Familie Josz

Het documentaire ankerpunt van de naam Josz is de catalogus van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 in de collectie van het uitgeverij Israël. Dit werk vormt nog steeds een van de referentieinstrumenten voor de studie van Joodse achternamen op het schiereiland. Schaerf verzamelde daarin, in alfabetische volgorde, enkele honderden namen gedragen door Italiaans-Joodse families, stellende daarbij, wanneer mogelijk, hun geografische, toponymische of linguïstische oorsprong aan. Het is onder deze titel dat Josz voorkomt: niet als onderwerp van een monografie, maar als ingang in een uitgebreid inventaris dat erop gericht was de onomastische sporen van een bevolking waarvan de registers door de eeuwen heen waren verspreid, te bewaren.

Het onderneming van Schaerf paste in een breder beweging van geleerde inventarisering van Joodse namen, gelijktijdig met de grote syntheses van het oriëntalisme en de gemeentelijke statistiek van het begin van de twintigste eeuw. Het vaststellen van de lijst der cognomi was tegelijk antwoord op een geleerde nieuwsgierigheid en het verstrekken van een hulpmiddel aan genealogen, rabbijnen en gemeenschappen bezorgd om hun continuïteit. De naam Josz, door Schaerf behouden, behoort dus tot het geverifieerde corpus: zijn Italiaans-Joodse karakter is geen vermoeden, maar een catalogusfeit.

De moeilijkheid begint wanneer men ernaar streeft de oorsprong van de naam preciezer te bepalen. De Italiaans-Joodse onomastiek gehoorzaamt aan verscheidene goed geïdentificeerde logica's: toponymische achternamen, afgeleid van de naam van een stad of regio van oorsprong (Modena, Ravenna, Ancona, Volterra); achternamen voortvloeiend uit Hebreeuwse voornamen of hun vertalingen; beroepsnamen; en tenslotte namen ingevoerd door opeenvolgende migratiegolven, met name Ashkenazi en Sefardische. De beknoptheid van Josz, zijn uitgang in -sz die niet behoort tot de gebruikelijke Italiaanse fonetiek, wijst in de richting van een transalpijnse — Germaanse of Midden-Europese — oorsprong, later geïtalianiseerd of gewoon aldus in de gemeenschappen van het noorden van het schiereiland geregistreerd. Deze lezing blijft echter waarschijnlijk en niet vastgesteld; alleen nomatieve akten zouden haar kunnen bevestigen.

Wat zeker is, daarentegen, is het globale historische kader: de Joden van Italië hebben een lange geschiedenis van stedelijke integratie en mobiliteit gekend, waarin namen samen met families circuleerden, zich transformeerden naar gelang van de talen van gastland, en vaak het spoor van een geografische anderszins bewaarden. De naam Josz getuigt van deze circulatiegeschiedenis, waarvan Schaerf de grafische herinnering heeft vastgelegd.

De fysionomie van de naam Josz vraagt om een onderzoek naar zijn taalkundige wortels. Drie hoofdpaden verdienen het om te worden onderzocht, waarbij hun onderscheidende waarschijnlijkheid moet worden gewogen.

Het eerste, en zonder twijfel het meest verleidelijke, verbindt Josz met het Germaanse en Centraal-Europese gebied. De spelling sz, vertrouwd in het Hongaars (waar het de klank s aanduidt) en aanwezig in Germaans-Slavische transcripties, suggereert een familie uit het noorden of oosten van Europa, later in Italië gevestigd. De joodse gemeenschappen van steden in het noorden van het schiereiland — Venetië, Padua, Verona, de steden van Piëmont en Lombardije — verwelkomden inderdaad, sinds het einde van de Middeleeuwen en in de vroegmoderne tijd, Asjkenazische families die voor vervolgingen uit de Rijkslanden vluchtten. De naam Josz zou een variant of verkorte vorm kunnen zijn van een voornaam die patroniem werd, zoals Josef of Joska (diminutief van Josef in Centraal-Europa), vastgesteld onder een grafische vorm die zijn oorspronkelijke klank bewaart. Deze hypothese berust, eerlijk gezegd, op redactionele conjectuur: zij steunt op fonetische waarschijnlijkheid en op het vastgestelde feit van Asjkenazische aanwezigheid in Noord-Italië, zonder dat een officieel stuk dit vaststelt.

