Familie Jenda

Elke studie van de Jenda-lijn moet beginnen met de bron die ervan getuigt. De tekst van Cognomi degli ebrei d'Italia werd in 1925 gepubliceerd door Samuele Schaerf, overeenkomend met het jaar 5685 van de Hebreeuwse kalender, onder de auspiciën van de uitgeverij « Israel » in Florence. Het werk heeft een duurzame uitgavensegeschiedenis gekend: het werd met name opnieuw uitgegeven onder de titel I cognomi degli ebrei in Italia, met een appendix gewijd aan de adellijke Joodse families van Italië, in anastase-herdruk van de Florentijnse uitgave van 1925 [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, rist. anast., Alberti / Libreria Piani].

De publicatiecontext verdient de aandacht van de historicus. Het jaar 1925 situeert zich in een Italië in volle politieke omwenteling, aan de vooravond van het fascistische regime, maar meer dan een decennium vóór de rassenewetten van 1938. In die tijd toont de diep in de natie geïntegreerde Italiaanse Joodse gemeenschap, sinds de emancipatie van de Risorgimento, een wetenschappelijk en erfgoedmatig belang voor haar eigen geschiedenis. De samenstelling van een onomastisch register maakt deel uit van deze beweging van identitaire en historische inventarisatie — een gebaar dat op zichzelf een waarde draagt: die van betrokkenheid bij het collectieve leven en van zorg voor overdracht. Namen inventariseren betekent uitwissing weigeren; het betekent een aanwezigheid die de geschiedenis altijd bedreigt in de lange duur in te schrijven. De uitgeverij « Israel » van Florence, aan welke het werk verbonden is, was één van de brandhaarden van de Italiaanse Joodse cultuur van het interbellum, een plaats waar kennis in dienst van het geheugen werd gesteld [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

In dit register figureert de naam Jenda, onder de honderden achternamen die Schaerf zich voornam in te inventariseren. Het encyclopedische karakter van de onderneming — het dekken van alle gemeenschappen van het schiereiland — verleent aan de attestatie van de naam een documentaire waarde die men als vastgesteld kan kwalificeren. Maar men moet onderstrepen wat deze onomastische benadering ook zegt over de ethos van het Italiaanse jodendom in dit eerste kwart van de twintigste eeuw: een volk dat, genietend sinds de Risorgimento van volledige burgerrechten, ervoor kiest zich zijn namen, zijn oorsprong, zijn families te herinneren, weigert nationale integratie de communautaire identiteit te laten oplossen. Daarin neemt Schaerf deel aan een deugd die de Joodse traditie zikaron noemt — geheugen als morele plicht — en de lijn Jenda maakt daar, zich laten inventariseren, deel van uit, zij het alleen door de aanwezigheid van haar naam [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

Daarentegen levert de enkele aanwezigheid van een naam in een register op zichzelf noch de genealogie, noch de chronologie, noch de precieze aardrijkskundige ligging van de betrokken familie. Men moet dus, om deze context te reconstrueren, zijn toevlucht nemen tot de bredere geschiedenis van de Joden van Italië, en aanvaarden dat het verhaal van de Jenda-lijn voor een groot deel het verhaal is van dit volk waaruit zij voortkomt.

De Jenda-familie, geïdentificeerd als Joodse familie uit Italië, maakt deel uit van een van de oudste Joodse aanwezigheden in Europa. De Joodse gemeenschap van Rome wordt algemeen beschouwd als de oudste van het Europese continent die in continuïteit is gebleven, met oorspraken die minstens tot de 2e eeuw vóór onze jaartelling teruggaan, in de tijd van de eerste diplomatieke en commerciële contacten tussen het Hasmonese Judea en de Romeinse Republiek [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; Roth, The History of the Jews of Italy]. Deze uitzonderlijke ouderdom is op zichzelf het teken van een deugd: de veerkracht, dit vermogen om eeuwen heen te gaan zonder op te lossen, een identiteit die van generatie op generatie wordt doorgegeven in stand te houden ondanks vervolgingen, verdrijvingen en gedwongen bekeeringen. De familie Jenda, ongeacht het precieze moment van haar verschijning in de documentaire bronnen, erft van deze lange volharding.

