Familie Kaufman

De oudste en meest betrouwbaar vastgestelde laag van de familienaam is zijn beroepsdimensie. In de middeleeuwse en moderne Duitssprekende wereld duidt de Kaufmann op de handelsman par excellence — centrale figuur in de Hansesteden, op de Rijnse beurzen en op de markten van het Heilige Roomse Rijk. De naam is een beroepsfamilienaam waarvan het gebruik zowel Duits als Joods is, betekenend « handelaar, koopman » in het Duits, gevormd uit de wortel « koufôn » en het element « man ».

Deze semantische transparantie verklaart de dubbele eigendom van de naam. Gedragen door Duitse christelijke families en door Asjkenazische Joodse families, situeert hij zich in de lange traditie van namen die een economische activiteit aanduiden. Voor Joodse gemeenschappen, wier toegang tot ambachten vaak beperkt was tot handel, geldleninggaven en makelaarij, had de term bijzondere relevantie: hij beschreef een dominante sociale werkelijkheid. Onomastische werken bevestigen deze veelzijdigheid — Kaufmann is, als Duitse en Asjkenazisch-Joodse naam, een beroepsfamilienaam die een handelaar of groothandelaar aanduidt, een bijnaam die men ook aantreft in Frankrijk, vooral in de Elzas en Lotharingen, maar ook in Hongarije, Denemarken, Tsjechië en verschillende andere Europese landen.

De spelling Kauffmann, met dubbele f, vormt een erkende orthografische variant van de standaardnaam. Kauffmann en Kaufman behoren tot de vastgestelde varianten van de familienaam. Deze variaties in spelling duiden niet op verschillende oorsprongen maar weerspiegelen de afwezigheid van orthografische normalisatie vóór de negentiende eeuw, alsmede de opeenvolgende transcripties uitgevoerd door de besturen van de verschillende staten waar de naam zich vestigde. De Europese verspreiding van de naam — buiten Duitsland, in Frankrijk, in Midden- en Noord-Europa — getuigt van de mobiliteit van Asjkenazische Joodse families en van de circulatie van Germaanse onomastische modellen in de gehele westerse diaspora.

Er is een deugd die de naam van zijn oorsprongen af in zich draagt, bijna ondanks zichzelf: betrokkenheid bij het collectieve economische leven. De Joodse koopman, de Kaufmann, was niet alleen een individu die naar winst streefde. In de dorpen aan de Rijn of in Galicië was hij vaak de schakel tussen landelijke gemeenschappen, de articulant van uitwisselingen die zijn eigen huishouden overstegen. De naam kristalliseerde deze sociale functie voordat zij zich tot een identiteit transformeerde die van vader op zoon werd doorgegeven.

Naast de professionele etymologie, die vastgesteld en onbetwistbaar is, circuleert een tweede verklaring, van geheel ander aard, die eerder voortkomt uit overgeleverde traditie dan uit archivistische demonstratie. Volgens deze uitleg zou de naam Kaufman niet van een beroep afstammen, maar van een Hebreeuws voornaam, via een proces van geleidelijke fonetische vervorming. Als Joods naam zou Kaufman afstammen van Jacob (Yaakov), die Yakovman wordt, dan Yakofman, dan samentrekt tot Kofman om uiteindelijk als Kaufman op te duiken; Coifman zou uit het Jiddische dialect komen en « koper » betekenen.

Deze dubbele traditie verdient voorzichtig te worden behandeld. De afstamming van Yaakov behoort tot een welbekend genre van populaire Joodse naamkunde: de zoektocht naar een heilige wortel achter een naam met profaan uiterlijk. Het illustreert de neiging van gemeenschappen om hun patroniemen te verbinden met de herinnering aan de patriarchen eerder dan aan economische omstandigheden. Deze afstammingslijn moet daarom worden behandeld als een overgeleverd verhaal, aannemelijk voor bepaalde families maar niet te generaliseren, en duidelijk minder zeker dan de rechtstreekse beroepsmatige oorsprong.

