Familie Karasso

De achternaam Karasso past in de onomastische laag van Iberiërs sprekende Joden die uit de Spaanse koninkrijken in 1492 en uit Portugal in 1497 waren verbannen, en die toevlucht vonden in het Ottomaanse Rijk, waar zij welkom waren geheten door sultan Bayezid II. Saloniek, herbewoond door deze ballingen, werd in enkele decennia een stad met een Joodse meerderheid, ingedeeld in « congregaties » (kehalim) genoemd naar de steden van herkomst — Castilië, Aragón, Catalonië, Lissabon, Mallorca, Provençe, Sicilië — en bewaarde duurzaam het Spaans-Joods, het ladino, als spreek-, literaire en liturgische taal [Borovaya, 2012].

De etymologie van de naam blijft omstreden. Verschillende hypothesen circuleren onder taalkundigen van het sefaradisme : een afleiding van het Castiliaans-Portugees carrasco / carrasco (de kermeseik, de zomereik), of een wortel die de kleur aanduidt (cara / negro). Zonder systematische doorwerking van middeleeuwse Iberische notariële registers kan geen van deze verklaringen als zeker worden beschouwd, en men zal zich ervan onthouden er een verzekerd ontstaagsnarratief van te maken. Wat echter zeer goed vastgesteld is, is de verankering van de familie in het sociaal weefsel van het Joods-Spaanse Saloniek, waar de Karasso in de wending van de negentiende naar de twintigste eeuw verschijnen als een familie van notabelen.

De Saloniëkse moderniteit waarin deze lignée bloeide, werd in grote mate gevormd door twee krachten. Enerzijds de pers en de fijne letteren in het ladino, die van Saloniek en Konstantinopel hoofdsteden maakten van een gedrukte sefaradische cultuur, drager van nieuwe ideeën, vertalingen en debatten — een « moderne ladinocultuur » die het intellectuele leven van de gemeenschappen diepgaand transformeerde [Borovaya, 2012]. Anderzijds de school van de Alliance israélite universelle, geopend in Saloniek in 1873, die de elite verfranste en openstelde voor de idealen van de Verlichting en de emancipatie. Uit deze dubbele smeltkroes — sefaradisch en francofoon — komt het intellectuele profiel van de Karasso voort : geworteld in het Iberisch jodendom, opengesteld voor de Europese moderniteit.

De centrale figuur van de lignage is Emmanuel Carasso (vaak gedateerd rond 1862 – overleden in 1934), jurist van opleiding, afkomstig uit de Joodse bourgeoisie van Saloniki. Hij behoorde tot die generatie niet-moslimse Ottomaanse intellectuelen die, door hun beheersing van het recht en Europese talen, zich integreerden in het openbare leven van het Rijk in zijn laatste decennia. Saloniki, waar hij werkzaam was, was toen een kosmopolitische en onrustige stad, Ottomaans maar grotendeels Joods, waarvan de intellectuele en politieke broeierigheid de hervormingsbewegingen voedde [Naar, 2016].

Emmanuel Carasso is vooral bekend om zijn rol in de vrijmetselarij van Saloniki. Hij leidde de loge « Macedonia Risorta », geaffilieerd bij de Italiaanse obediëntie, die de samenzweerders van het Comité Unie en Vooruitgang (de « Jonge-Turken ») een door extraterritorialiteitsstatuten beschermde bijeenkomstruimte bood waarvan buitenlandse patronaat genietende vrijmetselaarsinstituties genoten. Deze bescherming maakte Saloniki tot de bakermat van de jonge-Turkse revolutie, en Carasso tot een van de voornaamste intermediairs tussen de kosmopolitische bourgeoisie van de stad en de hervormingsbeweging. Zijn trajectorie illustreert de deelname van de Ottomaanse Joodse elites aan de politieke modernisering van het Rijk — een deelname die niet zonder ambiguïteiten verliep, want deze elites probeerden de Ottomaanse loyaliteit, burgerlijke emancipatie en de verdediging van de belangen van hun gemeenschap met elkaar in overeenstemming te brengen.