In de loop der eeuwen verdiepte deze aanwezigheid zich. Aan de antieke kernen van Rome en de Mezzogiorno voegden zich, in de Middeleeuwen en de moderne periode, opeenvolgende golven toe: de autochtone Italiaanse Joden, de zogenaamde italkim, erfgenamen van het Romeinse substraat; de Ashkenazische Joden komend van de Germaanse landen via de Alpen; de Sefardische Joden verdreven uit Spanje in 1492 en uit Portugal in 1497; en tenslotte de zogenaamde « Ponentijnse » en « Levantijnse » Joden van de mediterrane handel. Deze gelaagdheid verklaart de buitengewone verscheidenheid van familienamen vastgesteld door Schaerf, waarvan sommige een Italiaanse toponymische oorsprong onthullen, anderen een Hebraïcse wortel, en weer anderen een buitenlandse herkomst [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; Milano, Storia degli ebrei in Italia].

De verhouding tot het buitenland is precies een van de dimensies die deze gelaagdheid het best verlicht. Bij elke golf van verbanning — de Sefarden van 1492, de marranen uit Portugal, de vluchtelingen van middeleeuwse Germaanse vervolgingen — openden de Joodse gemeenschappen in Italië hun deuren, hun synagogen, hun solidariteitsnetwerken. De Legge Livornina van Ferdinand I de Medici, aan het einde van de 16e eeuw, maakte van Livorno een toevluchtsoord expliciet aangeboden aan vluchtelingen; en in andere steden zorgden specifieke broederschappen — de ḥevrot — voor de ontvangst en integratie van nieuwkomers [Encyclopaedia Judaica, « Leghorn » ; Milano, Storia degli ebrei in Italia]. Deze beweging van actieve gastvrijheid is niet alleen een historisch feit: het is de uitdrukking van een fundamentaal Torahgebod, hakhnasat orhim, de ontvangst van de gast, die de Italiaanse gemeenschappen in omstandigheden van dramatische intensiteit beleefden die weinig andere gemeenschappen op zo grote schaal meemaakten.

De grote gemeenschappen — Rome, Venetië, Livorno, Ferrara, Mantua, Ancona, Florence, en de steden van Piëmont — kenden onderscheiden lot. Het getto van Venetië, ingesteld in 1516, gaf zelfs zijn naam aan de segregatieve instelling die zich daarna over het hele schiereiland verspreidde. Livorno daarentegen ontving dankzij de Leggi Livornine een bloeiende en relatief beschermde gemeenschap, belangrijk centrum van het Sefardisch judaïsme in de Middellandse Zee [Encyclopaedia Judaica, « Leghorn » ; Milano, Storia degli ebrei in Italia]. Het is in deze gemeenschappelijke mozaïek dat, zonder dat men met zekerheid de precieze zetel ervan kan aanwijzen, het bestaan van de familie Jenda zich uitvouwt.

De analyse van de naam Jenda zelf vraagt om een voorzichtige benadering, die voor een deel berust op een aangenomen redactionele hypothese. De Joodse achternamen in Italië gehoorzamen, volgens de aanvaarde onomastische classificaties, aan verschillende vormen van naamgeving: toponiemen afgeleid van een plaats van herkomst, patronimieken afgeleid van een voorouderlijke voornaam, beroepsnamen, bijnamen, en namen overgebracht uit het Hebreeuws of uit vreemde talen naar gelang van migraties [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 ; Encyclopaedia Judaica, « Names »].

De spelling Jenda vertoont een voorkomen dat niet typisch Italiaans is: de beginletter J en de uitgang -a wijzen eerder op de transcriptie van een naam van niet-Italiaanse herkomst. Verschillende sporen kunnen ter discussie worden gesteld, zonder dat er één kan worden beschouwd als bewezen.

