Familie Janni

Het documentaire ankerpunt van de lignée is het werk van Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, verschenen in Florence in 1925. Dit repertorium, dat nog altijd als referentie wordt geraadpleegd, stelde zich tot doel de familienamen van de Joden van het schiereiland op te sommen en uit te leggen, door onderscheid te maken tussen die van bijbelse, topografische, beroepsmatige of vernaculaire oorsprong. Het is in dit corpus dat de naam Janni voorkomt, wat hem zonder enige twijfel in de Italiaanse Joodse identiteit verankert [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925].

De vorm van de naam zelf werpt licht op zijn status. Janni is waarschijnlijk afgeleid van een Italiaanse vernaculaire variant van Giovanni — Gianni, Janni — of van een dialectale uitspraak van een persoonlijke naam die tot patroniem werd. Dit type naamvorming was frequent onder de Joden van Italië, die, in tegenstelling tot andere diasporas, vaak namen aanborgen uit de lokale taal en aardrijkskunde, teken van een oude en diepgewortelde integratie in het weefsel van het schiereiland. De Italiaans-Joodse onomastiek, zoals beschreven in de geschiedenis van de Renaissance-gemeenten, mengt Hebreeuwse namen, toponiemen van vestigingssteden en aangepaste Romaanse vormen [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

Hier moet een eerlijke grens worden gesteld: buiten de attestatie van Schaerf stelt geen beschikbare bron in staat de Janni aan een specifieke stad, een continue genealogie of een met zekerheid geïdentificeerde persoon te verbinden. De sobrijheid van het dossier gebiedt voorzichtigheid. Maar deze sobrijheid zelf zegt iets: zij verbindt de Janni aan de immense zwijgende meerderheid van Joodse families, die hebben geleefd, gebeden en gewerkt zonder een schitterend spoor na te laten, en wier eerste deugd de duistere trouw aan een traditie was — een vorm van bescheidenheid die het jodendom zeer hoog stelt, vaak hoger dan glans.

De Janni begrijpen, betekent begrijpen van de wereld der joodse gemeenschappen in Italië, een van de oudste en meest continue in de diaspora. Sinds de Romeinse Oudheid leefden Joden in het schiereiland; in de Middeleeuwen en Renaissance organiseerden zij zich in stedelijke gemeenschappen met eigen instellingen — synagogen, rabbijnse gerechtshoven, liefdadigheidsbussen — onder verschillende regelingen van staat tot staat. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het joodse leven in de Italiaanse Renaissance culturele integratie combineerde met het handhaven van een sterke religieuze identiteit, in voortdurende dialoog met de omringende christelijke samenleving [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

In dit kader ontwikkelden Italiaanse Joden economische activiteiten bepaald door de vergunningen en verboden die hen troffen: de lommerd, lange tijd een van de weinige toegestane activiteiten, maar ook handel, geneeskunde, textielambacht en boekenfabricage. Economische activiteit was voor hen niet slechts broodwinning: joodse leenbanken waren vaak gekoppeld aan verplichtingen tot liefdadigheid jegens de armsten, de tsedaka — deze distributieve gerechtigheid die in joodse gedachte geen vrijwillige liefdadigheid is maar plicht naar de wet. Het was in dit klimaat dat een familie als de Janni een ambacht zou hebben uitgeoefend, gemeenschapslasten op zich zou hebben genomen en volgens haar vermogen zou hebben bijgedragen aan fondsen voor de zieken, wezen en gevangenen die dienden te worden bevrijd.

Het intellectuele leven van deze gemeenschappen was intens. Italië was reeds voor de boekdrukkunst een voornaam centrum voor productie en decoratie van Hebreeuwse handschriften, zoals gedocumenteerd in werken gewijd aan versierde handschriften van het schiereiland [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. De zorg besteed aan het boek — zijn afschrift, zijn verluchting, zijn overdracht — drukt een kardinale deugd uit: de liefde voor studie, de talmud Torah, beschouwd als gelijkwaardig aan alle geboden. Een Italiaanse joodse familie, hoe bescheiden ook, leefde in deze horizon waar het bezitten, afschrijven of financieren van een boek zowel een daad van vroomheid als van cultuur was.