De Salonikenese context maakt deze betrokkenheid begrijpelijk. De stad verenigde een zakenburgeoisie, een levendige in meerdere talen verschijnende pers, moderne scholen en een Ottomaanse administratie die ontvankelijk was voor hervormingsideeën. De Joden van Saloniki waren door hun demografisch en economisch gewicht partijen van deze openbare leven: zij waren geen tolereerde minderheid aan de marge, maar een structurerende component van de stad, zozeer dat de stad van buiten af soms werd waargenomen als een Joodse stad van het Rijk [Naar, 2016]. Het is in deze bijzondere configuratie dat de politieke carrière van Emmanuel Carasso volle betekenis krijgt.

De Jonge-Turkse revolutie van juli 1908 herstelde de Ottomaanse Grondwet van 1876, opgeschort door de sultan Abdülhamid II, en riep een nieuw parlement bijeen. Emmanuel Carasso werd gekozen afgevaardigde van Salonique bij deze verkiezingen — een van de joodse vertegenwoordigers in de nieuwe Kamer van Afgevaardigden van het Ottomaanse Rijk, waar voortaan gekozen vertegenwoordigers van alle geloofsrichtingen van het Imperium zitting hadden. Deze verkiezing bekrachtigde de integratie van een joodse elite uit Salonique in het hart van de gereformeerde Ottomaanse staat, in het moment van grondwettelijke hoop dat de revolutie volgde.

De naam Carasso blijft verbonden aan een dramatisch gebeuren: in april 1909, na het mislukken van de tegenrevolutie die het sultanaat steunde en de binnenkomst van het « Actieleger » in Constantinopel, wist het Comité Unie en Vooruitgang de afzetting van Abdülhamid II te bewerkstelligen. Volgens de wijd verspreide historische traditie behoorde Emmanuel Carasso tot de leden van de parlementaire delegatie belast met het aan de afgezette sultan mededelen van het besluit van de vergadering. De keuze om deze missie onder meer aan een joodse afgevaardigde uit Salonique toe te vertrouwen trof de tijdgenoten en voedde later, in antisemitische propaganda en in kringen die nostalgisch naar het oude regime terugverlangden, vijandige verhalen. De historicus dient hier onderscheid te maken tussen het feit — Carasso's deelname aan het parlementaire leven en aan de omgeving van het unionisme — en zijn polemische overinterpretatie. De precieze samenstelling van de delegatie en de details van de uitgewisselde woorden behoren tot versies die soms uiteenlopen en die eerder « volgens de bronnen » dienen te worden aangehaald dan als zekerheid te worden gesteld.

Voorbij dit gebeuren zette Emmanuel Carasso zijn loopbaan voort in dienst van het nieuwe regime, waarvan hij een trouwe aanhanger was. Zijn loopbaan, van de vrijmetselaarslodges van Salonique tot de gangen van het parlement van Constantinopel, vat de geschiedenis samen van een generatie die geloofde in het constitutioneel ottomanisme als kader voor emancipatie van de niet-moslimse gemeenschappen — een hoop die het volgende decennium, gekenmerkt door de Balkanoorlogen (1912-1913), het verlies van Salonique aan Griekenland en de Eerste Wereldoorlog, grotendeels zou tenietdoen.

Men kan de familie Karasso niet begrijpen buiten de stad die haar droeg. Salonique was gedurende meer dan vier eeuwen een van de grootste joodse gemeenschappen van de mediterrane wereld, en de enige grote stad in Europa waar de Joden lange tijd de meerderheid van de bevolking vormden. De joodse identiteit was ingeschreven in de materie zelf van het stedelijk leven : de havenambachten, de handel, het ambachtswezen, de pers, de scholen, en een sociaal kalender gemarkeerd door joodse feesten [Naar, 2016].