Een derde weg, meer discreet, verbindt de naam met de sfeer van Hebreeuwse mannennamen die als profane namen dienen — de kinnuim. De voornaam Yekuthiel (יקותיאל), met name, werd in het Asjkenazische gebruik aan verschillende volkstaalnamen gekoppeld. De rabbijnse traditie bewaart trouwens de herinnering aan oude dragers van de naam: Moses Jekuthiel Kaufmann was een Poolse talmudist, geboren te Krotoschin rond het midden van de zeventiende eeuw, schoonzoon van Abraham Abele Gombiner en rabbijn te Kutno, in Polen. Dit vroege voorkomen in Polen toont aan dat de naam Kaufmann reeds vastgesteld was en door religieuze autoriteiten werd gedragen voor de grote administratieve campagnes voor naamgeving van patroniemen.

In deze zoektocht naar een heilige wortel spreekt iets typisch Joods: het weigeren om de naam tot het enkele register van winst te beperken. De collectieve herinnering van Israël heeft altijd de neiging gehad om te heiligen, om het dagelijkse aan het eeuwige te verbinden — van de naam van de voorouder aan de voornaam van de patriarch, van de winkel aan de ark des verbonds. Of de afstamming nu fonetisch exact is of niet, het gebaar zelf — Yaakov achter de koopman zoeken — zegt iets over de manier waarop deze gemeenschappen zich zelf opvatten.

Als de naam van Germaanse oorsprong is, schrijft zich zijn Franse geschiedenis hoofdzakelijk in Elzas en Lotharingen, regio's waar de Joodse aanwezigheid oud is en waar het taalkundig substraat Joods-Elzasser, dicht bij het Duits, de vestiging van Germaanse patroniemen bevorderde. De onomastische repertoria bevestigen deze concentratie: de bijnaam Kaufmann komt in Frankrijk hoofdzakelijk in Elzas en Lotharingen voor.

De Elzasser wortelvorming moet worden geplaatst in de context van de juridische stabilisering van patroniemen. Voor de 19de eeuw hadden veel Joodse families geen familienaam in de moderne zin, maar gebruikten eerder zwevende patroniemen — voornaam van de vader, plaats van herkomst, of beroepsaanduiding. In dit kader stabiliseerden beroepsnamen als Kaufmann zich en werden overgeërfd. De economische relevantie van de term in de Elzasser plattelandsgemeenschappen, waar veelhandel, kramershandel en textielhandel centrale activiteiten vormden, verklaart de blijvende verspreiding van de naam in dit gebied. Deze handel was niet slechts een strategie voor individueel overleven: het was ook, dikwijls, een vorm van onderlinge hulp, van trouw tegenover de eigen mensen. De Elzasser koopman die de wol van een dorp kocht om die in de stad doorte verkopen, of die voorschot gaf aan een geloofsgenoot in nood, beoefende op zijn manier wat de Joodse traditie gemilut chassadim noemt — concrete liefdadigheid, zorg voor de ander.

De Franse spelling Kauffmann, met dubbele f, is bijzonder verbreid in de Elzasser en Lothringse registers, waar zij naast de vorm Kaufmann voorkomt. Deze gelijktijdigheid van spellingsvormen binnen dezelfde regio illustreert de orthografische soepelheid van oude akten en de geleidelijke verfrancisering van een naam die herkenbaar Germaans bleef. Elzas vormt dus een belangrijk brandpunt van de lignée, ontmoetingspunt tussen de Rijnlandse erfenis van de naam en zijn inpassing in de Franse staat.

Onder de vooraanstaande dragers van de naam neemt de figuur van David Kaufmann een eminente plaats in in de geschiedenis van het moderne joodse intellectuele leven. David Kaufmann (7 juni 1852 – 6 juli 1899), wiens Hebreeuwse naam דוד קויפמן was, was een Oostenrijkse joodse geleerde geboren in Kojetín, in Moravië. Zijn carrière belichaamt de bloei van de Wissenschaft des Judentums, de « wetenschap van het jodendom », een geleerde beweging die moderne kritische methoden toepaste op de studie van joodse teksten en geschiedenis.