Bij afwezigheid van naamgevende akten over de Janni is de meest rigoureuze manier om hun waarschijnlijke maatschappelijke inbedding te reconstrueren door middel van het gemeenschappelijk raamwerk van de Italiaanse gemeenten te redeneren, aangevend wat uit deductie voortvloeit en wat niet uit bewijs. De Joodse families in de steden van het schiereiland waren verbonden aan een università degli ebrei, het gemeentelijk gilde dat de belastingen verdeelde, de synagoge beheerde en de hulpwerken administreerde. Daaraan deelnemen bracht verplichtingen met zich mee: bijdragen aan de lasten, eventueel zitting nemen onder de bestuurders, en de vrome broederschappen steunen.

Deze broederschappen — voor het begeleiden van zieken, de begrafenis van de doden, de bruidsschat voor arme meisjes, de vrijkoop van gevangenen — vormden het levende weefsel van de Joodse solidariteit. Men kan, zonder de bronnen geweld aan te doen, denken dat de Janni daar evenals andere families van hun stand aan deelnamen: want gemeentelijk lidmaatschap was geen keuze maar een structuur, en deelname aan de werken van gemilout hassadim, de daden van vrijgevig altruïsme, was de kern ervan. De Joodse traditie acht deze daden superieur aan eenvoudige liefdadigheid, omdat zij de persoon betrekken en niet slechts haar beurs.

Het is echter nodig om niet te vergullen. De Joodse toestand in Italië was ook die van vernederingen: het dragen van het onderscheidingsteken, de verwijzing naar de getto's vanaf de 16de eeuw, de precaire rechten die altijd herzien konden worden. Een geslacht als de Janni ging waarschijnlijk door deze beproevingen heen, en juist in deze volharding — het vermogen om het religieuze leven, de studie en de onderlinge hulp onder dwang in stand te houden — liegt zijn deelname aan de collectieve herinnering van Israël. Het judaïsme heeft van deze volharding onder tegenspoed, zonder afstand te doen en zonder haat, een discrete maar grondleggende deugd gemaakt.

De joodse wereld in Italië was niet gesloten. Vanaf het einde van de 16de eeuw trok de vrijhaven van Livorno, geopend door de Medici, een talrijke en kosmopolitische joodse bevolking aan, gestructureerd rond de « Portugese Natie » — deze Sefardische Joden uit Spanje en Portugal na de verdrijvingen, gemengd met Italianen en Levantijnen. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze Portugese joodse natie teruggetraceerd, die Livorno, Amsterdam en Tunis verbond, een vooraanstaand handels- en cultuurrnetwerk [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999] ; hij heeft ook de ondergang ervan beschreven in zijn studie over de laatste der Livornezen [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996].

Livorno was een kruispunt waar Italiaanse en Sefardische geslachtsnamen elkaar kruisten, en waar veel families van het schiereiland deelnamen aan de grote Middellandse-Zeehandel. Er is geen bewijs dat de Janni daar hebben gewoond, maar de naam, zoals geregistreerd door Schaerf voor Italië, behoort tot dit uitgestrekte bekken waar mannen, goederen en boeken circuleerden tussen de oevers. Deze Middellandse-Zee-openheid bracht de Italiaanse Joden in contact met de gemeenschappen in Noord-Afrika — Tunis, Tlemcen, Sidi Bel Abbès — waarvan de geschiedenis ook werd gevormd door deze uitwisselingen [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000].

Uit deze circulaties bewaart de joodse traditie een precieze waarde: de verhouding tot de vreemdeling en de gastvrijheid. De vrijhavens en de joodse naties waren plaatsen waar men de ballingschap ontving, waar men de gevangene die in handen van piraten was gevallen vrijkocht, waar men de geloofsgenoot in doorgang onderdak verleende. Elke familie die in dit netwerk was ingeschreven, zelfs aan zijn rand, nam deel aan deze gastvrijheid die door de Wet werd gecodificeerd, die gebiedt de vreemdeling niet te onderdrukken « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». Dit is een der grote draden van de herinnering van Israël, en de Janni, als familie van het handelende schiereiland, schrijven zich daarin in door toebehoren tot hun wereld meer dan door enige bijzondere daad.

Indien een deugd domineert in de geschiedenis van de Joden van Italië, dan is het de toewijding aan studie en tekstoverdracht. Italië was een uitzonderlijk centrum van de cultuur van het Hebreeuwse manuscript, vervolgens van de opkomende Hebreeuwse boekdrukkunst; de werkplaatsen van kopiisten en verluchters produceerden daar werken van grote schoonheid [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. Joodse filosofie en denken vonden daar ook vruchtbare grond, in het verlengde van de grote middeleeuwse teksten waarvan Colette Sirat de manuscripttraditie heeft vastgesteld [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge, 1983].

