Familie Jesi

Het uitgangspunt van elk onderzoek naar de familie Jesi is filologisch. Schaerf classificeert in zijn catalogus van 1925 Jesi in de categorie van cognomi geografici, dat wil zeggen familienamen afgeleid van een plaatsnaam, en koppelt het aan de gelijknamige stad in de Marken [Schaerf, 1925]. Deze categorie omvat een aanzienlijk deel van de Italiaanse joodse namen: men denkt aan Ancona, Modena, Rimini, Sinigaglia (Senigallia), Volterra, Recanati of Montefiore, allemaal gevormd volgens hetzelfde principe. De naam wordt zo tot een miniatuuarchief, een toponiemspoor van de zwerving of migratie van een huishouding.

De stad Iesi zelf is oud. Het was in december 1194 de geboorteplaats van keizer Frédéric II de Hohenstaufen, een gebeurtenis die hem beroemdheid en de later ontstane bijnaam "Jeruzalem van de Marken" opleverde — een uitdrukking die naar behoren moet worden toegeschreven aan lokale lofretoriek en niet aan een massieve joodse demografische werkelijkheid. De stad behoorde lange tijd tot de sfeer van de Kerkelijke Staat en kende, zoals alle plaatsen in de regio, een in de late Middeleeuwen vastgestelde joodse aanwezigheid, hoofdzakelijk gekoppeld aan leningverstrekking tegen onderpand en kleinhandel.

De naamkunde leert hier een methodische les: de naam Jesi duidt op een oorsprong, niet op een voortdurende bewoning. Een familie die deze naam droeg, heeft naar alle waarschijnlijkheid Iesi op een moment verlaten dat het archief niet altijd bewaart, om zich in een grotere gemeenschap te vestigen — Ancona, Pesaro, Urbino, of nog verder — terwijl zij de naam van de verlaten plaats behield. Dit fenomeen, uitgebreid gedocumenteerd door onderzoek naar Italiaanse gemeenschappen, maakt van de familienaam een ijkpunt van de joodse migratiegeografie [Bonfil, 1994]. De herinnering aan de plaats blijft in de naam bestaan lang nadat het huis dat hem droeg er is opgehouden te wonen. Er schuilt in deze onwillekeurige trouw iets dat raakt aan een van de kardinale deugden die de joodse traditie eeuwenlang heeft gekweekt: zakhor, herdenk — het imperatief van geheugen dat Yosef Hayim Yerushalmi in het hart van de joodse identiteit heeft geplaatst [Yerushalmi, 1984]. De toponiemische familienaam vervult deze dwingendheid op de meest intieme schaal: zij codeert in het lichaam van de naam zelf het spoor van een vertrek, van een plaats, van een toebehorendheid.

Contexte régional des Jesi

Om de Jesi in hun plaats te situeren, moet het regionale kader worden beschreven. De Marken, opgenomen in de Kerkelijke Staat, herbergden een joodse aanwezigheid waarvan Ancona het voornaamste centrum was, een Adriatische haven van eerste rang en knooppunt van de handel met het Levant. Het is binnen dit kader dat het lot van regionale joodse families, onder wie die afkomstig uit kleine binnenlandse steden als Iesi, zich afspeelde.

De joodse positie in het Italië van de Renaissance, zoals Bonfil die heeft geanalyseerd, berustte op een labiel evenwicht tussen de condotte — contracten die het uitoefenen van geldlening toestonden — en religieuze drukking die periodiek de verleende tolerantie in twijfel trok [Bonfil, 1994]. Het doorslaggevende keerpunt was de pauselijke bul Cum nimis absurdum van paus Paul IV, uitgevaardigd in 1555, die de oprichting van getto's, residentiële segregatie, onderscheidende tekenen en strenge beroepsbeperkingen oplegde. Ancona was in 1556 het toneel van een tragisch voorval: de bestraffing van Portugese maranen, aanvankelijk beschermd maar vervolgens aan de brandstapel overgeleverd, een gebeurtenis die een boycotpoging van de haven door Sefardische gemeenschappen in het oostelijke Middellandse Zeegebied teweegbracht.

