Familie Jesullam

De Jesullam begrijpen, is eerst luisteren naar wat hun naam draagt. Meshullam wordt in de Hebreeuwse Bijbel geattesteerd als voornaam van schriftgeleerden, levieten en notabelen uit de terugkeer uit ballingschap — figuren verbonden aan de wederopbouw van de Tempel en de trouw aan de Wet. De naam spreekt van vervulling, van schuld voldaan, van herstelde vrede ; hij plaatst zijn drager vanaf het begin in een gedachte van spirituele volledigheid. Wanneer het een familienaam wordt, verdwijnt deze betekenis niet : de Joodse traditie beschouwt namen als dragers van lot, en een familie die Meshullam doorgeeft, geeft ook een streven naar integriteit door.

De vorm Jesullam, opgemerkt door Schaerf, getuigt van het werk van klankveranderingen in christelijk Italië, waar burgerlijke ambtenaren, notarissen en registers van gemeenschappen Joodse namen noteerden volgens het Latijnse gehoor. Deze varianten — Meshullam, Mesullam, Jesullam, Jesulam — zijn geen breuken maar opstapeling : elke spelling bewaart de herinnering aan een lokale uitspraak. Dit verschijnsel, gemeenschappelijk voor het gehele Italiaanse jodendom, onthult een aanpassingsvermogen dat nooit verzaking is : de naam buigt zich naar de taal van het land zonder zijn Hebreeuwse wortel te verliezen. Hierin deelgenoot de lignage van een deugd die de diaspora door de eeuwen heen heeft gedragen — die van jezelf blijven in de taal van de ander, innerlijke trouw onder het kleed van buiten.

Deze dialectiek van de Hebreeuwse naam en zijn volkstalige vorm staat in het hart van de Italiaans-Joodse toestand zoals historici die beschrijven : een identiteit die zich uitdrukt in twee registers, zonder dat het ene het ander uitwist [Bonfil, 1994]. De herinnering aan de naam bevestigt en nuanceert hier tegelijk het archief : zij bevestigt de oudheid van een Bijbels fonds, zij nuanceert het idee van een lineaire familiale continuïteit, want wat de lignage doorgeeft is allereerst een naam, niet noodzakelijk een unieke bloedlijn.

De context waarin de naam Jesullam wortels schiet, is die van de Joodse gemeenschappen in Italië aan het einde van de Middeleeuwen en de Renaissance. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het Joodse leven daar, ondanks de onzekerheid van de juridische status, een plaats van intense intellectuele, economische en religieuze activiteit was: Italiaanse Joden beheerden leenbanken, beoefenden geneeskunde, kopieerden en drukten boeken, en voerden een synagogaal leven dat werd gevoed door verschillende liturgische tradities — Italiaans, Asjkenazisch, Sefardisch [Bonfil, 1994].

In deze wereld waren talmudische kennis en studie kardinale waarden. Geleerde families zorgden voor de overdracht van de Mondelinge Wet, onderhielden huishoudelijke yeshivot en kopieerden manuscripten van uitzonderlijke kwaliteit. Giulia Tamani toonde in haar onderzoek van de verluchte Hebreeuwse manuscripten van Italië deze buitengewone zorg voor het heilige boek aan: de schoonheid van de kopie was daar een vorm van vroomheid, een manier om de tekst door sieraad even goed als door studie te dienen [Tamani, 2010]. Een familie die de naam van een Bijbelse schrijver als Meshullam droeg, paste natuurlijk in deze wereld waar de liefde voor het boek een religieus handelen is.

De geschiedenis van de Joden van Italië was ook die van een betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven: gemeenschappen voorzagen zich van liefdadigheidsbroe­derschap­pen (ḥevrot), van bruidsschaatsen­fonds­en voor arme meisjes, van kassen voor het vrijkopen van krijgsgevangenen. De tsedaka — die men ten onrechte als « liefdadigheid » vertaalt, want zij is in de eerste plaats verschuldigde gerechtigheid — structureerde het gemeenschapsleven. Hoewel geen nauwkeurig archief ons hier de naamgenoemde handelingen van een Jesullam documenteert, staat vast dat elke familie die in deze gemeenschappen was geïntegreerd deelnam aan dit weefsel van verplichte solidariteit: behoren betekende bijdragen. De Joodse middeleeuwse filosofie, zoals Colette Sirat die aan de hand van manuscripten heeft bestudeerd, tilde deze eis tot grondslag van het goede leven: kennis zonder handelen blijft onvolledig [Sirat, 1983].