Deze gemeenschap onderging in het begin van de 20de eeuw een opeenvolging van beproevingen : de brand van 1917, die het joodse hart van de stad verwoestte en tienduizenden mensen op straat zette ; de integratie in de Griekse staat na 1912, die nieuwe verhoudingen tussen de gemeenschap en de nationale macht oplegde ; en de migraties die een deel van haar zonen verspreidden naar Frankrijk, Italië, Amerika en Palestina. Devin Naar heeft aangetoond hoe deze gemeenschap, gevangen « tussen het Ottomaanse Rijk en modern Griekenland », zich inspande om haar identiteit, haar instellingen en haar geheugen binnen een nieuw nationaal kader te behouden, oscillerend tussen persistentie van Sepharadische tradities en aanpassing aan Griekse en Europese moderniteit [Naar, 2016].

In deze wereld speelde de in het Ladino gedrukte cultuur een beslissende rol : kranten, romans in afleveringen, theater, vertalingen, handboeken — zoveel vormen die van het Judenspaans een taal van moderniteit en niet slechts een huiselijk overblijfsel maakten [Borovaya, 2012]. De families van notabelen zoals de Karasso waren tegelijkertijd actrices en profiteurs van deze effervescence : zij maakten de opkomst mogelijk van advocaten, journalisten, artsen en politieke figuren uit de gemeenschap. De vernietiging van de joodse identiteit van Salonique tijdens de Shoah — bijna de gehele gemeenschap werd in 1943 naar Auschwitz gedeporteerd — sloot bruut deze wereld, waarvan de overlevenden en vroegere emigranten dragers van geheugen werden.

Na de ontwrichting van de twintigste eeuw verspreidde de naam Karasso / Carasso zich vanuit Salonica naar buiten. De verspreiding van de Sefardische Salouniërs naar West-Europa en de Amerika's bracht de familienaam naar nieuwe horizonnen, waar hij uiteenlopende lot kende, in zaken, vrije beroepen of creativiteit. Deze takken behoren meer tot de doorgegeven familiale mémoire en tot de economische geschiedenis van de twintigste eeuw dan tot het oude Sefardische archief, en men zal zich hoeden voor het mechanisch verbinden van elke naamdragen aan de Salonicaanse lignee zonder genealogisch bewijs.

Sefardische mémoire functioneert inderdaad door doorgegeven verhalen : men herinnert zich een voorouder afkomstig uit Salonica, een Ladino-taal gesproken door grootouders, een naam ingeschreven in een verdwenen register. Sefardische genealogie — zoals geoefend door databases en repertoria gewijd aan de Joden van de Middellandse-Zeestreek — streeft ernaar deze herinneringen te kruisen met de zeldzame overgebleven bronnen : Ottomaanse en Griekse burgerlijke standsregisters, consulaire registers, gemeenschapslijsten, pers. Voor de lignee Karasso zoals voor zovelen anders blijft het opstellen van een doorlopende stamboom openstaand werk, waarin voorzichtigheid gebiedt onderscheid te maken tussen het gedocumenteerde en het waarschijnlijke.

Dit hoofdstuk blijft dus, uit eerlijkheid, grotendeels van het register van de doorgegeven mémoire : het registreert de voortduring van een naam en het bewustzijn van een Salonicaanse oorsprong, zonder te pretendere, bij gebrek aan toegankelijke archieven, een uitputtende afstammingslijn tussen Emmanuel Carasso en de hedendaagse dragers van de familienaam te reconstrueren. Dit is het gemeenschappelijk lot van de grote Sefardische families, wier geschiedenis zich bevindt op de verbinding van het lacunaire archief en de levende mémoire.

