Familie Katznelson

De naam Katzenellenbogen is in de joodse onomastische geschiedenis een van de zeldzame patroniemen waarvan de geografische verankering verzekerd is: deze leidt af van het Duitse toponiem Katzenelnbogen, graafschap en plaats in Hesse waarvan joodse families hun benaming al sinds de Middeleeuwen ontleenden [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. Van dit Rijnse centrum scheidde zich in de zestiende eeuw de stichtende figuur af van Meïr ben Isaac Katzenellenbogen (1482-1565), genoemd de MaHaRaM van Padua, die, Duitsland ontvluchtend, naar Noord-Italië ging en de voornaamste rabbijnse autoriteit van Padua en Venetië werd.

De MaHaRaM belichaamt in de gedocumenteerde feiten van zijn leven verschillende kardinale deugden van de joodse traditie. Zijn werk van responsa (she'elot u-teshuvot) getuigt van een veeleisende en humane opvatting van de halakha: geraadpleegd vanuit heel Europa, besliste hij over kwesties van huwelijksrecht, handelsrecht en ritueel met constante zorg om de letter van de Wet te verzoenen met de concrete waardigheid van personen. Deze manier om van het recht een instrument van beleefde gerechtigheid te maken — en niet van een abstractie — verbindt de familie aan de roeping zelf die haar naam verkondigt, die van de kohen tzedek, de « priester van gerechtigheid ». Zijn zoon Samuel Judah Katzenellenbogen zette in Venetië deze autoriteit voort, en uit deze stam ontstonden, door huwelijken en migraties naar het oosten, talloze Poolse, Litouwse en Russische takken. De joodse geleerde traditie beschouwt deze dynastie als een van de genealogische matrices van het Europese rabbijnse jodendom, waarbij door het huwelijk geleerdenlijnages van het ene eind van het continent naar het andere worden verbonden.

Aldus is de lijn Katznelson al van het begin af niet slechts een familie: zij is een knooppunt van het groot netwerk van talmudische kennis, deze vorm van studieuse bescheidenheid waardoor het jodendom van generatie op generatie zijn Wet heeft overgedragen, van Padua tot Vilna.

In de moderne tijd bevinden de massa van de naamdragers zich niet langer in Italië maar in de Blijfzone, dat uitgestrekte grondgebied van het Russische Rijk waar de joodse bevolking werd opesloten. De referentiewoordenboeken registreren het patroniem, onder zijn Russificeerde varianten, in de gouvernementen van Vitebsk, Mogilev, Minsk en Grodno — dat wil zeggen in het hart van Wit-Rusland en het historische Litouwen [A. Beider ; L. Menk, Woordenboeken van joodse patroniemen van Oost-Europa en Jiddisch-Duitse]. De transformatie van het verfijnde rabbijnse Katzenellenbogen in het populaire Katznelson illustreert een groter fenomeen: de aanpassing van de naam aan de administratieve vereisten van Rusland en aan de fonetiek van het oostelijk Jiddisch, de dagelijkse taal van de gemeenschappen [Jean Baumgarten, Het Jiddisch. Geschiedenis van een zwervende taal].

In deze gemeenschappen van het Noordwesten behoort de familie tot de wereld van het shtetl en de kleine joodse burgerij — kooplieden, ambachtslieden, geleerden, werknemers in de hout- en graanhandel. Het is een wereld waar de deugd van betrokkenheid bij het collectieve leven geen optie is maar een noodzaak: de Katznelsons nemen eraan deel, net als hun buren, in de solidariteitsinstellingen die het joodse leven structureren — de ḥevra kadisha (begrafenisbroederschap), de hulpkassen voor de armen (gemilut ḥasadim), de begiftingingsfondsen voor middelloze meisjes. De tsedaka, deze liefdadigheid die ook gerechtigheid is, is een pijler van het gemeenschapsleven. De religieuze kennis blijft daar centraal, maar daarbij komen, naarmate de negentiende eeuw vordert, de roep van de Haskala, de joodse Verlichting, die de kinderen van deze families openen voor de wereldlijke cultuur, het gerealiseerde Hebreeuws en het Russisch.

