Familie Karo

De Karo-lineage wortelt in het middeleeuwse Castilië, en meer bepaald in Toledo, hoofdstad van een van de oudste en meest prestigieuze Joodse gemeenschappen van het schiereiland. Daar werd geboren degene die de naam tot grote faam zou dragen: Joseph ben Ephraim Karo werd geboren in 1488 in Toledo, in het koninkrijk Toledo, onder de Kroon van Castilië, en stierf op 24 maart 1575 in Safed. De familienaam, in zijn verschillende vormen, behoort tot de oude Sefardische erfenis van Castilië.

Toledo was niet zomaar een stad. Het was, in het hart van de Iberische Middeleeuwen, een brandpunt van kennis waar vertalingen, filosofie, poëzie en rabbijnse rechtswetenschap samenkwamen. De Joodse gemeenschap van Castilië had daar in voorgaande eeuwen figuren gekend die de studie van de Wet hadden omgevormd: zoals Rabbi Asher ben Yehiel en zijn zoon Jacob ben Asher, wier codificerend werk — de Arba'ah Tourim, of « Tour » — zou uitgroeien tot de matrix van Joseph Karo's grote juridische werk [Jonathan Ray, Rabbi Asher ben Yehiel and the Transformation of Toledan Judaism, 2004, ref:10]. Hier bestaat een opmerkelijke continuïteit: het kind uit Toledo zou, een eeuw later, de architectuur die de meesters van zijn geboorteplaats hadden nagelaten, opnieuw benutten om zijn eigen juridische bouwwerk op te richten.

Maar Spanje, waar Joseph Karo werd geboren, was al een Spanje dat zich sloot. De toestand van de Joden van het christelijke schiereiland, lang vruchtbaar ondanks haar kwetsbaarheid, was verslechterd sinds de pogroms van 1391 en de opkomst van de Inquisitie [Béatrice Leroy, Les Juifs dans l'Espagne chrétienne avant 1492, 1993, ref:1]. Het uitsluitingsbesluit van de Katholieke Koningen zou het lot van de gemeenschap bezegelen en een generatie op weg sturen, waarvan het kind Karo een der leden was [Maurice Kriegel, La prise d'une décision : l'expulsion des Juifs d'Espagne en 1492, 1978, ref:7]. Van Toledo nam de lineage geen goederen mee: zij nam een taal mee, een herinnering aan het recht, en die eis van kennis die, onder de Karo's, nooit zou afnemen.

Joseph Karo was slechts vier jaar oud toen het uitwijzingsbesluit toesloeg. De traditie, hier ondersteund door biografen, beschrijft een jeugd ontrukt aan zijn land: geboren in Toledo tijdens de jaren van de Inquisitie, vluchtte hij op vierjarige leeftijd met zijn gezin, samen met de massa's Joden die in 1492 uit Spanje waren verbannen. De ervaring van de verdubbelde verbanning zou een hele generatie Sefardische ballingen markeren: verbannen uit Spanje op vierjarige leeftijd, ondergingKaro een tweede verbanninguit Portugal, voordat hij van stad naar stad zwierf.

Deze exodus was geen simpele verplaatsing: het was een volledige herconfiguratie van de Joodse kaart van de wereld. De ballingen uit Spanje vestigden zich in grote golven in Noord-Afrika, Italië, en vooral in het Ottomaanse Rijk, dat hen welkom heette en waar zij hun gemeenschappen en instellingen heropbouwden [Joseph R. Hacker, The Sephardic Diaspora after 1492: Patterns of Resettlement, 2001, ref:5]. Het geval van de familie Karo illustreert precies dit patroon. Volgens de traditie zwierf de familie van stad naar stad, van land naar land, zonder veilig onderdak te vinden voordat zij zich in Constantinopel vestigden.

Het was in deze ballingschap dat kennis werd overgedragen. De jonge Joseph werd eerst onderricht door zijn vader: Joseph werd eerst onderwezen door zijn vader, Rabbi Ephraim, een geleerde in zijn eigen recht, die later werd benoemd tot oppergabbai van Nikopol, in Bulgarije, en Rabbi Joseph zou later talrijke lessen van hem citeren. De transmissie stopte niet bij de dood van zijn vader: na de dood van zijn vader groeide hij op in het huis van zijn oom, Rabbi Yitzchak Caro, die hem als zijn eigen zoon adopteerde. Dit detail zegt iets over een deugd van de lineage: de vriendelijkheid en zorg voor de ander, hier de wees die door een oom, zelf geleerd, werd ondergebracht en in de Thora werd opgewekt. In de beproeving van de verstrooiing wist de familie van huiselijke solidariteit een drager van intellectuele continuïteit te maken — een deugd die de Joodse traditie voor een van de hoogste houdt, die de levende band de voorkeur geeft boven het monument.