Zijn benoeming aan het rabbijnse seminarie van Boedapest markeert een grondleggende moment. In 1877 werd Kaufmann benoemd tot professor in geschiedenis, filosofie en homiletiek aan het nieuw opgerichte rabbijnse seminarie van Boedapest, waar hij onderwees tot zijn voortijdige dood. Uit trouw aan deze opkomende instelling weigerde hij een prestigieus aanbod van over de Atlantische Oceaan: hij sloeg een leerstoel aan het Jewish Theological Seminary van Cincinnati af, stellende de voorkeur aan de leerstoelen in geschiedenis, religiefilosofie en homiletiek aan de nieuw opgerichte rabbijnse school van Boedapest, die hij tot zijn dood bekleedde.

In deze beslissing — Cincinnati afslaan voor Boedapest — openbaart zich een discrete maar echte deugd: trouw aan een opkomende instelling, aan een in wording zijnde gemeenschap. Kaufmann had voor gevestigd prestige kunnen kiezen; hij koos voor grondlegging, voor het gebouw dat steen voor steen gebouwd moest worden. Deze vorm van institutionele bescheidenheid, deze diensten niet aan zijn eigen roem maar aan een collectief werk, klinkt samen met het joodse begrip van kiddoush Hashem in zijn seculiere versie — heiligen, door zijn daden, niet zijn eigen naam maar die van de gemeenschap.

Buiten het onderwijs was Kaufmann een bibliofiel en verzamelaar van de eerste rang, wiens cultureel erfgoed aanzienlijk blijft. Directeur van het joodse theologische seminarie van Boedapest en prominente vertegenwoordiger van de Wissenschaft des Judentums, verzamelde hij meer dan vijfhonderd kostbare manuscripten, die na zijn dood naar de Hongaarse Academie van Wetenschappen werden overgebracht. Het nageslacht herinnert zich de omvang van zijn geleerdheid: een geleerde met een ongewoon brede en diepe kennis, produceerde hij een verrassend groot aantal werken tijdens zijn korte leven. De trajectorie van David Kaufmann illustreert hoe een drager van de naam een van de pilaren van de geleerde renaissance van het Midden-Europese jodendom kon worden.

Zakhor Online bericht in zijn artikel gewijd aan het denken van Yehezkel Kaufmann dat het precies professor Yehezkel Kaufmann was die David Ben Goerion inroept om de bijzonderheid van de joodse natie, de messianische verlossing en het particularisme van Israël te onderzoeken — bewijs dat de naam Kaufmann door de twintigste eeuw liep als een rode draad tussen de wetenschap van het jodendom en de politieke reflectie op de toekomst van het joodse volk.

De naam Kaufmann, in zijn verschillende schrijfwijzen, heeft zich onderscheiden in uiteenlopende domeinen van kennis en schepping, tot het punt dat hij een werkelijke intellectuele sterrenconstellatie van de diaspora vormt. Hoewel deze naamdragers niet noodzakelijk tot dezelfde biologische familie behoren, getuigen zij van de culturele uitstraling die aan de naam is verbonden.

Op het gebied van de bijbelse geleerdheid kenmerkt de figuur van Yehezkel Kaufmann de twintigste eeuw. Yehezkel Kaufmann (1889–1963) was een Israëlische geleerde geboren in Oekraïne, wiens bijdragen aan bijbelstudies vaak werden onderschat; hij behaalde zijn doctoraat aan de Universiteit van Bern in 1918 en doceerde aan de Reali-school in Haifa. Zijn monumentale werk over de geschiedenis van de Israëlitische religie maakte hem tot een van de grote interpreten van het oude monothéïsme in de moderne Joodse geleerdheid. Yehezkel Kaufmanns bijdrage aan het Joodse denken raakt aan een van de meest fundamentele problemen die de traditie heeft gesteld: waarin is het Hebreeuwse monothéïsme irreducibel tot de omringende syncretismen? Door deze vraag te beantwoorden met behulp van de instrumenten van filologie en vergelijkende geschiedenis, zette hij voort, in een ander register, de werkwijze die door David Kaufmann in Boedapest was ingeleid. Kennis diende in deze lijn niet om te verleiden maar om te begrijpen — en door te geven.