Geen geschiedenis van het Mediterrane Italiaanse judaïsme kan voorbijgaan aan Livorno. Vrije stad, open voor Joden door de Livornine, de pausbreven van de Medici aan het einde van de zestiende eeuw, werd Livorno het toevluchtsoord en kruispunt van de « Portugese Joodse Natie » — deze Sefarden afkomstig van Iberische conversos die naar het judaïsme waren teruggekeerd. Lionel Lévy heeft er de geschiedenis van uitgezet vanaf de stichting tot de twintigste eeuw, aantonend hoe deze Natie een netwerk weefde dat Livorno verbond met Amsterdam, Tunis en de rest van het Middellandse-Zeegebied [Lévy, 1999].

Het was in dit netwerk dat namen van Hebreeuwse en Iberische makelij circuleerden, elkaar kruisten en zich opnieuw samenstelden. De Livornese gemeenschap, handelaren en kosmopolitisch, maakte van economische actie een ethiek: handel was daar niet gescheiden van maatschappelijke verantwoordelijkheid, en de grote huizen financierden synagogen, scholen en liefdadige werken [Lévy, 1996]. De vorm van de naam Jesullam, waarin het Hebreeuws onder het Italiaans opgloeide, sluit aan op dit universum van taalkundig en cultureel tussengebied waar men tegelijk van het schiereiland en van de Sefardische Middellandse Zee was.

Livorno was ook een brandpunt van geleerdheid: Hebreeuwse drukkers, gerenommeerde rabbijnen, rijke halachische correspondentie met Noord-Afrika en het Oosten. De uitstraling van zijn deskundigen voedde de gemeenschappen rond de hele Middellandse Zee [Lévy, 1996]. Een Italiaanse lignage, opgesogen in deze baan, nam zo deel aan een levende opvatting van de halakha, niet als een verstijfd wetboek maar als een voortdurende dialoog tussen gemeenschappen, waar de vraag van de ene oever antwoord kreeg van de andere. Historische nauwgezetheid dwingt ons echter de schaduw te noemen: de bronnen stellen ons niet in staat om een bepaalde persoon Jesullam vast te knopen aan een rabbijnse positie in Livorno. Wat het archief vastgesteld heeft, is het raamwerk; de nauwkeurige toebehoringness blijft in het domein van het waarschijnlijke.

Het Livornese netwerk verbond Italië met gemeenschappen in Noord-Afrika, waar de Grana — Joden van Livornese afkomst, genoemd naar Livorno (Ghorna in het Arabisch) — handelselites en geletterden vormden in Tunis en daarbuiten [Lévy, 1999]. Via deze routes verspreidden zich italo-Sefardische patroniemen naar Tunis, Algerije en Marokko.

De geschiedenis van de Algerijnse gemeenschappen — Tlemcen, Sidi Bel Abbès — werd verzameld door degenen die de herinnering eraan bewaarden voordat deze zich zou verspreiden. Eliahou-Éric Botbol wijdde een studie aan de gemeenschap van Tlemcen, een stad van kennis en heiligheid waar de verering van grote rabbijnen en de zorg voor traditie het joodse leven structureerden [Botbol, 2000]. De rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès bewaren op hun beurt het spoor van handelingen die het gemeenschapsleven bepaalden — huwelijken, besluiten, registers [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze bronnen illustreren een trouw aan overdracht : vastleggen, bewaren, herinneren, opdat de gemeenschap niet verdwijnt.