Deze verzwaring dwong de joodse families van de Marken tot beslissende keuzes: in de weinige gedulde gemeenschappen blijven, zich terugtrekken in de toegestane getto's, of emigreren. Velen richtten zich naar de meer gastvrije staten — het hertogdom Urbino tot aan zijn afstaan aan de Kerk in 1631, daarna vooral het groothertogdom Toscane, waar Livorno, krachtens de zogenaamde Livornese privileges verleend door de Medici aan het einde van de zestiende eeuw, uitzonderlijk gunstige voorwaarden bood. Deze migratiebeweging, die een deel van het Italiaanse en Sefardische jodendom naar de Toscaanse haven verplaatste, staat centraal in de werken van Lionel Lévy over de « Portugese Joodse Natie » en over de Livornese gemeenschap [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Het is niet uitgesloten dat een tak van de Jesi deze route is gevolgd, een hypothese die alleen archiefbronnen zouden kunnen bevestigen.

In deze gedwongen doortocht door eeuwen van tegenspoed ontwikkelden de joodse families van de Marken een vaardigheid om tussen wereldlijke en geestelijke autoriteiten te navigeren, om hun aanwezigheid te onderhandelen, om hun communautaire structuren ondanks de beperkingen in stand te houden. Deze vaardigheid was geen cynisme; zij was de uitdrukking van een diep joods rechtvaardigingsconcept — tsedek — opvat niet als abstract ideaal maar als dagelijkse praktijk van wat het collectieve leven mogelijk maakt om stand te houden. Het overleven zelf werd een vorm van betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, een stille weigering van ontbinding.

De naam Jesi, onder zijn verschillende schrijfwijzen — Jesi, Iesi, Yesi, soms geLatin iseerd — verschijnt in Italiaanse bronnen als een erkende familienaam van het judaïsme in het schiereiland. Zijn vermelding door Schaerf in 1925 plaatst hem zonder enige twijfel onder de namen van joden die aan het begin van de twintigste eeuw leefden, en niet onder louter middeleeuwse merkwaardigheid [Schaerf, 1925]. Dit betekent dat, tussen de tijd van de ghettoïsatie en het huidige tijdperk, de lignée op zijn minst naamkundig continuïteit heeft behouden in Noord- en Centraal-Italië.

De moeilijkheid van de historicus ligt hier in de aard van de bronnen. De Italiaanse gemeenschapsarchieven — registers van besnijdenis, huwelijkscontracten (ketubot), besluiten van broederschappen, kadasters van getto's — bevatten ontelbare vermeldingen van families, maar hun systematische verwerking voor een specifieke familienaam vereist directe toegang tot de fondsenen van Ancona, Ferrara, Modena of Florence. Bij afwezigheid van een dergelijke verwerking moet men zich tevreden stellen met de algemene zekerheid: de naam is vastgesteld, zijn precieze verspreiding blijft nog te documenteren. De methodologische voorzichtigheid, erfenis van de grote traditie van joodse geschiedenis — die Yosef Hayim Yerushalmi in Zakhor stelde tegenover het collectieve geheugen — gebiedt strikt onderscheid te maken tussen wat door de catalogus wordt gestaafd en wat onder aannemelijke reconstructie valt [Yerushalmi, 1984].

Men moet ook de manuscripttraditie noemen. Joods Italië was een groot centrum van productie en verluching van het Hebreeuwse boek, en manuscripten bevatten vaak in hun colofons de namen van kopiisten, opdrachtgevers en opeenvolgende eigenaren. De werken van Giulia Tamani over de versierde Hebreeuwse manuscripten uit Italië herinneren aan de rijkdom van dit erfgoed, waar toponymische familienamen zoals Jesi kunnen opduiken op een onverwacht moment in een eigendomsaantekening [Tamani, 2010]. Een onderzoek van de colofons van Italiaanse fondsenen zou een bevoorrechte piste vormen om oude dragers van de naam terug te vinden.