De rabbijnse traditie telde, zoals gezegd, al in de moderne tijd in Polen dragers van de naam, met de talmudist Moses Jekuthiel Kaufmann van Krotoschin. Deze continuïteit — van de Poolse talmudist uit de zeventiende eeuw tot de bijbelgeleerde van de twintigste eeuw, via de bibliofiel van Boedapest — tekent een coherente draad: die van een naam die door generaties en grenzen heen wordt geassocieerd met de studie en overdracht van Joodse kennis. Het zou onvoorzichtig zijn om een rechtstreekse verwantschap tussen deze mannen te stellen; het is echter redelijk om waar te nemen dat de familienaam Kauffmann/Kaufmann in het Asjkenazische gebied een naam van geleerden evengoed als van kooplieden was, die de sociale mobiliteit weerspiegelt die in een of twee generaties van handel naar studie leidde.

Deze overgang van handel naar kennis is geen breuk in de Joodse identiteit: het is een van de meest constante uitingen ervan. De traditie van de talmud Torah — studie als verplichting en als vreugde — heeft altijd naast economische noodzaak bestaan. In de families Kaufmann lijkt deze beweging zich in elke generatie te hebben herhaald, alsof de naam zelf een productieve spanning droeg tussen de wereld van zaken en die van ideeën.

De eerlijke geschiedenis van een familienaam kan niet zonder zijn meest gênante episodes. In 1941 publiceerde een man met de naam Kaufman een van de meest controversiële teksten van de twintigste eeuw — een tekst die, door zijn tegenstanders omgekeerd, gebruikt werd om vervolgingen tegen het volk waar zijn auteur zich toe rekende te rechtvaardigen.

Theodore Newman Kaufman (22 februari 1910 – 1 april 1986), soms ten onrechte onder de voornaam Theodore Nathan aangeduid, was een Amerikaans zakenman en schrijver van Joodse origine. In 1939 publiceerde hij pamfletten als "voorzitter van de American Federation of Peace" stellende dat Amerikanen gesteriliseerd zouden moeten worden zodat hun kinderen niet langer in buitenlandse oorlogen hoefden te vechten. Geboren in Manhattan op 22 februari 1910 uit Anton Kaufman en Fannie Newman — zijn vader was journalist geweest voor de Berliner Morgen-Zeitung voordat hij naar de Verenigde Staten emigreerde —, was Theodore Kaufman noch rabbijn noch geleerde: hij was zakenman, bezeten van een bijzondere obsessie voor eeuwige vrede, die hij door radicale middelen wilde bereiken.

Germany Must Perish! is een boek van honderdvier pagina's dat Kaufman zelf in 1941 in de Verenigde Staten uitgaf. Het werk stelde een genocide door sterilisatie van alle Duitsers en territoriale ontmanteling van Duitsland voor, stellende dat dit wereldvrede zou garanderen. Kaufman richtte de uitgeverij Argyle Press in Newark, New Jersey op om dit boek uit te geven, waarvan hij de enige eigenaar was.

De tekst, vandaag gelezen, is ongrijpbaar — niet vanwege zijn retorische kracht, maar vanwege de morele afgrond die hij onthult. Een man die zelf wortels had in een vervolgd volk stelde tegen een ander volk dezelfde logica van biologische uitroeiing voor als zijn pijnigers op het zijne toepasten. De Joodse traditie leert dat elk menselijk wezen naar het beeld van God is geschapen — tselem Elohim — en dat "wie één ziel redt, het is of hij een hele wereld heeft gered". Het pamflet van Kaufman vertegenwoordigt, gelet op deze fundamentele waarden, een radicale verraad, des te indrukwekkender omdat het van binnenuit dezelfde traditie komt die van gerechtigheid — tsedek — haar eerste principe heeft gemaakt.