Uit deze bodem van Wit-Rusland rijst de meest opvallende figuur van de lignée in de moderne geschiedenis: Berl Katznelson, geboren in 1887 in Babrouïsk (Bobruisk), in het gouvernement van Minsk, en gestorven in 1944 in Palestina onder mandaat. Autodidact gevormd aan de joodse bronnen en aan socialistische ideeën, emigreerde hij in 1909 naar Ottomaans Palestina, in de grote beweging van de Tweede Aliya.

Berl Katznelson werd een van de voornaamste ideologen en opvoeders van de joodse arbeidersbeweging. Hij was een van de oprichters van de Histadrout, de algemene confederatie van arbeiders, en vooral de oprichter, in 1925, van de dagkrant Davar, eerste grote krant van de joodse arbeidersklasse in het Hebreeuws, waarvan hij redacteur was. Hij droeg ook bij aan het ontstaan van het uitgeverij Am Oved en de arbeiderssolidariteitsinstellingen zoals de ziekenfonds Kupat Ḥolim. Zijn handelen illustreert op schitterende wijze twee joodse deugden: de zorg voor de ander — hier vertaald in gezondheids-, hulp- en volksonderwijsinstellingen — en de economische handeling in dienst van het collectief in plaats van individuele ophoping. Berl weigerde eer en formele macht; hij weigerde officiële leidinggevende functies, stellende de voorkeur aan morele invloed — een trait van individuele bescheidenheid die zijn tijdgenoten hem unaniem erkenden.

Zijn denken was ook dat van een man verscheurd tussen gehechtheid aan traditionele joodse cultuur en socialistische utopie, tussen respect voor de oude Hebreeuwse tekst en seculiere moderniteit. Deze zeer spanning — de nieuwe natie voeden zonder de millenniumherinnering af te wijzen — maakt hem een rechtstreekse erfgenaam van de roeping die in zijn naam is ingeschreven: kennis in dienst van gerechtigheid stellen. Daarin verbindt Berl Katznelson het lot van zijn familie met een van de grote stromingen van het collectieve geheugen van Israël in de 20ste eeuw, die het terugkeer naar Sion een onderneming van sociale gerechtigheid wilden maken.

Een ander takje van de lignée geeft aan de wereld één van de meest hartverscheurende stemmen uit de Shoah-literatuur: Yitzhak Katzenelson, geboren in 1886 in de buurt van Karelichy (in het huidige Wit-Rusland) en vermoord in Auschwitz in 1944. Opvoeder, toneelschrijver en tweetalige dichter, schreef hij in het Hebreeuws en Jiddisch en belichaamde de Oost-Europese Joodse cultuur die aan het begin van de twintigste eeuw een intense creatieve wedergeboorte kende [Delphine Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale 1897-1930]. Hij richtte in Łódź een Hebreeuws gymnasium op en schreef voor het Jiddische theater, in dezelfde periode waarin dit zich als een grote culturele instelling van de Joodse wereld vestigde [Nahma Sandrow, Vagabond Stars: A World History of Yiddish Theater].

Opgesloten in het getto van Warschau verloor hij daar zijn vrouw en twee van zijn zonen, die naar Treblinka werden gedeporteerd. Hij schreef toen, in het Jiddisch, het Dos lid funem oysgehargetn yidishn folk — het Lied van het vermoorde Joodse volk —, waarvan hij het manuscript begroef opdat het zou overleven. Dit werk is een daad van herinnering en getuigenis: daarin wordt de macht van het woord — de trouw aan het verb, zo centraal in het judaïsme — verzet tegen uitwissing. Yitzhak Katzenelson koos ervoor in de twee talen van zijn volk te schrijven, het Hebreeuws van de Wet en het Jiddisch van het dagelijks leven, stellig weigerde het zwijgen de verdwenen personen uit te wissen. Zijn lot zegt op zichzelf alles over de plaats van de Oost-Europese Joodse cultuur, en de manier waarop schrijven tot aan de drempel van de dood een daad van waardigheid kon blijven [Ken Frieden, Classic Yiddish Fiction: Abramovitsh, Sholem Aleichem, and Peretz].