De volwassen loopbaan van Joseph Karo volgt de geografie van de grote Sefardische centra van het Ottomaanse Rijk. In Adrianopel — Edirne — legde hij allereerst zijn intellectuele grondslagen en bedacht hij het kolossale project van zijn leven. Karo begon de Beit Yossef in 1522 in Adrianopel. Vervolgens volgden de Balkan- en Anatolische etappes: tussen 1520 en 1522 vestigde Karo zich in Edirne; hij woonde vervolgens enige tijd in Nikopol, voordat hij koers zette naar het Heilige Land, langs Salonique en Istanbul.

Salonique, toen « moeder van Israël », was voor hem een doorslaggevende ontmoeting. Passerende Salonique ontmoette hij de grote kabbalalist Joseph Taitazak. Deze ontmoeting plaatst Karo in een dubbele traditie: die van de jurist en die van de mysticus, die bij hem voortdurend met elkaar in dialoog zouden staan. Want de Sefardische wereld in ballingschap was niet alleen een onderneming van overleven; het was een buitengewone bloei van denken, waar rabbijnse rechtswetenschap en Kabbala elkaar onderling voedden [Henry Méchoulan (dir.), Les Juifs d'Espagne : histoire d'une diaspora, 1492-1992, 1992, ref:2].

In deze vormingsperiode is een van de kardinale deugden van de lignée af te lezen: de talmoedische kennis tot in de volledigheid voortgestuwd. Het project van de Beit Yossef was niet nog een commentaar, maar een reddingsoperatie voor de juridische gehele herinnering, op een moment toen de verspreiding dreigde de gebruiken te fragmenteren. Tweeëndertig autoriteiten, vanaf de Talmud tot aan de werken van Rabbi Israel Isserlein, worden samengevat en op kritische wijze besproken in de Beit Yossef; geen ander rabbijnse werk is ermee vergelijkbaar in rijkheid van inhoud. De ambitie laat zich meten: in het uur van verstrooiing de geheel van een juridische traditie bijeenbrengen, opdat geen fragment van het erfgoed verloren zou gaan in de ballingschap. Daarin stelde Karo zich op als bewaarder van de collectieve herinnering van Israël.

Het eindpunt van de reis was Galilea. Rond het midden van de jaren 1530 vestigde Joseph Karo zich in een klein stadje in de heuvels dat voor een generatie de spirituele hoofdstad van de Joodse wereld zou worden. Hij vestigde zich vervolgens in Safed, in Galilea onder Ottomaans gezag, waar hij rond 1535 aankwam, nadat hij onderweg enkele jaren in Salonniki en Istanbul had doorgebracht.

Safed was verre van een metropool; dat is wat zijn lot zo boeiend maakt. In de jaren 1500 herbergde de stad Safed, in Eretz Israël, een grote concentratie van de grootste lichten van de Torah: Rabbi Joseph Karo, Rabbi Isaac Luria, Rabbi Chaim Vital, Rabbi Moshe Cordovero, Rabbi Jacob Berab, Rabbi Moshe Alshich en Rabbi Shlomo Alkabetz, auteur van het beroemde Shabbatlied Lekha Dodi, vestigden zich daar. Sommigen van deze geleerden behoorden tot de verbannen uit Spanje, en omdat velen van hen reuzen op het gebied van de Kabbala waren, werd Safed het grote centrum voor dit soort Torah-studie.

Karo nam daar onmiddellijk een plaats in onder de meesters. In Safed werd hij spoedig benoemd tot lid van de rabbijnale rechtbank van de stad, in de Beit Din van de beroemde Rabbi Yaakov Beirav; en toen deze laatste de semikha — de officiële rabbijnse ordening die meer dan elf eeuwen in onbruik was geraakt — herinvoerde, was Rabbi Joseph een van de eersten die hij ordineerde. Dit gebeurde getuigt van een collectieve deugd waarmee de lignage zich associeerde: de betrokkenheid bij het collectieve leven en de droom om een eensgezinde juridische autoriteit voor een verspreid volk te herstellen. De poging om de ordening opnieuw in te stellen was niets minder dan Israel van een instantie voorzien die voor allen kon beslissen — een ambitie die, op het gebied van het recht, de messiaansche hoop op een verzameling voortzette.