Jenda zou een afgeleide of verkleinwoord kunnen zijn van een voornaam — men denkt aan de vrouwelijke voornaam Yenta of Jentl (zelf afkomstig uit het Oudfranse gentille, « edel, van goede geboorte »), verspreid in de Jiddisj-sprekende wereld en geattesteerd in patronimieke varianten [Encyclopaedia Judaica, « Names »]. Indien dit spoor correct is, zou de achternaam Jenda zijn ontstaan uit een vrouw — een opmerkelijke voormoeder wier voornaam zo diep in het gemeenschapsgeheugen gegrift was dat deze zich transformeerde tot familienaam. Deze matrlineaire naamgeving, zeldzaam maar geattesteerd in Joodse naamregisters, zou op zichzelf al een waardevol bewijs vormen van de sociale organisatie van de familie van herkomst, en mogelijk van het belang van een vrouwelijke persoonlijkheid in de overdracht van identiteit.

Een ander spoor zou de naam verbinden met een wortel uit Midden-Europa: Jenda is in het Tsjechisch een gangbare verkleinwoord van de voornaam Jan, en Joodse families uit Bohemen of Moravië droegen achternamen die waren afgeleid van plaatselijke voornamen, vooral bij de napoleontische decreten tot vaststelling van familienamen aan het begin van de negentiende eeuw. Dit spoor zou een onderzoeksweg openen naar de Joodse gemeenschappen in de landen van de Boheemse Kroon. Deze twee hypothesen blijven strikt speculatief van aard en kunnen niet als vastgesteld worden voorgesteld [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 ; Encyclopaedia Judaica, « Names »].

Wat de onomastiek ons leert, verder dan de speculaties, raakt iets essentiëels in de Joodse traditie: de naam is nooit toeval. In het Hebreeuwse denken is de shem — de naam — drager van identiteit, van voorouders, van een mogelijk lot. Joodse families geven hun namen niet prijs, zij geven ze door. En deze overdracht — of het nu gaat om een achternaam afgeleid van een voormoeder, van een verloren stad of van een vreemde voornaam omgevormd tot erfgoed — is een daad van herdenking. Dat de familie Jenda haar naam door de wisselingen van de Italiaanse geschiedenis droeg, betekent in die zin reeds een vorm van bescheidenheid en trouw: een bescheiden naam bewaren, niet aristocratisch, niet voornaam, betekent accepteren slechts te zijn wat men is — een familie onder de families van Israël.

Welke haar woonplaats ook was, een Italiaanse joodse familie met een naam als Jenda leefde onder het juridische en sociale regime dat specifiek voor joden in het schiereiland gold. Van de zestiende tot de achttiende eeuw werden de meeste gemeenten opgesloten in getto's, naar aanleiding van de bul Cum nimis absurdum van Paulus IV in 1555, die het getto van Rome stichtte en zware beperkingen oplegde [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; « Ghetto »]. Joden waren toen onderworpen aan kledingvoorschriften, beroepsbeperkingen en woonbeperkingen, uitgesloten van vele ambachten en vaak beperkt tot geldlening, kledingenhandel en enkele gedoogde activiteiten [Milano, Storia degli ebrei in Italia].

Het is juist in dit kader van beperking dat de dimensie van de halakha — de Joodse Wet als levensrichting — haar diepste betekenis openbaart. Ver ervan dat het slechts een systeem van rituele voorschriften was, vormde de halakha voor de joden van het getto het skelet van hun dagelijks bestaan: het regelde handelscontracten, betrekkingen met niet-joden, onderlinge hulpplichten, voedingspraktijken, de cyclussen van sabbat en feesten die een leven bepaalden dat de omringende samenleving trachtte in te perken of uit te wissen. De halakha in het getto naleven betekende inwendige waardigheid behouden waar uitwendige waardigheid werd ontzegd; het betekende huizen, al was het in de benauwde ruimte van een steegje afgesloten met hekken, in een rechtvaardige en betekenisvolle wereldorde. Voor de familie Jenda, zoals voor haar buren van gewone stand, was de halakha niet een extra beperking: zij was het betekeniskader waarin het leven vorm en richting had [Milano, Storia degli ebrei in Italia ; Roth, The History of the Jews of Italy].

