Familie Kach

Het startpunt van elk onderzoek naar Kach is bibliografisch en niet archivistisch. De naam wordt genoemd door Samuele Schaerf in I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence bij Israel in 1925. Dit dunne maar methodische werk inventariseert de familienamen gedragen door joden van het schiereiland en probeert, waar mogelijk, de geografische, taalkundige of gemeenschappelijke oorsprong ervan aan te geven. Het vormt voor de Italiaans-joodse naamkunde een instrument dat vergelijkbaar is met wat, voor andere gebieden, de grote catalogi van Sefardische of Asjkenazische namen zijn.

De opname van Kach in dit repertorium stelt één feit vast, en slechts één, met zekerheid: de naam is gedragen door joden uit Italië en werd als voldoende vastgesteld geacht om in een geleerd overzicht te figureren [Schaerf, 1925]. Deze minimale zekerheid is kostbaar. Ze sluit uit dat Kach een fantasie of een geïsoleerde foutieve schrijfwijze is; ze verankert het in het werkelijke weefsel van de Italiaans-joodse naamgeving. Maar alleen al hieruit kunnen geen genealogische reconstructies worden geauthoriseerd: Schaerf inventariseert namen, niet lignages, en verschaft noch stamboeken, noch reeksen akten, noch precieze lokalisering voor elk ondergeschikte ingang.

Het is belangrijk hier de discipline van de bron te respecteren. De methode van de moderne joodse geschiedenis, zoals Yerushalmi die heeft geformuleerd, onderscheidt precies tussen wat het archief vaststelt en wat het geheugen overdraagt [Yerushalmi, 1984]. Voor Kach stelt het archief een nominale aanwezigheid vast; al het overige behoort tot contextuele gevolgtrekking, die als zodanig moet worden aanvaard. We zullen ons ervan onthouden, gedurende dit gehele werk, aan Kach figuren, data of feiten toe te schrijven die hem alleen zouden toebehoren ten koste van een verwarring met verwante familienamen.

De vorm van het woord « Kach » zelf nodigt uit tot analyse, terwijl zij voorzichtigheid oplegt. Drie sporen, niet wederzijds uitsluitend, verdienen ernstige overweging.

Het eerste is Germaans en Asjkenazisch. De initiële spelling met K, zeldzaam in familienamen van Italiaanse of Latijnse oorsprong waar de harde C overheerst, wijst gaarne in de richting van een fonds afkomstig uit gebieden met Duitse taal. Nu kent de joodse geschiedenis van Italië een oud en voortdurend Asjkenazisch stromen: families afkomstig uit het Rijndalgebied, Beieren of Oostenrijk vestigden zich in Noord-Italië — Venetië, Lombardije, Piëmont — al vanaf het einde van de Middeleeuwen, en brachten aldaar hun rituelen, hun taal en hun namen mee. Een familienaam als Kach zou kunnen behoren tot deze laag, hetzij als verkorte of geïtalianisoeerde vorm van een langer Germaans naam, hetzij als transcriptie van een bijnaam uit het Jiddisch of Duits.

Het tweede spoor is toponymisch of dialectaal. Veel joodse familienamen in Italië zijn afgeleid van een herkomstplaats of een bijzonderheid van woonplaats. Het is niet uitgesloten dat Kach, door verkorting of grafische vervormering, verwijst naar een micro-toponiem dat tegenwoordig moeilijk identificeerbaar is. Zonder aanvullende getuigenis blijft deze hypothese open.

Het derde spoor berust op de grafische variabiliteit eigen aan joodse familienamen vóór hun vastlegging door de moderne burgerlijke stand. Dezelfde familienaam kon op veelvoudige manieren worden geschreven naargelang de schrijver, de taal van de akte en het tijdvak; Kach zou een variant kunnen zijn van een beter gedocumenteerde naam onder een ander spellingsschema. De versierde Hebreeuwse handschriften uit Italië, bestudeerd door Giulia Tamani, bieden trouwens talrijke voorbeelden van kolofons waarin de naam van een eigenaar of kopiist onder fluctuerende vormen verschijnt, wat herinnert aan hoe instabiel de spelling van namen was [Tamani, 2010].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar zonder zich te vermengen: het familiale geheugen zou de naam onder een ontvangen vorm bewaren, terwijl de taalkundige analyse er meerdere mogelijke oorsprongen van suggereert. Geen ervan kan in de huidige stand met zekerheid worden bevoordeeld — vandaar de vermoedensstatus van dit hoofdstuk.