Karo beperkte zich niet tot deelname: hij vormde. Hij richtte daar een yeshiva op en onderwees de Torah aan tientallen hongerige leerlingen. Onder zijn beroemdste leerlingen waren de bekende prediker Rabbi Moshe Alshich, de kabbalistische Rabbi Moshe Galanti en de grote kabbalistische Rabbi Moshe Cordovero. Zo maakte de lignage Karo, beroofd van haar aardse vaderland, zich opnieuw een spirituele nakomelingen: de bijdrage aan het Joodse denken nam bij haar de vorm aan van een onderwijzingenleerstof die zich in alle takken van kennis verspreidde, van recht tot mystiek.

Het werk dat de naam Karo naar de top van het Joodse geheugen bracht is de Shulchan Aruch, de « Gedekte tafel ». Het is het directe resultaat van het monument dat in Safed werd voltooid. Want daar voltooide Karo het grote werk dat een kwart eeuw eerder was begonnen : hij begon de Beit Yossef in 1522 in Andrinopel en voltooide het in 1542 in Safed, in het Land Israël ; hij publiceerde het tussen 1550 en 1559. Deze Beit Yossef — « Huis van Jozef » — is een commentaar van ongeëvenaarde omvang : geschreven door Rabbi Joseph Karo, is het een lang en gedetailleerd commentaar op de halachische code Arba'ah Tourim van Jacob ben Asher, en de Shulchan Aruch, die Rabbi Karo later in zijn leven schreef, is een samenvatting van de beslissingen ervan.

Het inzicht van Karo was te begrijpen dat juist de volledigheid van zijn werk het ontoegankelijk zou kunnen maken. De Beit Yossef was zo encyclopedisch geworden dat Karo begreep dat hij een toegankelijker tekst moest creëren, voor degenen die geen lange reeks bronnen wilden doornemen van de Mishna via de Talmud tot de rechtsgeleerdei van de periode van de Rishonim. Hieruit ontstond zijn praktische meesterwerk : hij creëerde de Shulchan Aruch, letterlijk een gedekte tafel waar de wetten zorgvuldig waren georganiseerd en klaar om te worden gebruikt, volgende de indeling in vier delen van de Tur en gevend duidelijke richtlijn over hoe te handelen.

De uitstraling was onmiddellijk en universeel. Geschreven in Safed door Joseph Karo in 1563 en gepubliceerd in Venetië twee jaar later, is de Shulchan Aruch, met zijn commentaren, de meest algemeen aanvaarde compilatie van de halakha ooit geschreven. Het werd aldus, volgens de ontvangen formule, de code van de Joodse wet. Dit werk verkondigt de hoogste deugden van de lignage : het opvatting van de halakha als dienst aan allen, van de geleerde tot de eenvoudige gelovige. Door de oneindige debatten van de Talmud terug te brengen tot heldere instructies, verarmd Karo de wet niet : hij maakte haar bewoonbaar. Het is een daad van intellectuele liefdadigheid, een manier om de hand uit te reiken naar het grote aantal.

Deze vrijgevigheid ging zelfs zover om openheid voor de ander ritueel. Karo stelde zijn code samen volgens de Sefardische gewoonte, maar zijn werk vervulde zich in de ontmoeting met de Askenazische wereld. De halachische beslissingen van de Shulchan Aruch volgen over het algemeen de Sefardische wet en gebruiken, terwijl Joden van Askenazische afkomst over het algemeen de beslissingen van Mozes Isserles volgen, wiens glossen de punten aangeven waar de Sefardische en Askenazische gebruiken verschillen ; deze glossen worden grotendeels de Mappa genoemd, het « tafelkleed » dat over de « Gedekte tafel » wordt gelegd. Het beeld is mooi en spreekt voor zich : de tafel die door de Sefardier uit Toledo was gedekt, werd volledig ingericht toen de Pool uit Krakau zijn tafelkleed erop legde. Door te accepteren dat zijn code op deze manier werd aangevuld, gaf Karo blijk van een tolerantie en bescheidenheid die van zijn werk het ontmoetingspunt van alle takken van Israël maakten. Men erkende twee titels die deze status uitdrukken : men noemde hem ook Maran, « onze meester », of Ha-Mechaber, « de Auteur », dat wil zeggen de halachische auteur bij uitstek.

Daar moet bij gevoegd worden de Kesef Mishneh, dit commentaar op de grote code van Maimonides bewaard gebleven in het corpus Zakhor. Het commentaar van Karo op de code van Maimonides, de Kesef Mishneh, is een van de standaard commentaren op het werk van Maimonides. Karo vervult hierin een werk van geleerde vroomheid : hij stelde zich tot doel terug te gaan naar de talmudische bronnen van de geschriften van Maimonides, die deze niet had geciteerd om de Mishneh Torah beter toegankelijk te maken. Het herstellen van de bronnen van een eerdere meester behoort tot een bescheidenheid van geleerde, die zijn eigen arbeid in dienst stelt van de begrijpelijkheid van een ander.