Deze cultuur was niet voorbehouden aan een elite: de verplichting om de Torah aan zijn kinderen te onderwijzen maakte van elk huishouden een studieplaats, en van elke vader een meester van zijn zoon. Hedendaags Joods denken heeft opnieuw de centraliteit van deze verbinding tussen tekst en leven benadrukt: de traditie denken betekent haar bewonen en doorgeven [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999]; en de lange geschiedenis van de Joodse filosofie toont aan hoezeer trouw aan de tekst zich heeft verbonden met openheid voor de kennis van de wereld [Hayoun, La philosophie juive, 2023]. Armand Abécassis heeft aangetoond dat het jodendom de Wet niet opvat als een uitwendige dwang maar als een pad van verlangen naar betekenis [Abécassis, La pensée juive, 1987].

Voor een familie als de Janni, wier naam zelf afgeleid is van het volksgebruik, was deze verwevenheid van het Hebreeuws van de studie en het Italiaans van het dagelijks leven de gewone vorm van bestaan. Het zegt iets over een evenwicht: joods blijven door tekst en studie, Italiaans zijn door taal en plaats. Dit evenwicht, eeuwen lang vastgehouden, vormt misschien wel de meest authentieke bijdrage van gewone families aan de Herinnering van Israël — niet glorieuze werken, maar de ononderbroken doorgave, van generatie op generatie, van het ontvangen erfgoed.

Het repertorium van Schaerf verschijnt in 1925, op een cruciale moment. Italië, dat in de negentiende eeuw emancipatie en een opmerkelijke integratie in het nationale leven had gekend, zou twee decennia later geconfronteerd worden met de fascistische rassenverboden van 1938, daarna met vervolging en deportatie. Wat de naamsopstelling van 1925 als levend erfgoed vastlegde, werd na 1943 een kwestie van overleven : de namenlijsten dienden soms ter bescherming van het geheugen, maar tragisch ook om personen op te sporen.

Het geheugenwerk dat is verricht met betrekking tot de Shoah en verdwenen gemeenschappen heeft precies als doel deze namen aan het vergeten te ontrukken en achter elke familienaam gezichten en levens terug te geven [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997]. Ook hier dicteert de eerlijkheid dat wij niets stellen dan wat de bronnen ondersteunen : wij beschikken niet over naamgegevens over het lot van de Janni in deze jaren. Maar het geheugenwerk wordt ook uitgeoefend ten aanzien van degenen van wie wij het lot niet kennen, en de naam die door Schaerf werd geregistreerd, is op zichzelf reeds een draad die de generaties met elkaar verbindt.

Yerushalmi heeft dit krachtig uitgesproken : het joodse volk heeft lange tijd geheugen boven geschiedenis gesteld, de opdracht zakhor — gedenk — boven geleerdse reconstructie [Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Dit boek poogt beide samen te voegen : de eis van bewijs en de plicht van herdenking. Tegenover de twintigste eeuw is de deugd die zich opdringt niet langer alleen studie of liefdadigheid, maar getuigenis — de weigering dat de naam verdwijnt, wat de moderne vorm van trouw is.

Van de geslacht Janni levert het archief ons slechts één zeker punt: zijn inschrijving onder de achternamen van de Joden van Italië die in 1925 door Samuel Schaerf zijn geregistreerd [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, 1925]. Rond dit unieke punt hebben we niet een illusoire familiebiografie gereconstrueerd, maar de werkelijke wereld die deze naam droeg: de Italiaanse gemeenschappen van de Renaissance en de vroegmoderne periode, hun ambachten en werken, de boekcultuur, de mediterrane circulaties, en vervolgens de beproeving van de twintigste eeuw.

Wat men moet onthouden, is dat deze familie tot de grote zwijgende massa behoorde wiens deugd niet glans was, maar standvastigheid. Van alle waarden van de traditie van Israël is datgene wat het geslacht Janni het best heeft uitgedrkt waarschijnlijk de trouwe bescheidenheid: de obscure volharding van een naam die eeuwen doortraverseert zonder zich te onderscheiden, gedragen door de overdracht van studie en het behoren tot de gemeenschap. Het is de deugd van hen die, zonder een monument achter te laten, de ontvangen erfenis levend houden — en zonder wie noch de grote rabbijnen, noch de grote kooplieden, noch de grote filosofen een volk gehad zouden hebben om te dienen. Daarin nemen de Janni, op hun rechtmatige plaats, deel aan het collectieve geheugen van Israël: niet door wat zij buitengewoons hebben bereikt, maar door wat zij trouw van essentieel hebben bewaard.