Het gemeenschapsleven was georganiseerd rond de Università degli Ebrei, een bestuurs- en fiscale instelling eigen aan elke stad, en rond de synagoge, de bet midrash en de onderlinge hulpgenootschappen (ḥevrot). Deze structuren zorgden voor de registratie van geboorten, huwelijken en sterfgevallen, religieus onderwijs, bijstand aan armen en zieken, alsmede het beheer van begraafplaatsen. Deze instellingen rustten echter allemaal op een beginsel dat de traditie tsedaqah noemt — gerechtigheid-liefdadigheid, geen facultatieve maar gebodene verplichting. De genootschappen, ḥevra qadisha genoemd voor begeleiding van stervenden en doden, ḥevrat biqur ḥolim voor bezoeken aan zieken, ḥevrat gemilut ḥasadim voor renteloze leningen aan behoeftigen, vormden een netwerk van zorg voor de ander van opmerkelijke institutionele verfijning. Een gewone familie van de gemeente, zoals die van de Jenda, participeerde noodzakelijk in dit netwerk: door eraan bij te dragen als gever, er gebruik van te maken als begunstigde, of er als vrijwillige bestuurder in te dienen [Milano, Storia degli ebrei in Italia ; Encyclopaedia Judaica, « Charity »].

Het is juist het bijhouden van deze gemeentelijke registers dat, wanneer zij bewaard zijn gebleven, het mogelijk maakt de naamgevende sporen van families op te sporen. Maar voorbij de archiefwaarde zeggen deze instellingen iets over de opvatting van de gemeenschap die het judaïsme heeft uitgewerkt: niet een verzameling van individuen, maar een solidair lichaam waar niemand alleen wordt gelaten tegenover lijden, ziekte of dood. Deze betrokkenheid bij het gemeenschapsleven was geen morele keuze voor een Italiaanse joodse familie van het Ancien Régime: zij was de voorwaarde zelf van haar voortbestaan en haar waardigheid.

De emancipatie, die gedurende de negentiende eeuw in fasen plaatsvond in het kielzog van de Franse Revolutie en het Risorgimento, transformeerde deze omstandigheden radicaal. Met de Italiaanse eenwording en de aan joden erkende burgerlijke gelijkheid konden families de getto's verlaten, toegang krijgen tot alle beroepen en volledig deelnemen aan het nationale leven. Het is deze voltooide integratie die de gelijktijdige generatie van Schaerfs publicatie in 1925 karakteriseert [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; Milano, Storia degli ebrei in Italia]. En deze integratie, weten we nu, werd door de grote meerderheid van de Italiaanse joden niet beleefd als een afwijking van hun identiteit, maar als een uitbreiding van hun deelneming aan de wereld: italians of the Mosaic persuasion, volgens de ingeburgerde uitdrukking, volwaardige burgers en joden zonder afstand.

Indien de familie Jenda inderdaad, zoals wordt gesuggereerd door de afwezigheid van haar naam in de adellijke appendices van Schaerf, tot de gewone stand van het Italiaanse joodse volk behoorde, tekent haar waarschijnlijke economische geschiedenis een vertrouwd patroon: de onder het Ancien Régime gedoogde activiteiten, gevolgd door geleidelijke uitbreiding naar vrije beroepen en handel na de emancipatie.