Om een naam te begrijpen, moet je de wereld kennen die hem droeg. De joden van Italië vormen een continue en meervoudige aanwezigheid. Bij de oud-Italiaanse Romeinse laag, de oudste, voegden zich door de eeuwen heen Ashkenazische en vervolgens Sefardische gemeenschappen, elk met hun eigen instellingen, synagogen en onderscheiden liturgische gebruiken.

Robert Bonfil heeft met finesse de joodse toestand in het Renaissance-Italië beschreven: een bestaan dat tegelijk geïntegreerd was in de economische en intellectuele netwerken van het schiereiland, en gekenmerkt door een religieuze alteriteit die de christelijke autoriteiten voortdurend onder de aandacht brachten [Bonfil, 1994]. De joden oefenden er leningverstrekking op onderpand uit, handelden, beoefenden geneeskunde, drukkerij; zij produceerden geleerde, filosofische en poëtische werken, en onderhielden befaamde talmoedische academieën. Deze culturele vitaliteit blijkt vooral uit de handschriftproductie: de Hebreeuwse codices die in Italië werden gekopieerd en verlicht, getuigen van een esthetische verfijning en een integratie van lokale kunstvormen [Tamani, 2010].

Maar de Renaissance was ook het begin van een verharding. De instelling van het getto — Venetië in 1516, Rome in 1555 met de bul Cum nimis absurdum — sloot de joden op in gereserveerde wijken en beperkte hun activiteiten langdurig. Het was in dit tegenstrijdige Italië, gemaakt van intense uitwisselingen en toenemende segregatie, dat een naam als Kach circuleerde, werd doorgegeven en uiteindelijk in Schaerfs opgave terechtkwam. De middeleeuwse joodse filosofie, zoals Colette Sirat en Maurice-Ruben Hayoun hebben nagegaan, vond daar trouwens een van haar overdrachtscentra, waarbij Italië als relais diende tussen Spanje, Provence en de Ashkenazische wereld [Sirat, 1983] [Hayoun, 2023].

Geen Italiaanse joodse naam uit de moderne periode kan buiten de grote mediterrane circulaties gedacht worden. De vrijhaven van Livorno, door de Livornine van de groothertogen van Toscane geopend voor joden aan de grens van de 16de en 17de eeuw, werd het kruispunt waar sefarden, Portugezen, italianen en asjkenazi's elkaar ontmoetten. Lionel Lévy heeft meesterlijk de geschiedenis van deze « portugese joodse natie » uitgewerkt, die vanuit Livorno uitstraalde naar Amsterdam, Tunis en het gehele Middellandse-zeebecken [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Deze geschiedenis is voor Kach om twee redenen belangrijk. Aan de ene kant was Livorno een plaats van menging waar geslachtsnamen zich verplaatsten, vermengden en transformeerden naargelang huwelijken en commerciële migraties ; een naam die in Italië werd vastgelegd, kon via deze kanalen ver van zijn plaats van herkomst reizen. Aan de andere kant verbonden de Livornese netwerken Italië nauw met gemeenschappen in Noord-Afrika — Tunis, maar ook Algerije, waar de rabbijnse archieven van steden als Tlemcen en Sidi Bel Abbès sporen bewaren van families uit deze circulaties [Botbol, 2000] [Archieven van Sidi Bel Abbès].

Het moet duidelijk gezegd worden : niets in de huidige staat van de documentatie bewijst dat de naam Kach deze precieze routes is gevolgd. Wij stellen hier een contextuele waarschijnlijkheid naar voren, geen vastgesteld feit. Maar de geschiedenis van Italiaanse joodse namen leert dat weinigen van hen immobiel zijn gebleven ; ze buiten de mobiele Middellandse zee die hen heeft gedragen evoqueren zou een ontrouw zijn aan hun werkelijke toestand. Kach past zich, minstens virtueel, in deze circulatieruimte in.

Een patroniem is niet alleen een archiefgegevens: het is een drager van geheugen. Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond hoezeer de joodse traditie de levende geheugen — liturgisch, familiaal, ritueel — boven de eigenlijke historische geschrijving heeft gesteld, die lange tijd marginaal bleef in de rabbijnse cultuur [Yerushalmi, 1984]. De naam die van generatie op generatie wordt doorgegeven, maakt deel uit van dit geheugen: hij verbindt een individu met een lignée, een lignée met een gemeenschap, een gemeenschap met een lange geschiedenis.