Men dient hier eerlijk gezegd voorwaardelijk te spreken. Niets stelt op gedocumenteerde wijze een Noord-Afrikaanse tak Jesullam vast ; dit hoofdstuk behoort meer tot de herinnering van de routes dan tot de notariële akte. Maar het spreekt een waarheid van de diaspora uit : namen reizen, en de verhouding tot het vreemde die deze gemeenschappen cultiveerden — de ontvangst van de vluchteling, de gastvrijheid verschuldigd aan de guer, de solidariteit tussen kusten — is een der grootste deugden die Israël heeft gedragen. Het collectieve Joodse geheugen wordt, zoals Yerushalmi schreef, minder via de kroniek dan via het ritueel en de naam overgedragen [Yerushalmi, 1984] : in die zin is de naam Jesullam, waar deze ook neerstreek, zelf een fragment van geheugen.

Indien de familiale archief van de Jesullam gebrekkig blijft, biedt het Joodse denken een sleutel om te lezen wat hun naam draagt. Meshullam, de voltooide, spreekt van het ideaal van een leven gericht naar volledigheid — niet de hoogmoed van perfectie, maar de demoed van wie weet dat de taak nooit voltooid is. Léon Askénazi (Manitou) onderwees dat de Joodse traditie niet een passief te behouden erfenis is, maar een woord dat elke generatie moet hernemen en tot leven brengen [Askénazi, 1999]. Een doorgegeven bijbelse naam is precies dat: een ontvangen woord dat verplicht.

Armand Abécassis heeft aangetoond hoe het Joodse denken zich ontplooit van de woestijn naar het verlangen, als een voortdurende beweging van de Wet naar het leven [Abécassis, 1987]; en Maurice-Ruben Hayoun heeft de grote fasen van een Joodse filosofie nagegaan die, van de Oudheid tot heden, heeft gezocht om rede en Openbaring te verzoenen [Hayoun, 2023]. Colette Sirat, door aan de manuscripten zelf te werken, heeft eraan herinnerd dat dit denken ons altijd bereikt via mensenhanden — kopiisten, bezitters, overdragers — wier namen de kolofons zomen [Sirat, 1983].

Dit is waar we, bewust als editoriale gissing, de bijdrage aan het Joodse denken van een geslacht genoemd naar voltooiing situeren: niet in een enkel werk dat we zouden kunnen benoemen, maar in de anonieme en trouwe deelname aan de overdrachtsketen. De deugd hier is niet glans maar standvastigheid — de demoed van degenen die de tekst dragen zonder dat de geschiedenis hun gezicht onthoudt. Deze dimensie heeft Dominique Natanson tot het hart van haar geheugen- en onderwijswerk gemaakt: het herinnering van degenen van wie soms slechts een naam overblijft, levend houden [Natanson, 1997].

Aan het einde van deze reis onthult de lignage Jesullam zich minder door een doorlopende kroniek dan door wat haar naam concentreert en wat haar werelden haar toedragen. Vastgesteld: de naam komt voor in de grote inventaris van Schaerf als Joodse familienaam uit Italië, variant van het Hebreeuwse Meshullam, « de voltooide » [Schaerf, 1925]. Waarschijnlijk: haar inscriptie in de geletterde en charitatieve Italiaanse gemeenschappen van de Renaissance [Bonfil, 1994], daarna in de mediterrane sfeer van de Portugese Natie van Livorno [Lévy, 1999]. Overgedragen en verondersteld: de mogelijke echos naar de Maghreb en de stille deelname aan de overdracht van traditie [Botbol, 2000].

Van alle deugden die de Herinnering van Israël heeft gedragen, is degene die deze lignage boven alles het best heeft uitgedrukt de trouw aan overdracht in ballingschap — deze manier om Meshullam te blijven, « voltooid en in vrede », onder alle spellingen die de talen van het gastland hebben opgelegd. Noch de italianisering van de naam, noch de wegen van de Middellandse Zee, noch het stilzwijgen van de archieven hebben de Hebreeuwse wortel uitgewist: de naam heeft standhouden. Daarin sluit de unieke geschiedenis van de Jesullam zich aan bij de kardinale deugd van de hele diaspora — jezelf blijven in de taal van de ander, van herinnering een daad maken en van de naam een belofte. Zoals Yerushalmi schreef, overleeft een volk meer door wat het overdraagt dan door wat het vastlegt [Yerushalmi, 1984]; en deze naam, bescheiden en volledig, is een van deze overdrachten.