Voor 1848 oefenden de joden van Italiië — afhankelijk van plaats en periode — vooral handel in stoffen en gebruikte voorwerpen uit, bank- en pandhuiszaken, en enkele toegestane ambachten. De tweedehandsmerchandise, vaak veracht door buitenstaanders, was in werkelijkheid een uitzonderlijke school voor marktkennis, waardering van voorwerpen en relaties met een diverse cliëntèle. Economisch historici hebben benadrukt dat de aan joden opgelegde beperkingen hen paradoxaal genoeg ertoe leidden vaardigheden in onderhandeling, aanpassing en economische contextbegrip te ontwikkelen die andere groepen pas veel later verworven [Milano, Storia degli ebrei in Italia; Roth, The History of the Jews of Italy]. In dit opzicht nam de economische activiteit van familie Jenda, binnen de grenzen van haar positie, deel aan een vorm van praktische intelligentie die ook een waarde is: het vermogen om in de aangewezen marges voorwaarden voor een waardig bestaan te scheppen.

De kennis verdient bijzondere vermelding. In het judaïsme is studeren een gebod — talmud Torah — dat niet tot een geleerdenclerus kan worden beperkt: elke familiehoofd had de plicht zijn zonen te onderwijzen, elke gemeenschap die van een school. Het bet midrash, leerhuis, was het intellectuele pendant van de synagoge, en de grote Italiaanse yeshiva's — in Rome, Mantua, Venetië — vormden generaties Talmudlezers en kenners van rabbijnse literatuur op [Encyclopaedia Judaica, « Italy »; Roth, The History of the Jews of Italy]. Italiaanse joden onderscheidden zich bovendien door een bijzondere openheid voor de cultuur van de Renaissance en het humanisme: joodse artsen, filosofen, dichters, astronomen droegen actief bij aan het intellectuele leven van Italiaanse hoven en universiteiten. Deze traditie van dialoog tussen talmudische kennis en wereldlijke wetenschap — tussen Torah en madda — is een van de kenmerkende trekken van het Italiaanse judaïsme. Of een gewone familie als die van Jenda aan deze traditie deelnam, kan niet met zekerheid worden vastgesteld; maar dat zij in deze ethos werd gevormd, is waarschijnlijk, want het was de ethos van de gemeenschap waarin zij leefde.

De emancipatie opende vervolgens universiteiten, juridische, medische en militaire beroepen. Tientallen Italiaanse joodse families, voorheen van bescheiden stand, brachten in één of twee generaties advocaten, artsen, officieren, professoren voort. Deze beweging van stijging door kennis — altijd gewaardeerd in de traditie, nu bevrijd van juridische belemmering — is een van de grote transformaties die de negentiende eeuw voor het judaïsme op het Italiaanse schiereiland betekende [Encyclopaedia Judaica, « Italy »]. Voor de Jenda-lijn, wier vermelding in het repertorium van 1925 betekent dat zij op die datum nog steeds als geïdentificeerde joodse familie bestond, maakt dit waarschijnlijke parcours van stijging door kennis en arbeid deel uit van het verhaal dat men met redelijkheid kan schetsen — zonder het te verzinnen.

De genealogische reconstructie van een lignee als die van de Jenda stuit op een groot obstakel: de verspreiing en gedeeltelijk verlies van Italiaanse joodse archieven. Waar de familiaire traditie misschien een mondelinge herinnering zou bewaren — oorsprong, beroepen, verplaatsingen, opmerkelijke voorouders — levert het archief slechts een naam in een catalogus. Deze asymmetrie is constitutief voor de geschiedenis van bescheiden joodse families, die noch adelsstitels noch eigen archievenbestanden hebben nagelaten.