De figuren van Berl en Yitzhak zijn geen geïsoleerde ongevallen: zij maken deel uit van het moment waarop het judaïsme van Oost-Europa een moderniteit uitvindt die hem eigen is. Het Jiddisch, lange tijd beschouwd als een eenvoudig huisjargon, wordt in deze periode de drager van een enorme literaire, journalistieke en theatrale productie [Jean Baumgarten, Le Yiddish. Histoire d'une langue errante]. De Jiddische en Hebreeuwse pers ontvouwt zich in het Russische Rijk en bereikt de huishoudens van de emigratie [Sarah Abrevaya Stein, Making Jews Modern: The Yiddish and Ladino Press in the Russian and Ottoman Empires], terwijl de Jiddische roman in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog de crisis van de moderniteit en de schok van de traditionele wereld onder ogen ziet [Mikhail Krutikov, Yiddish Fiction and the Crisis of Modernity, 1905-1914].

Het is in deze bruisende context dat dragers van de naam Katznelson, elk op hun eigen manier, kiezen voor het pad van schepping en overdracht: de enen door journalistiek en arbeidersonderwijs, de anderen door poëzie en theater. Deze vruchtbaarheid sluit aan bij een lange traditie waarin ook vrouwen de pen ter hand namen in het Jiddisch gedurende bijna vier eeuwen [Kathryn Hellerstein, A Question of Tradition: Women Poets in Yiddish, 1586-1987]. Hier antwoorden de overgedragen traditie — de naam, de herinnering aan een rabbijnse oorsprong, de gehechtheid aan het Boek — en het archief van de moderniteit elkaar: de familie gaat over van de talmudische kennis van de voorvaderen uit Padua naar de literaire en politieke kennis van de kinderen van Bobruisk en Łódź, zonder de draad te verbreken die hen verbindt — het geloof dat het woord verplicht en dat cultuur een vorm van trouw is.

Net als geheel het Ashkenazische jodendom kent de lineage Katznelson in de twintigste eeuw verspreiding naar alle hoeken van de wereld. Een deel vertrekt naar Palestina en later naar de Staat Israël, waar de naam verbonden blijft met de geschiedenis van de arbeidersbeweging en de instellingen die deze stichtte. Anderen emigreren naar Noord-Amerika, waar de migratiegolf van Oost-Europese joden in grote steden centra van Jiddische cultuur herbouwen. Nog anderen blijven in Oost-Europa en worden verzwolgen door de ramp.

Deze versnipperde geografie doet niets af aan de morele eenheid van de lineage. Van de gemeenschapsweldadigheid van de shtetl tot de onderlinge steunkasten van arbeidersbeweging in Palestina, van het responsum van de MaHaRaM van Padua tot het lied verborgen in het getto van Warschau, dezelfde eis loopt door de eeuwen: dat kennis diene, dat woord getuige, dat de sterke de zwakke draagt. De lineage illustreert aldus, in het concrete van haar beroepen en haar werken, de voortdurende overgang tussen studie en handelen, tussen erfde vroomheid en engagement in deze tijd. Het stilzwijgen zelf — dat van namen verloren in de Shoah, dat van takken waarover het archief niets meer zegt — maakt deel uit van deze geschiedenis en gebiedt terughoudendheid: elke volledige genealogische reconstructie berust hier op gissing, en de eerlijkheid van het verhaal eist dat dit erkend wordt.

Van Katzenelnbogen in Hessen naar Padua, van Witrusland naar Jeruzalem, van het getto van Warschau naar emigratielanden, de lineage Katznelson tekent in negatief de route zelf van het Asjkenazische jodendom. Zijn naam, die het priesterlijke merk van de kohen tzedek met de herinnering aan een plaats van herkomst mengt, droeg als het ware een programma met zich mee: de « priester van gerechtigheid ».

Onder alle deugden die deze familie zou hebben aangeraakt — de bescheidenheid van Berl die de macht weigerde, de georganiseerde liefdadigheid van de shtetl, de talmoedische kennis van de MaHaRaM —, is het misschien de aanwending van kennis ten dienste van gerechtigheid en de stem van het volk die zij boven alles het best heeft uitgedrukt. Bij de rabbijn van Padua was het de halakha als instrument van waardigheid ; bij de ideoloog van de Histadrout was het arbeiderseducatie en solidariteit ; bij de dichter van Auschwitz was het het woord opgericht tegen de vergetelheid. Door deze continuïteit tussen studie, gerechtigheid en getuigenis te belichamen, neemt de lineage Katznelson deel aan wat Israëls collectieve herinnering door de eeuwen en continenten heen het meest consistent heeft gedragen: de overtuiging dat kennen verplicht, en dat de woord, zelfs aan de rand van de afgrond, een daad van trouw blijft.