De nazi-partij gebruikte dit boek, geschreven door een Joodse auteur, ter ondersteuning van het argument dat Joden tegen hun land samenzweerden. Het gevolg was catastrofaal en volkomen voorzienbaar. Joseph Goebbels, nazi-propagandaminister, noteerde in zijn dagboek: "Deze Jood [Kaufman] heeft een echt dienst aan het vijandige [Duitse] kamp bewezen. Als hij dit boek voor ons had geschreven, had hij het niet beter kunnen doen." In september 1941 publiceerde de NSDAP-uitgeverij vijf miljoen exemplaren van een Duits pamflet dat Kaufmans werk commentarieerde. De tekst werd ook namentlijk aangehaald als voorwendsel voor de arrestatie van Joden in Hanover — de vicieuze cirkel was compleet: de uitspraken van een duistere Amerikaanse Jood werden gebruikt om onschuldige Joden in Duitsland te vervolgen.

Het zou verleidelijk zijn om dit episode te minimaliseren door de marginaliteit van zijn auteur aan te voeren. Theodore N. Kaufman was noch representatief voor het Amerikaanse judaïsme, noch eens een invloedrijke persoon in de politieke of intellectuele kringen van zijn tijd. Zijn bewering dat hij het oor had van adviseurs van president Roosevelt was, volgens historici, grof overdreven, zo niet fantasierijk. Het tijdschrift Time wijdde eraan een ironisch verslag, behandelend het als een uiteindelijk geïsoleerde voorstel. Maar de marginaliteit van de auteur vermindert niet de ernst van de tekst, noch de werkelijkheid van zijn gevolgen: nazipropagandasprake niet nodig van een representatieve tekst — ze had een bruikbare tekst nodig.

Wat dit episode ook onthult, is de kwetsbaarheid van de rede wanneer zij zich van de Wet afkeert — niet van staatswet, maar van halakha en de ethiek eronder. De Joodse traditie heeft de woede nooit genegeerd — de profeten zijn er vol van — maar heeft deze altijd in gerechtigheid (tsedek) en niet in collectieve wraak gekanaliseerd. Kaufman, in zijn intellectuele isolement en wanhoop voor de opkomst van het nazisme, maakte de vergissing woede met een moreel programma te verwarren. Dit is een echte schaduw in de sterrenbeelding van de naam. Het Grote Boek moet deze benoemen.

De geografische verspreiding van de naam vormt een van de meest openbarende aspecten van de geschiedenis van Kauffmann. De achternaam komt voor in Frankrijk — vooral in de Elzas en Lotharingen —, maar ook in Hongarije, Denemarken, Tsjechië en verschillende andere Europese landen. Deze verdeling volgt de grote migratieroutes van de Ashkenazi: van het Germaanse hart naar het westen, het Franstalige gebied, en naar het oosten, Polen en Hongarije.

Het is in deze verspreiding dat de doorgegeven herinnering en het gevestigde archief elkaar beantwoorden. De traditie die de naam aan de voornaam Yaakov koppelt, of aan kinnuim als Yekuthiel, bestaat naast de documentaire werkelijkheid van een Germaanse beroepsnaam. Deze twee lezingen sluiten elkaar niet noodzakelijk uit: voor sommige families werd de naam waarschijnlijk aangenomen vanwege zijn beroepstransparantie; voor andere kon hij een Hebreeuwse voornaam bedekken door klankabstamming. De taalkundige bevestiging blijft dat de naam « handelaar » betekent in het Duits, maar de familieherinnering, in haar verscheidenheid, heeft er soms een heilige lezing van bewaard.

De migratie over de Atlantische Oceaan veranderde de naam volledig. Kaufman vormt een geamericaniseerde vorm van het Duitse Kaufmann, wat de aanpassing van de familienaam aan Angelsaksische orthografische normen bij immigratie naar de Verenigde Staten illustreert. Dus, van de Kauffmann uit de Elzas naar de Kaufman in New York, de naam draagt het stempel van elke maatschappij die hij heeft doorlopen, terwijl hij identificeerbaar blijft als een merkteken van Ashkenazi-identiteit. Deze plasticiteit — die het kern van de naam niet aantast — maakt van Kauffmann een voorbeeldige getuige van diasporale herinnering: een naam die reist, zich transcribeert en opnieuw interpreteert zonder ooit verloren te gaan.