Het werk van Schaerf bevat in sommige van zijn uitgaven een appendix gewijd aan joodse adelfamilies uit Italië; maar de naam Jenda lijkt niet tot deze aristocratische categorie te behoren, wat wijst op een familie van gewone afkomst, zoals de meerderheid van de Italiaanse joodse bevolking. Deze gewoonheid verdient echter opgemerkt te worden niet als een gebrek maar als een waarheid. De grote meerderheid van de joden in Italië waren noch hofbanquiers noch pauselijke geneesheren noch bekende filosofen. Zij waren handelaren, ambachtslieden, marskramers, winkeliers, onderwijzers in gemeenschapsscholen. Hun deugd lag niet in glans maar in standvastigheid: de standvastigheid van de sabbatobservantie, van discrete liefdadigheid, van de opvoeding van kinderen, van deelname aan broederschappen, van aanwezigheid in de synagoge. Deze individuele bescheidenheid — de deugd van degene die goed verricht zonder publiciteit, zonder monument — is misschien het moeilijkst te documenteren, en toch het meest verbreid onder het joodse volk door de eeuwen heen [Milano, Storia degli ebrei in Italia; Roth, The History of the Jews of Italy].

Het joodse Italiaanse archief lijdt bovendien onder lacunes die specifiek aan de geschiedenis zijn verbonden. De vernietigingen van de Tweede Wereldoorlog, de verspreiding van gemeenschappen, de doden zonder nakomelingen hebben onherstelbare gaten in de gemeenschapsregisters achtergelaten. Namen die in 1925 bestonden, kunnen in minder dan een generatie uit het collectieve geheugen verdwenen zijn. Dit is een van de redenen waarom het werk van Schaerf een zo bijzondere waarde heeft: het vormt voor honderden families het laatste geschreven getuigenis van hun nominatieve bestaan vóór de storm.

De werkwijze van collectief geheugen — te reconstrueren wat kan, te benoemen wat kan worden benoemd, door te geven wat kan worden doorgegeven — is precies waarmee dit werk zich bezighoudt. Het sluit aan op een lange joodse traditie van het boek van herinnering, het yizkor-bukh, ontstaan in de gemeenschappen van Oost-Europa die door pogroms en de Shoah werden geteisterd, maar waarvan de geest — het weigeren van vergetelheid, het eren van de bescheidenen — geldt voor elke menselijke groep die heeft bestaan, geleden en geschapen [Encyclopaedia Judaica, « Memorial Books »].

De tragische schaduw van de twintigste eeuw weegt op elke Italiaanse Joodse familie. De rasseninstellingen die in september 1938 werden afgekondigd, ontnamen de Joden hun burgerrechten met een brutaliteit die velen van hen, diep geïntegreerd in de natie, niet hadden voorzien. Kinderen werden uitgesloten van openbare scholen, volwassenen uit het openbare ambt verwijderd, vrije beroepen gesloten, gemengde huwelijken verboden. Dit juridisch geweld vertegenwoordigde een verrading die des te pijnlijker was omdat het afkomstig was van een staat waaraan de Italiaanse Joden sinds de eerste momenten van de Risorgimento hadden bijgedragen, dienend in zijn legers, deelnemend aan zijn instellingen, woonend in zijn cultuur [Encyclopaedia Judaica, « Italy » ; Milano, Storia degli ebrei in Italia].

Vervolgens kwam de Duitse bezetting in de herfst van 1943, na het wapenstilstand en de val van Mussolini. De SS ondernahmen de systematische jacht op Italiaanse Joden. Meer dan 8.000 Joden uit Italië werden gedeporteerd naar nazi-vernietigingskampen, waarvan de grote meerderheid niet terugkeerde [Encyclopaedia Judaica, « Italy »]. In deze ramp, die elke gemeenschap van het schiereiland raakte, verdwenen hele families zonder ander spoor dan hun naam in de gemeentelijke registers — en soms in de lijsten van Schaerf.

Of de lignée Jenda deze vervolgingen rechtstreeks heeft meegemaakt, kan zonder nominatieve documentatie niet worden gesteld. Maar de historische context verplicht het aan te geven, want het zou moreel ondraaglijk zijn om de geschiedenis van een Italiaanse Joodse familie uit de twintigste eeuw te vertellen zonder de Shoah te noemen. De nauwkeurigheid van de historicus — niets stellen zonder bron — mag zich niet omzetten in medeplichtig zwijgen.