Elk encyclopedie van een Sefardische lignage stelt, als watermark, een vraag: wat betekent het om te denken en door te geven vanuit deze mediterrane judaïteit waarvan Saloniki één van de hoogtepunten was? Zonder de Karasso-lignage aan enig precies filosofisch werk te koppelen — wat niets in het archief toestaat — kan men zijn spirituele horizon verlichten door de grote traditie van Joods denken voortkomend uit de Sefardische wereld en zijn diaspora's, waarvan het werk van Emmanuel Levinas een belangrijke en toegankelijke uitdrukking biedt. Deze confrontatie berust op aangenomen redactionele gissing: zij stelt geen familiale band, maar stelt een intellectuele achtergrond voor.

Levinas plaatste in het centrum van zijn filosofie de verantwoordelijkheid voor de ander als primaire structuur van de subjectiviteit, voorafgaand aan alle vrijheid en alle kennis. Het is in de ethische verhouding tot de ander, en niet in de eenzaamheid van het subject, dat de zin van het menselijke op het spel staat [Levinas, Ethiek en oneindig, 1982]. Deze voorrang van de ethiek — « ethiek als eerste filosofie » — verplaatst de metafysica naar de relatie, naar het Gezicht van de ander dat gebiedt en verplicht. Zijn lezing van de tijd als verhouding tot alteriteit, waar de toekomst is wat van de ander komt en niet wat het subject beheerst, verlengstuk deze intuïtie [Levinas, De tijd en de ander, 1983].

Dit denken wortelt ook in een Hebreeuwse bron die Levinas verkende door zijn talmoedische lezingen, aantonende hoe de Joodse tekst een universele ethische eis voede [Levinas, Vier talmoedische lezingen, 1968 ; Van het heilige naar het wijde, 1977]. Commentatoren hebben onderstreept hoezeer zijn trajectorie het Joodse erfgoed en de westerse filosofie articuleert, makend van het spoor en de terugkeer categorieën van denken [Malka, 2002 ; Chalier, 2002 ; Lévy, 1998]. In zijn meest veeleisend werk is het « anders-dan-zijn » — een voorbij de ontologie — dat deze onbegrensde verantwoordelijkheid benoemt [Levinas, Anders-dan-zijn, 1974 ; Van God die het idee binnenkomt, 1982 ; Voorbij het vers, 1982]. Dit horizon oproepen, naar aanleiding van een Sefardische lignage, is het niet een filosofische genealogie toe te schrijven, maar eraan herinneren dat de mediterrane judaïteit ook een matrix van denken was — waar ethiek, tekst en geheugen zich antwoorden.

De geschiedenis van de Karasso-lignée leest als een samenvatting van de joodse moderniteit in het Ottomaanse Rijk en wat daarop volgde. Geboren uit de grote Iberische ballingschap en gevoed door de Sefardische cultuur van Salonique, bereikt zij, met Emmanuel Carasso, het politieke toneel van het Imperium op het precieze moment waarop dit zich probeert uit te vinden op constitutionele basis. De advocaat uit Salonique, intermediair tussen de kosmopolitische bourgeoisie van zijn stad en de beweging van de Jonge Turken, vervolgens afgevaardigde en actor in de afzetting van Abdülhamid II, belichaamt de hoop — en de ambiguïteit — van een emancipatie gedacht binnen het ottomanisme [Naar, 2016].

Deze horizon sloot zich met de Balkanoorlogen, de vergriekingsing van Salonique, en vooral de vernietiging van de gemeenschap tijdens de Shoah, die de overlevenden verspreidde en een beleven geschiedenis transformeerde in geheugen dat bewaard moet worden. Van de naam Karasso blijven aldus twee onlosmakelijk verbonden registres over: de vastgestelde geschiedenis van een familie van notabelen uit Salonique en van een prominent politiek figuur; en de doorgegeven herinnering van een verspreide Sefardische lignée, waarvan de voortgaande genealogie, faute d'archives, grotendeels moet worden gereconstrueerd. Het is in deze vruchtbare spanning tussen het archief en de herinnering — tussen wat men weet en wat men zich herinnert — dat dit Grand Livre de Karasso-lignée heeft willen inschrijven, erfgenaam van een verdwenen maar niet vergeten Mediterrane wereld.