Voor een familie die de naam Kach draagt, kon deze doorgave zich hebben voltrokken nog voor enige documentaire vastlegging. Het joodse denken, zoals Léon Askénazi en Armand Abécassis erover hebben nagedacht, kent aan de naam een waarde toe die verder gaat dan louter identificatie: hij plaatst het wezen in een verbond en een continuïteit [Askénazi, 1999] [Abécassis, 1987]. Benoemen en zich herinneren zijn vanuit dit perspectief twee solidaire gebaren.

Dit is waarom het relatieve stilzwijgen van het archief rond Kach niet afwezigheid betekent, maar discretie. Isaiah Berlin heeft eraan herinnerd hoezeer de joodse voorwaarde zich vaak heeft bepaald door deze spanning tussen zichtbaarheid en uitwissing, tussen geclaimde toebehoren en voorzichtigheid opgelegd door ballingschap [Berlin, 1973]. Hier kruisen traditie en archief elkaar: de eerste kon, onder de vorm van een doorgegeven naam, hebben bewaard wat de tweede slechts eenmaal heeft vastgelegd, in de inventaris van Schaerf. De status « doorgegeven » van dit hoofdstuk weerspiegelt eerlijk deze evenwichtigheid — een ontvangen weten meer dan een aangetoond weten.

Aan het einde van deze doorkruising dient een nauwkeurige epistemologische balans te worden opgesteld, evenredig met de eerlijkheid die dit Grote Boek zichzelf oplegt.

Wat men kan stellen: de naam Kach is een Italiaans-Joods patroniem dat is aangetoond, geregistreerd door Samuele Schaerf in 1925 in het referentiewerk over de namen van Italiaanse Joden [Schaerf, 1925]. Deze vaststelling verbindt het onvermijdelijk aan de Joodse wereld van het schiereiland en plaatst het in de lange geschiedenis van haar gemeenschappen.

Wat men redelijkerwijs kan veronderstellen: zijn schrijfwijze in K wijst op een mogelijk Askenazische of Germaanse oorsprong, zonder dat deze hypothese als zeker kan worden beschouwd; en zijn geschiedenis, zoals die van de meeste Italiaans-Joodse namen, voegt zich waarschijnlijk in in de mediterrane circulaties die Noord-Italië, het Toscaanse Livorno en Noord-Afrika met elkaar verbonden.

Wat men moet verzwijgen, bij gebrek aan bronnen: elke naamgenealogie, elke lijst van geïdentificeerde dragers, elke datum of bijzonder figuur dat met zekerheid aan dit patroniem is verbonden. Bezwijken voor de verleiding deze lacunes in te vullen zou de historische waarheid verraden. Zoals de Joodse geleerde traditie eraan herinnert: een bescheiden en ware kennis is beter dan een schitterende en onwaar geleerdheid. Wij laten daarom aan het toekomstig onderzoek — dat welke de gemeentelijke registers, manuscriptkolofons [Tamani, 2010] en notariële archieven zou exploiteren — de taak over om aan deze naam het vlees toe te voegen dat de huidige staat van documentatie hem nog ontzegt.

De naam Kach blijft na deze onderzoek een gemeten raadsel. Een unieke en betrouwbare getuigenis — die van Schaerf in 1925 — verankert hem in de Italiaans-joodse wereld; al het overige berust op een contextuele reconstructie die als zodanig wordt aanvaard [Schaerf, 1925]. Door hem achtereenvolgens te situeren in de joodse naamkunde van het schiereiland, in de geschiedenis van de Italiaanse gemeenschappen van de Renaissance en de moderne tijd [Bonfil, 1994], in de circulaties van Livorno en de Middellandse Zee [Lévy, 1999], en in de joodse economie van de Mémoire [Yerushalmi, 1984], wilden we niet een lignée uitvinden, maar de wereld herstellen waarvan deze naam een van de talloze kinderen was.

Dit is misschien wel de meest rechtvaardige dienst die een Groot Boek aan een zeldzame achternaam kan bewijzen: hem niet een fictieve glorie toe te dichten, maar hem eer te bewijzen door precies te zeggen wat men weet, wat men veronderstelt, en wat men niet weet. Kach schrijft zich zo in in het brede panorama van de Italiaanse jodedom — discreet, getuigd, en dragend, zoals elke naam, van een geheugen dat de archieven die het hebben bewaard, overstijgt.