Elke Joodse Italiaanse lignage past zich in een breder mediterraan netwerk. De haven van Livorno, door Lionel Lévy beschreven als de smeltkroes van een « Natie » met transmittrane vertakkingen, verbond Italië met Amsterdam, Tunis en geheel Noord-Afrika [Lévy, 1999]. De livornese gemeenschap, waarvan Lévy de lange geschiedenis tot aan haar einde heeft nagetekend, verspreidde zich met name naar Tunesië, waar de Grana — Joden van Livornese afkomst — een elite vormden die zich onderscheidden van de inheemse bevolking [Lévy, 1996].

Het is in deze context dat, met alle vereiste voorzichtigheid, de Noord-Afrikaanse verlengstukken van Italiaanse namen kunnen worden geschetst. De gemeenschappen van de Maghreb ontving Italiaanse en livornese families, en de geschiedenis van de grote Algerijnse en Tunesische gemeenschappen — die van Tlemcen bestudeerd door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], die van Sidi Bel Abbès waarvan de rabbijnse archieven zijn verzameld [Archives de Sidi Bel Abbès] — getuigt van deze vermenging tussen inheemse Sefardische judaïsme en Italiaanse invloeden. Hier beantwoorden familiale mémoire en archief elkaar vaak: een mondelinge traditie van « Italiaanse » of « livornese » herkomst wordt soms bevestigd, soms genuanceerd door burgerlijke registers en rabbijnse akten. In het geval van de Jesi bestaat geen gedocumenteerde traditie die een dergelijke Noord-Afrikaanse tak stellig maakt; men zal zich dus voorzien van haar aan te nemen, terwijl men signaleert dat het veld der mediterrane diaspora's de natuurlijke horizon vormt waar zo'n lignage zich had kunnen voortzetten.

De onderneming van geheugenbehoud, waaraan Dominique Natanson zich heeft gewijd op het gebied van pedagogische overdracht van Joodse herinnering [Natanson, 1997], herinnert eraan hoezeer de gezinshervorming afhangt van het broze behoud van bronnen — temeer na de breuken van de twintigste eeuw. Het is precies in deze context van breuk en hercompositie dat de figuur van Furio Jesi volledig tot zijn recht komt: geboren in Turijn in 1941, in datzelfde jaar waarin de fascistische raswetten het Italiaanse judaïsme bleven kwetsen, belichaamde hij, in zijn kortheid zelf, de continuïteit van een lignage die de stormen kon doorstaan en daar, intellectueel, getransformeerd uit kon voortkomen.

Een wonderkind uit Italië Joodse

Furio Jesi wordt geboren op 19 mei 1941 in Turijn, enig kind van Bruno Jesi, die door hedendaagse bronnen als "oorlogsheld" wordt aangeduid. Hij sterft op 17 juni 1980, op negenendertigjarige leeftijd, en laat een aanzienlijk oeuvre achter voor zo'n korte periode. Zonder formeel universitair diploma — een opmerkelijke bijzonderheid in de academische wereld — publiceert hij al op vijftienjarige leeftijd zijn eerste teksten over Egyptische mythologie, wat het begin markeert van een carrière als geleerd autodidact die hem zal brengen tot het onderwijzen van Duitse taal en literatuur aan de Universiteit van Palermo en vervolgens aan de Universiteit van Genua [Bollati Boringhieri, biografische notitie].

Deze vroegrijpheid is geen geïsoleerd biografisch toeval: het past in de lange traditie van het geletterde Italiaanse jodendom dat Bonfil heeft beschreven, waar studie niet gescheiden is van het leven, waar het kind zeer vroeg in kenniskringen wordt ingeleid. In de trajectorie van Furio Jesi is er iets dat herinnert aan de waarde die de Hebreeuwse traditie talmud Torah noemt — studie als verplichting en als vreugde, onafhankelijk van de instellingen die haar begeleiden. Zijn vermogen om als adolescent een voortdurende correspondentie aan te gaan met denkers van het kaliber van Károly Kerényi en Thomas Mann getuigt van een vertrouwen in de eigenwaarde van het denken, waarvan geen academische hiërarchie hoefde te bevestigen.