Het tweede pad beschouwt een patrimoniale herkomst die eigenlijk Italiaans is, waarbij Josz de oude spelling zou zijn van een naam die later veranderde. Italiaanse notarissen, worsteland met buitenlandse klanken, hebben frequent zwevende spellingen voortgebracht, wat de blijvende aanwezigheid van een ongewone vorm in registers zou verklaren. In dit geval zou Josz tot die "fossielnamen" behoren die Schaerf zich juist ten doel stelde te behouden.

Het derde pad, meer wankel, verkent een mogelijke verbinding met de Mediterrane Sefaradische wereld, wier netwerken heel Italië hebben dooraderd. Livorno, vrijhaven en "Portugese joodse natie", was een kruispunt waar families uit de hele Middellandse Zee elkaar ontmoetten, zoals Lionel Lévy magistraal heeft aangetoond in zijn werk over de Portugese joodse natie [Lévy, 1999] en over de Livornese gemeenschap [Lévy, 1996]. Niets wijst er echter op dat Josz tot deze beweging behoort; de klankkleur van de naam pleit eerder tegen een Iberische wortel. Dit pad zal ter volledigheid worden genoemd om het eerlijk uit te sluiten.

Deze drie hypothesen illustreren de manier waarop een naam, op het kruispunt van veronderstelde mémoire familiale en lacunaire archieven, tegen een definitieve toewijzing bestand is. De geschiedenis van joodse namen bestaat uit deze vruchtbare onzekerheden, waar de voorzichtigheid van de historicus beter is dan de zekerheid van de fabelaar.

Welke zijn ook zijn precieze wortels, de familie Josz leefde binnen het kader van de Italiaanse joodse samenleving, waarvan de kenmerken goed gedocumenteerd zijn. Dit milieu begrijpen, is de wereld begrijpen die de naam heeft gedragen.

Tijdens de Renaissance bevonden de Joden van Italië zich in een paradoxale situatie, gekenmerkt door opmerkelijke culturele integratie en blijvende juridische kwetsbaarheid. Robert Bonfil beschreef deze ambivalente toestand: Joden participeerden in het intellectuele en economische leven van de steden, terwijl zij onderworpen bleven aan bijzondere regelingen, specifieke belastingen en de voortdurende dreiging van verwijdering of verbannen [Bonfil, 1994]. De leenactiviteit, lange tijd in hun handen geconcentreerd omdat andere wegen ontbraken, structureerde hun plaatsing in de steden. De leenbureaus, beheerd door joodse families in steden en dorpen, waren een essentieel middel voor mobiliteit en naamgeving: het was vaak door hen dat families zich vestigden en zich bekend maakten onder een stabiele naam.

De instelling van het getto, vanaf de 16de eeuw — Venetië in 1516, Rome in 1555 — transformeerde dit bestaan diepgaand. Opgesloten in afgesloten wijken, ontwikkelden de gemeenschappen evenwel een intens religieus en intellectueel leven. De synagogen, de ondersteuningsbosreien, de talmoedische scholen en de copieerstwerkplaatsen perpetueerden de traditie. De productie van versierde Hebreeuwse handschriften, bestudeerd door Giulia Tamani, getuigt van de culturele vitaliteit van deze gemeenschappen, die in staat waren prachtige boeken te bestellen en te produceren [Tamani, 2010]. In deze wereld van het boek en het studeren schrijfde elke familie zijn naam in colofons, broederschapsregisters, grafstenen — zoveel steunstukken waardoor een achternaam als Josz zich kon voorplanten.