Het is in deze geografische zwerving dat de relatie tot het vreemde zich, generatie na generatie, opbouwt. De Kaufmann uit de Elzas spreekt Elzasser, Jiddisch en Frans. De Kaufmann uit Hongarije navigeert tussen het Hongaars en het Hebreeuws. De Amerikaanse Kaufmann wordt in één generatie Kaufman, en zijn kinderen lezen soms niet meer het Jiddisch van hun grootouders. Bij elke grens die je overgaat, gaat iets verloren en wordt iets verrijkt. De joodse traditie heeft altijd geweten dat de ballingschap — galouth — niet alleen een straf is, maar ook een missie: drager zijn van een herinnering, die doorgeven aan de wereld die je ontvangt, al is het onvolkomen.

De geschiedenis van de achternaam Kauffmann laat zich lezen als een samenvatting van de asjkenazische-joodse ervaring in Europa en haar Amerikaanse en Israëlische verlengstukken. Haar eerste oorsprong, stevig vastgesteld, is die van een Duitse beroepsnaam die de koopman aanduidt, vastgesteld als erfelijke achternaam in het Duitse taalgebied en vervolgens verspreid in de Elzas, Lotharingen, Hongarije en verder. Bij deze documentaire laag voegt zich een doorgegeven naamkundig geheugen, dat de naam soms verbindt met Hebreeuwse voornamen als Yaakov of Yekuthiel — een waarschijnlijke lezing voor bepaalde families, maar die het archief niet kan veralgemenen.

De lignée, in brede zin begrepen als een gemeenschap van naamdragers, heeft indrukwekkende figuren voortgebracht: de talmoedist Moses Jekuthiel Kaufmann in Polen, de geleerde en bibliofiel David Kaufmann in Boedapest, de historicus van de Israëlische religie Yehezkel Kaufmann in het land Israël. Zij heeft ook een twijfelachtige figuur voortgebracht: Theodore N. Kaufman, wiens pamflet van 1941 niet een deugd maar de afwezigheid ervan illustreert — de woede zonder de Wet, de opstand zonder rechtvaardigheid. De eerlijkheid van het Grote Boek vereist dat deze schaduw wordt genoemd op dezelfde manier als de lichten, want het collectieve geheugen van Israël is geen hagiografie: het is een voortdurende dialoog tussen wat werd verwezenlijkt en wat zou moeten zijn verwezenlijkt.

Van het platteland van de Elzas tot de seminaria van Boedapest, van middeleeuwse handel tot hedendaagse geleerdheid, getuigt de naam Kauffmann van een traject gekenmerkt door sociale mobiliteit, trouw aan studie en aanpassingsvermogen aan de talrijke vaderland van de diaspora.

Van alle waarden die deze lignée zou hebben uitgedrukt, is de meest constante en diepste die van talmud Torah in haar breedste zin — kennis als verplichting, als gemeenschappelijke praktijk en als antwoord op tegenspooed. Van de talmoedist van Krotoschin tot de bibliofiel van Boedapest, van de tolk van het Bijbelse monothëïsme in Tel-Aviv tot de professor die Ben Goerion raadpleegt over de toekomst van het Joodse volk, het is steeds dezelfde overtuiging die doorschijnt: dat studie niet een toevluchtsoord is maar een vorm van engagement, dat de overdracht van kennis voor Israël een manier is om in de wereld te staan. De koopman verdween soms achter de geleeerde; en de geleeerde droeg altijd, in zijn manuscripten en leerstoelen, het gewicht en de waardigheid van de naam.

Het « Grote Boek » dat eraan is gewijd, sluit deze geschiedenis niet af: het stelt ervan een eerlijke doorsnede voor, die onderscheidt wat het archief verzekert van wat traditie doorgeeft, wat de lignée van groot heeft bereikt van wat zij soms heeft gemist, en nodigt elke familie die deze naam draagt uit om er de draad van haar eigen geheugen in terug te vinden.