Letteratura e mito (1968) — de mythologische machine

Gepubliceerd in 1968, vormt Letteratura e mito het belangrijkste openingswerk van Furio Jesi. In deze essay smeedt Jesi een van de concepten die zijn volledige latere werk zou doorkruisen: dat van de "mythologische machine" — la macchina mitologica. Met deze formule bedoelt hij het apparaat aan te duiden waarmee moderne samenlevingen niet meer uit het levende, organische mythe putten, maar uit een kunstmatige constructie, een opvoering van het mythe die de symbolische kracht eruit onttrekt terwijl zij deze van haar oorspronkelijke waarheid ontdoet.

Deze intuïtie draagt aanzienlijke filosofische reikwijdte, en zij bevat een kritische dimensie die niet kan worden losgekoppeld van de biografische context van haar auteur. Jesi schrijft Letteratura e mito in het naoorlogse Italië, in een land dat zojuist het fascisme heeft doorstaan — dat voortdurend romaniserende mythen had gemobiliseerd in dienst van een politiek van geweld. De "mythologische machine" is dus ook, impliciet, een Joods antwoord op de instrumentalisering van het mythe door totalitarismen: een waarschuwing tegen verwarring tussen het authentieke symbool en zijn vervaardigde simulacrum voor doeleinden van dominatie. Daar waar de Joodse traditie, van de Torah tot de middeleeuwse commentatoren, zich altijd wantrouwend tegenover afgodendienst heeft opgesteld — het gouden kalf als archetype van het valse symbool verheven tot het absolute — construeert Furio Jesi een kritische theorie van het getechnificeerde mythe die, in de taal van moderne filologie, deze ancestrale waakzaamheid voortzet.

Spartakus. Simbologia della rivolta (geschreven in 1969, gepubliceerd in 1980) — opstand denken

Geschreven in 1969, datzelfde jaar van de grote Europese studentenomwenteling, werd Spartakus pas in 1980 gepubliceerd, enkele weken na de dood van zijn auteur, alsof het, om te verschijnen, had gewacht tot zijn schepper zelf in stilte was ingegaan. Het formele onderwerp van het boek is de Spartakistische opstand in Berlijn in januari 1919 — dit communistische opstandig moment dat bruut werd neergeslagen en het leven van Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht kostte. Maar Jesi doet geen gebeurtenisgeschiedenis: hij voert een reflectie over de fenomenologie van de opstand zelf, over wat de insurrectie van de revolutie onderscheidt, het moment van breuk van de geplande actie.

Voor Jesi wordt de opstand gekarakteriseerd door haar schorsing van gewone historische tijd: zij opent wat hij een "tijd van het feest" noemt — een notie die op zijn essay van 1977 vooruitloopt — een haakje waar de gewone wetten van politieke causaliteit ogenschijnlijk tijdelijk zijn opgeheven. Deze reflectie op opgeschorte tijd, op de inbraak van een ander temporaliteit in de gewone gang van de geschiedenis, weerklint op unieke wijze bij een Joodse auteur. Want de Hebreeuwse traditie kent ook haar "tijden buiten de tijd": de Shabbat, de liturgische feesten, de Yovel (het Jubeljaar) — deze heilige haakjes waar de gewone orde wordt opgeschort ten gunste van een ander logica. Jesi citeert deze traditie niet expliciet in Spartakus, maar de structuur van zijn denken — een temporaliteit van de uitzondering, een tijd die de dienstbaarheid van de chronologie schorst — draagt de sporen van een culturele gevoeligheid diep gevormd door deze ritmes van de Hebreeuwse kalender.

De keuze voor Rosa Luxemburg als centrale figuur is niet willekeurig. Luxemburg was zelf joods, en haar trajectorie als vastbesloten internationalist, die elke nationale identiteit weigerde ten gunste van een universalisme van klasse, bood Jesi een ambivalente figuur: een Joodse vrouw die haar jodendom had willen transcenderen in naam van een universeel idee, en die precies op een plaats en in een tijd stierf waar deze transcendentie zich dodelijk zou blijken. De analyse van Jesi is niet zonder kritische voorbehoud ten aanzien van deze tragische illusie.