Het Italiaanse joodse denken, gevoed door middeleeuwse filosofie en kabbala, paste zich in de lange intellectuele traditie in die Colette Sirat beschreven heeft aan de hand van manuscripten en gedrukte teksten [Sirat, 1983] en door Maurice-Ruben Hayoun in zijn synthesen over joodse filosofie [Hayoun, 2023]. Een Italiaanse joodse familie was ondergedompeld in dit universum van teksten, waar identiteit zich even veel door toebehorend tot een lignée als door trouw aan een studetraditie opbouwde.

Het is dus een milieu dat tegelijk beperkt en creatief, precair en duurzaam is, dat het levenskap van iedereen heeft gevormd die op enig moment de naam Josz op Italiaanse grond heeft gedragen.

Een familienaam is niet alleen een administratief label: het is een geheugenopslag. De joodse traditie kent aan de naam een bijzondere waarde toe, die het geschrevene en de overdracht articuleert in een dicht verband met het verleden. Léon Askénazi herinnerde eraan hoe het joodse denken woord en geschrift, het overgedragen en het vastgelegde samen knoopt [Askénazi, 1999]. Een naam als Josz draagt in zich deze dubbele aard: hij is tegelijk een geschreven spoor, vastgelegd door de catalogus van Schaerf, en een fragment van familiaal geheugen, waarvan de precieze inhoud misschien verloren is gegaan.

Yosef Hayim Yerushalmi heeft de termen van deze spanning gesteld in Zakhor: het joodse geheugen, lang gedragen door liturgie en ritueel in plaats van historiografie, valt niet samen met kritische geschiedenis [Yerushalmi, 1984]. Voor een familie als Josz betekent dit dat het overgedragen geheugen — de geclaimde oorsprong, het verhaal van de voorouders — kan afwijken van wat het archief vaststelt of verzwijgt. De eerlijke historicus moet beide registers vasthouden zonder ze te verwarren: wat de familie elkaar vertelt behoort tot het geheugen; wat Schaerf registreert behoort tot de geschiedenis; en het is op hun snijvlak dat zich een waarschijnlijk portret aftekent, nooit volledig zeker.

Deze reflectie op de naam sluit aan bij een breder nadenken over de joodse conditie, die denkers als Armand Abécassis hebben verkend door het passage « van de woestijn naar de begeerte » te bevragen, dat wil zeggen de manier waarop een volk zijn identiteit construeert in beweging en verwachting [Abécassis, 1987]. Isaiah Berlin, op zijn beurt, heeft nagedacht over de spanningen van joodse toebehoren in de moderniteit, tussen trouw en emancipatie [Berlin, 1973]. De naam Josz, minuscuul in het grote verhaal, neemt niettemin deel aan deze collectieve geschiedenis: hij is een van deze draden waardoor een familie zich aansluit bij een gemeenschap, en een gemeenschap bij een volk.

Aldus wordt de studie van een discrete familienaam aanleiding tot een reflectie op wat het betekent een joodse naam in de geschiedenis te dragen: tegelijk de schakel van een overdracht-keten en het onderwerp van een onvolledig archief, waarvan het aan het geheugen toekomt de stiltes met bescheidenheid op te vullen.

Indien de naam Josz in Italië wordt verankerd door de catalogus van Schaerf, dan is de geschiedenis van Joodse families zelden tot één enkel grondgebied beperkt. Diaspora's ontvouwen zich, vertakken zich, en een naam die in een gemeenschap wordt vastgesteld, kan elders opnieuw verschijnen, gedragen door economische migratie, vervolgingen of heropstellingen van gemeenschappen.