Wat men daarentegen wel kan zeggen, is dat de enkele documentaire aanwezigheid van de naam Jenda in het repertorium van 1925 aantoont dat de lignée levend dit moment doorkruiste, meer dan twee millennia Joodse geschiedenis op het schiereiland — van Romeinse vervolgingen tot de getto's van de Contrareformatie, van de vlammen van de Inquisitie tot vervolgingen en gedwongen bekeeringen. Deze overleven op lange termijn is zelf een feit, en dit feit zegt iets over de veerkracht van het zijn — het vermogen om generatie na generatie te bestaan zonder af te zien van wie men is. Het gaat niet om spectaculair heldendom, maar om iets moeilijkers nog: de dagelijkse volharding van identiteit, doorgegeven van vader op zoon, van moeder op dochter, in de discretie van huiselijke rituelen en gemeenschappelijke praktijken.

De verhouding tot de oorlog tenslotte verdient vermelding in de context van de twintigste eeuw. De Italiaanse Joden namen deel aan Italië's oorlogen — oorlog van 1866, oorlog in Libië, Eerste Wereldoorlog — met een oprecht patriottisme dat hun gehechtheid aan de natie die hen had geëmancipeerd uitdrukte. Duizenden Italiaanse Joden vochten en stierven voor de nationale vlag, en hun namen staan op de oorlogsmonumenten van de gemeenten. Deze militaire deelname, die tragisch contrasteert met de latere vervolgingen van 1938, illustreert de complexiteit van een verhouding tot burgerschap dat de geweld van de fascistische staat op zo verscheurende wijze moest breken [Milano, Storia degli ebrei in Italia ; Encyclopaedia Judaica, « Italy »].

Aan het einde van dit onderzoek blijkt de lignée Jenda een exemplarisch geval te zijn van de documentaire toestand van Joodse families in Italië: een naam die stevig is vastgesteld, een rijkelijk bekende context, maar een eigen genealogie die in het duister is gebleven. De inschrijving van de familienaam in het repertorium van Samuele Schaerf, gepubliceerd in Florence in 1925, vormt de vaste grondslag van onze kennis; al het overige behoort tot de inschrijving van deze naam in het bredere weefsel van de Joodse geschiedenis op het schiereiland, ouder dan twee millennia [Encyclopaedia Judaica, « Italy »].

De eerlijkheid van de historicus gebiedt ons de grenzen van deze restitutie te erkennen. Waar de bron ontbreekt, hebben wij voorgegeven aan voorzichtig zwijgen of aan een aanvaarde hypothese boven verzinning. De familie Jenda blijft een dun maar authentiek draad in het grote weefsel van het Italiaanse judaïsme. En indien wij, aan het einde van deze reis, moeten benoemen wat deze lignée boven alles heeft uitgedrukt — niet door enig singulier exploit waarvan het archief het spoor zou hebben bewaard, maar door de inschrijving zelf van haar bestaan in het collectieve geheugen — dan is het de deugd van trouwe continuïteit: die vorm van individuele bescheidenheid gekoppeld aan een betrokkenheid bij het collectieve leven die families kenmerkt die niet hebben gezocht te schitteren maar te duren, door te geven, levend te houden wat de gemeenschap van Israël eeuwen had opgebouwd.

Deze trouwe continuïteit is een deugd die het judaïsme soms emunat avot noemt — de trouw aan de vaders. Zij schept niet de grote figuren van de geschiedenis, zij schept de volkeren die overleven. En het is juist omdat duizenden families als de Jenda — gewoon, discreet, zonder monument — deze trouw generatie na generatie hebben gehandhaafd, dat het Italiaanse judaïsme twee millennia aanwezigheid op het schiereiland heeft kunnen doorkruisen, van de eerste Joods-Romeinse gezantschappen tot de getto's van de Contrareformatie, van de risorgimentale emancipatie tot de beproevingen van de twintigste eeuw. Deze naam bewaren en doorgeven, is deze continuïteit zelf eren [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925 ; Milano, Storia degli ebrei in Italia].