La festa (1977) — de heilige tijd en zijn ambivalenties

Gepubliceerd in 1977, drie jaar voor de dood van zijn auteur, zet La festa de meditatie voort en verdiept die in Spartakus. Jesi construeert hierin een theorie van de "tijd van het feest" als fundamentele antropologische structuur: het feest is dat moment waarin de gemeenschap haar hiërarchieën en gewone verplichtingen schorst om een ander ruimte-moment binnen te gaan, beheerst door andere wetten — overdaad, geschenk, spel, sacraliteit.

Wat Jesi in het feest ontdekt, is tegelijkertijd zijn bevrijdende dimensie en zijn gevaar: het feest kan het moment zijn van een werkelijke herontdekte gemeenschap, van een beleefde gelijkheid, maar het kan ook worden gerecupereerd, geïnstrumentaliseerd door de macht om de maatschappelijke spanning in een gecontroleerde wellusteling te neutraliseren. Het fascistische feest — de grote rituele mises-en-scène van het regime van Mussolini — is voor Jesi het voorbeeld zelf van deze perversie: een mythologische machine toegepast op de festivale temporaliteit, die de gemeenschap simuleert om haar beter te onderwerpen.

In deze reflectie op het feest klinkt een diepe resonantie door met de joodse traditie van de moadim — de feesten voorgeschreven door de Torah. Het jodendom heeft sinds de oorsprong een complexe relatie onderhouden met de festivale dimensie: de grote feesten van de hebreeuwse kalender (Pessach, Shavoeot, Soekkot, Rosh Hashana, Jom Kippoer) zijn tegelijkertijd momenten van collectieve vreugde en tijden van intense geestelijke ernst, waarin de gemeenschap zich herinnert, zich oordeelt en zich vernieuwt. Ze zijn nooit zuivere overdadigheid, maar altijd geheugen en verantwoordelijkheid vermengd. Jesi, zonder ooit expliciet uit te gaan van de hebreeuwse kalender, construeert een fenomenologie van het feest die impliciet de wezenlijke dubbelzinnigheid ervan erkent — wat de joodse traditie sinds altijd heeft genoemd de spanning tussen de simcha (de vreugde) en de jira (de vrees).

Een correspondent van Thomas Mann en Kerényi

De briefwisseling van Furio Jesi met Károly Kerényi, de grote Hongaarse mytholoog, gepubliceerd onder de titel Demone e mito (1999), onthult de omvang van de intellectuele dialoog die hij vanaf zijn vormingsjaren aanging. Kerényi, zelf gemarkeerd door Jung en door de traditie van de klassieke studies, zag in de jonge Jesi een geest die de wetenschap van de mythe naar nieuwe horizonten kon buigen. Deze relatie was niet die van een meester en een volgzame leerling: Jesi behield altijd zijn kritische afstand, stellig weigerend de esoterische hellingen die Kerényi zelf niet afwees. De briefwisseling met Thomas Mann — de grote Duitse romanschrijver auteur van de tetralogie Jozef en zijn broeders, precies een meditatie over de bijbelse figuur — vormt een ander hoogtepunt van deze uitzonderlijke intellectuele sociabiliteit. Dat Jesi, Italiaanse Jood, een briefwisseling onderhield met de auteur die, misschien meer dan enig ander in de twintigste-eeuwse literatuur, was gedoken in de hebreeuwse mythologie om er een romanwerk uit voort te brengen, is een toeval dat het toeval overtreft: het is de ontmoeting van twee blikken op dezelfde mythologische grond, vanuit verschillende oevers.