Noord-Italië, waarschijnlijke verankering van Josz, was via zijn handelsnetwerken en rabbijnse netwerken verbonden met de hele Middellandse Zee en Midden-Europa. Havenstedenheden, Livorno in het bijzonder, dienden als draaischijf tussen Europa en Noord-Afrika. De werken van Lionel Lévy hebben aangetoond hoe de Portugese Joodse Natie Livorno, Amsterdam en Tunis verbond in een uitgebreid netwerk van handel en solidariteit [Lévy, 1999]. Via deze kanalen vestigden Italiaanse families zich op de zuidelijke oevers van de Middellandse Zee, in de gemeenschappen van de Maghreb.

De Noord-Afrikaanse Joodse wereld, rijk en oud, heeft ook de herinnering aan zijn geslachten bewaard. Studies over de gemeenschappen van Tlemcen door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès, en alle werkzaamheden op het gebied van Sefardische genealogie tonen de dichtheid van de banden tussen families en het belang dat wordt gehecht aan het behoud van namen. Niets getuigt in de huidige stand van bronnen ervan dat de naam Josz tot de Maghreb is doorgedrongen; men moet zich dus wachten voor een bewering die door het archief niet wordt ondersteund. Maar het algemene kader — dat van een intens verkeer van Joodse families tussen Italië en de Middellandse Zee — vormt de waarschijnlijke horizon waarin elke Italiaanse geslacht zich inschreef.

De omwentelingen van de XIXde en XXde eeuwen — emancipatie, Italiaanse eenwording, en vervolgens de tragedie van de Shoah die de Italiaanse Joden hard trof — verstrooiden en verniettigden soms hele families. Veel van de namen geregistreerd door Schaerf in 1925, op de vooravond van de fascistische rassenwetten van 1938 en de deportaties, zagen hun dragers gedecimeerd of verbannen naar Frankrijk, Amerika of Palestina. De catalogus van Schaerf krijgt zo retrospectief de waarde van een gedenkteken: hij legt het spoor vast van namen waarvan sommige dragers spoedig zouden verdwijnen. Dat Josz in deze inventaris voorkomt, is al genoeg om zijn voortbestaan in het geheugen zeker te stellen, voorbij de wisselvaligheden van de geschiedenis.

Aan het einde van deze onderzoeksreis blijft de naam Josz wat hij vanaf het begin was: een geverifieerde vermelding in het grote repertorium van de Joods-Italiaanse naamkunde, vastgelegd in de catalogus van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (1925). De Italiaanse worteling ervan is een vastgesteld feit; de precieze oorsprong blijft waarschijnlijk en deels gissing. De voorkomen van de naam, zijn ongebruikelijke spelling, wijzen op een wortel over de Alpen, Germaans of Midden-Europees, gëtalianiseerd door contact met de gemeenschappen in het noorden van het schiereiland — een waarschijnlijke hypothese die alleen een onderzoek in nominalieve archieven zou kunnen bevestigen.

Wat deze studie heeft aangetoond, is dat een discrete naam kan openen naar een omvangrijke geschiedenis. Achter Josz profileert zich de wereld van de Joden van Italië: hun ouderdom, hun cultuur van boek en studie, hun ambivalente toestand van integratie en precairiteit, hun inbedding in de uitgebreide netwerken van de Mediterrane diaspora. Door de naam in dit kader opnieuw in te plaatsen, hebben we de onderwijskundige les van Yerushalmi gerespecteerd: geheugen en geschiedenis niet verwarren, maar ze met eerlijkheid in dialoog laten treden [Yerushalmi, 1984].

Het Groot Boek van Josz is dus, op zijn manier, een oefening in historiografische bescheidenheid. Het vult de stiltes niet door uitvinding; het bewoont ze met de instrumenten van onderzoek en respect voor de traditie. Laat deze naam, gered uit vergetelheid door een catalogus en geëerd door dit boek, blijven getuigen van de duizendjarige aanwezigheid van Joden op Italiaanse bodem en van hun inschrijving in de grote keten van het geheugen van Israël.