Men zou een verkorte kijk op de lignée hebben als men in Karo slechts de koude architect van het recht zou zien. De man die de halakha met ongekende nauwkeurigheid codificeerde, was ook een mysticus die bezoekers ontving. In dit opzicht werpt één unieke bron licht op de innerlijkheid van de meester: zijn spiritueel dagboek, de Maggid Mesharim, « de Prediker der Gerechtigheid ». Gepubliceerd in 1646, is de Maggid Mesharim een mystiek dagboek waarin Joseph Karo gedurende een periode van vijftig jaar de nachtelijke bezoeken van de Maggid noteerde — een engelachtig wezen, zijn hemelse mentor, de Mishna in persoonsvorm. Deze bezoeker spoorde hem aan tot daden van gerechtigheid en zelfs ascese, drong er bij hem op aan de Kabbala te bestuderen en verweet hem zijn zedelijke verslappingen.

Dit document plaatst de lignée op het kruispunt van geschiedenis en geheugen: het archiefstuk bevestigt de tekst, maar de inhoud ervan betreft innerlijke ervaring, welke de historicus kan beschrijven zonder deze te versnijden. Moderne eruditie heeft deze dubbele aard van Karo benadrukt: Joseph Karo was tegelijkertijd jurist en mysticus, één van de grootste figuren van het rabbijnse jodendom en de auteur van de Shulchan Aroekh. Evenals andere rabbijnse asceten die over talmudische of kabbalistische onderwerpen schreven terwijl zij hun intieme mystieke ervaringen zorgvuldig verborgen hielden, liet Karo een dagboek na met daarin de berichten van een hemelse mentor. Zijn plaats in de kring van Safed is hier van bepaalde betekenis: als prominent lid van de kring van Safed die Solomon Alkabets en Moses Cordovero omvatte, biedt zijn dagboek nieuwe inzichten in de wereld van de pre-lurianische Kabbala van de zestiende eeuw.

Het is hier dat de meest intieme deugd van de lignée zich openbaart: de vroomheid, begrepen als morele eis zonder zelfgenoegzaamheid. De meest gezaghebbende meester van zijn tijd onthief zich niet van verwijt; hij hield aantekeningen van zijn eigen tekortkomingen en onderwierp zich aan een stem die hem tot meer gerechtigheid opriep. Deze bescheidenheid tegenover de Wet die hij zelf had gecodificeerd, is wellicht het ontroerend­ste kenmerk van de man: degene die heel Israël leerde hoe te handelen, beoordeelde zichzelf met dezelfde strengheid als hij aan anderen zou hebben voorbehouden. De uitstraling van Safed als middelpunt van kennis duurde lang na hem voort: een Jemenitische Joodse reiziger, Zechariah al-Dhahiri, bezocht de yeshiva van Rabbi Karo in Safed rond 1567 en legde zijn indrukken vast — verre getuigenis van de aantrekkingskracht die de meester uitoefende op de verspreide gemeenten van de Joodse wereld, van Jemen tot Europa.

Van Toledo naar Safed zou de geslacht Karo de trajectorie van het Sefardische judaïsme zelf beschrijven: die van een volk dat, uit zijn vaderland verdreven, de ballingschap in een stichting omzette. Het vierjarige kind dat in 1492 uit Castilië werd weggerukt, werd de man wiens werk de praktijk van de Wet voor alle diaspora's van Israël verenigde. Wat het gezin aan land verliest, zou het winnen in geestelijke gezag; wat de verwijdering verstrooide, verzamelde de Choulkhan Aroukh.

Moeten we de deugd benoemen die deze geslacht het best heeft uitgedrukt, dan is het de opvatting van de halakha als daad van liefdadigheid jegens de gemeenschap van Israël als geheel. Want het werk van Joseph Karo is niet alleen een prestatie van geleerdheid; het is een gebaar van goedheid op de schaal van een volk. Door de « tafel » op te richten waar de geleerde en de eenvoudige gelovige, de Sefard en de Askenazi eveneens voeding konden vinden, maakte hij van de Wet niet een muur maar een haardstede. Zijn juridische nauwkeurigheid stond in dienst van toegankelijkheid; zijn immense kennis in dienst van helderheid; zijn meest verheven vroomheid, gematigd door de bescheidenheid van iemand die zichzelf beoordeelde. Daarin neemt het huis Karo deel aan een deugd die de joodse traditie sinds de Sinai draagt: die van het maken van de studie van de Wet niet een voorrecht van enkelen, maar het gedeelde erfgoed van allen. De tafel die in de zestiende eeuw in Safed werd gedekt, blijft gedekt voor Israël — en dat is het meest blijvende erfgoed.