Germania segreta en de kritiek op de 'rechtse cultuur'

Onder de andere werken van Furio Jesi verdient Germania segreta. Miti nella cultura tedesca del Novecento (1967) bijzondere vermelding in een boek gewijd aan een joodse lignage. Deze studie van de mythen van de Duitse cultuur van de twintigste eeuw — van Stefan George tot de Münchenkring, van pre-nazi-denken tot hedendaagse resonanties — is een werk van onverbiddelijke helderheid over de mechanismen waardoor het mythe tegen zichzelf en tegen zijn slachtoffers kan worden gebruikt. Als Italiaanse Jood geboren in 1941 had Furio Jesi een persoonlijke en generationele reden om te begrijpen hoe Germaanse mythen waren kunnen worden ingezet voor de moorddadigste antisemitisme in de geschiedenis. Germania segreta is in dit opzicht een werk van intellectueel verzet, een poging het mythe ontwapend door het bloot te stellen, dezelfde kritiek toe te passen op Duitse cultuur als Jesi later, in Cultura di destra (1979), zou toepassen op autoritaire ideologieën in het algemeen.

Deze kritische waakzaamheid tegenover de politieke instrumentalisering van het mythe en de cultuur vormt, in het oeuvre van Jesi, de meest directe uitdrukking van wat de joodse traditie tikkun noemt — de herstelling, de poging te corrigeren wat is gebroken. Door het denken, door analyse, door het blootleggen van de mechanismen van vervalsing, nam Jesi deel aan een moderne vorm van dit herstellingswerk dat de hebreeuwse traditie altijd heeft beschouwd als een verplichting van de wetende mens.

Een lineage wordt niet gereduceerd tot een reeks notariële akten; zij is ingebed in een cultuur. De Italiaanse Joodse families waren in de Renaissance en het baroktijdperk tegelijk gehecht aan traditioneel onderwijl — Talmud, halakha, liturgie — en opengesteld voor profane kennis, geneeskunde, muziek en Hebreeuwse poëzie. Bonfil heeft deze dubbele verbondenheid benadrukt, die het Italiaans jodendom een unieke zaak van intellectuele vitaliteit in de opsluiting van de ghetto maakte [Bonfil, 1994].

Dit intellectuele erfgoed wortelt in de lange middeleeuwse joodse filosofische traditie, waarvan Colette Sirat de draad heeft gereconstrueerd op basis van handschriften en gedrukte teksten [Sirat, 1983], en die de hedendaagse synthese van Maurice-Ruben Hayoun heeft verlengd [Hayoun, 2023]. De grote stemmen van het moderne joodse denken — Léon Askénazi mediteren over de overdracht van de traditie [Askénazi, 1999], Armand Abécassis die de overgang « van de woestijn naar het verlangen » verkent [Abécassis, 1987] — bieden het spirituele kader waarbinnen de trouw van een lineage aan zijn naam en erfgoed te begrijpen valt. De topografische familienaam zelf is een vorm van overdracht: hij draagt van generatie op generatie de herinnering aan een plaats en dus aan een oorsprong, vervullende op familiale schaal wat Yerushalmi beschreef als het werk van het joodse geheugen, verschillend van historiografie maar niet minder essentieel voor de continuïteit van het volk [Yerushalmi, 1984].

De figuur van Furio Jesi illustreert met bijzondere scherpheid deze spanning die het intellectuele jodendom altijd onderhoudt tussen de studie van binnenuit — de heilige teksten, de halakha, het rabbijnse denken — en de betrokkenheid bij de profane kennis van de omringende wereld. Jesi was geen man van de synagoge in de liturgische betekenis; hij was een man van bibliotheek en archief, een jager naar mythen in Germaanse, Egyptische, mediterrane teksten. Maar de structuur van zijn aanpak zelf — traces van een waarheid opzoeken die het oppervlak verbergt, de mechanismen van het symbool uiteenzetten om hun werking bloot te leggen — lijkt sterk op wat in de rabbijnse traditie drash wordt genoemd: de interpretatie die voorbij de letterlijke betekenis gaat om de diepe betekenis te bereiken.

Zijn werk herinnert er eveneens aan dat de verhouding tot wetenschappelijke, filosofische en literaire kennis altijd in het Italiaanse jodendom een eervolle weg parallel aan de talmudische geleerdheid heeft uitgemaak. Wat de lineage Jesi in de persoon van Furio voortbracht, is een man van kennis in de volledigste zin: filoloog, historicus van religies, vertaler (hij vertaalde onder meer Duitse teksten), germanist, essayist — een figuur van talmid hakham getransponeerd in de seculiere moderniteit, waar het voorwerp van studie niet langer alleen de heilige tekst is maar het gehele symbolische erfgoed van de mensheid.

Aldus, in de figuur van Furio Jesi zoals in de bredere culturele ruimte die hem mogelijk maakte, is het Italiaanse geleerdenjoodse milieu, vroomheid op zijn eigen wijze en meervoudig in zijn uitdrukkingen, hetgeen dat de lineage zijn historische diepte geeft.

De familie Jesi presenteert zich, aan het einde van dit onderzoek, als een voorbeeld dat zowel typisch als singulier is voor het Italiaanse jodendom. Typisch allereerst door zijn oorsprong: een naam ontleend aan de stad Jesi in de Marken, die de herinnering aan een verlaten plaats bewaart, attesteerd door de referentiecatalogus van onomastische naamkunde van Samuele Schaerf [Schaerf, 1925], en opgenomen in de lange beweging van joodse migratie tussen de pauselijke staten, de Italiaanse hertogdommen en de Middellandse-zeediasporas [Bonfil, 1994] [Lévy, 1999]. Singulier vervolgens door wat zij in de twintigste eeuw voortbracht in de persoon van Furio Jesi (1941–1980): een zeldzame, autodidactische en vroegrijpe intelligentie, die van kritische mythostheorie het instrument maakte van culturele weerstand tegen de vervalsingen van de moderniteit.

De eerlijkheid van de historicus gebiedt om te scheiden wat vaststaat — de toponymische aard en de attestatie van de naam, de biografie en het werk van Furio Jesi — van wat waarschijnlijk of conjecturaal blijft — de precieze routes van eerdere generaties, middeleeuwse takken, mogelijk Middellandse takken. De onderzoekspistes blijven open: inventarisatie van de gemeenschapsarchieven van Ancona en nabijgelegen steden, onderzoek van colofons van Italiaanse Hebreeuwse manuscripten [Tamani, 2010], verkenning van de Livornese en Noord-Afrikaanse registers, en systematische studie van de correspondentie en persoonlijke archieven van Furio Jesi bewaard in Italiaanse collecties.

Wat deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt, is de waarde van kennis als vorm van gerechtigheid. Van de middeleeuwse aanwezigheid in de Marken — waar joodse families hun studie en cultuur in stand hielden te midden van beperkingen — tot het werk van Furio Jesi, die zijn korte leven wijdde aan aantonen hoe de mythe tegen vrijheid kan worden gebruikt en hoe rigoureuze denken zijn mechanismen kan ontleden, belichaamt de Jesi-lignée een overtuiging diep geworteld in de Hebreeuwse traditie: dat kennis — da'at — een ethische verplichting is voordat zij intellectueel privilege is, en dat intelligentie zich niet kan scheiden van verantwoordelijkheid tegenover anderen. In Letteratura e mito, in Spartakus en in La festa theoretiseerde Furio Jesi niet ter bevrediging van geleerdheid; hij probeerde te begrijpen hoe mensen door hun eigen symbolen kunnen worden bedrogen, en hoe kritisch denken weerstand tegen die bedriegerij kan vormen. Deze roeping, geërfd van een lange traditie van commentatoren en interpreten die zich altijd weigerden de tekst — heilig of profaan — zijn betekenissen zonder kritische weerstand op te laten leggen, is het duurzaamste kenmerk dat de Jesi-lignée in de geschiedenis van het Italiaanse intellectuele jodendom zal hebben nagelaten.

De naam Jesi, als zoveel andere Italiaanse joodse familienamen, is een dun maar echt draad die een klein stadje in de Marken verbindt met de lange geschiedenis van een volk van herinnering en verstrooiing. In deze draad hebben zich, in de loop van enkele eeuwen, de lotgevallen van een migratie, van een verzet, van een doorgegeven kennis samengebonden — en aan het einde van het traject het korte en intense werk van een man die de overtuiging droeg dat denken, voor een Jood, een manier is van trouw zijn.