Familie Jabotinsky

De Jabotinsky-lijn wortelt in een bijzondere stad. Odessa, een kosmopolitische havenstad gesticht aan het einde van de 18de eeuw, was in de 19de eeuw een van de grote centra van joods leven en zionistische activiteit in het Russische Rijk. In deze omgeving, tegelijk Russischtalig, commercieel en intellectueel bruisend, ontstaat het familiale hart.

De vader van Ze'ev, Yevno (Yevgueni Grigorievitch) Jabotinsky, was afkomstig uit Nikopol, in Oekraïne. Hij was lid van de Russische Vereniging voor Scheepvaart en Handel en werkte vooral in de graanhandel [Wikipedia, naar The Jewish War Front, biografische notitie], een activiteit die kenmerkend was voor de joodse bourgeoisie van Odessa, een stad waarvan de welvaart berustte op de uitvoer van graan uit de steppe. De moeder, Chava (Eva Markovna) Zach, geboren in 1835 in Berditchev — een van de grootste joodse steden van Volhynië — leefde tot 1926 [biografische notitie volgens The Five]. Dit paar belichaamt de ontmoeting van twee joodse geografieën: de wereld van de handelshaven aan de Zwarte Zee en de meer traditionele wereld van de grote stadjes van het binnenland.

Het gezin werd niet gespaard van beproevingen: de oudere broer van Ze'ev, Myron, stierf in de kindertijd. In 1885 verhuisde de familie naar Duitsland vanwege de ziekte van de vader, om slechts een jaar later terug te keren, na zijn dood [biografische notitie volgens The Five]. Zo verloor Ze'ev zijn vader op vijf of zes jaar leeftijd en werd hij grootgebracht door een weduwe-moeder die het economische en morele steunpilaar van het huis werd — een vrouwelijke figuur wier taaiheid al aanduidt, in de privésfeer, de deugd van moed die de zoon zou kenmerken.

In dit Odessa van de laatste decennia van het keizerrijk behoorde de familie tot wat men de geassimileerde joodheid noemde: de Russische cultuur prevaleert daar op de traditionele joodse cultuur. Men zegt dat Ze'ev opgroeide doordrenkt van Russischheid meer dan van jodendom [naar My Jewish Learning, biografische notitie]. Dit is een essentiële gegeven om de lijn te begrijpen: zijn grote bijdrage aan het joodse volk zal niet geboren worden uit een ontvangen rabbijnse erfenis, maar uit een bewuste, volwassen terugkeer naar de collectieve herinnering van Israël — een terugkeer waarvoor de voorgaande generatie niet langer de woorden had. De joodse culturele wedergeboorte van Oost-Europa, beschreven door Delphine Bechtel als een immense poging tot linguïstische en nationale wederopbouw tussen het einde van de 19de eeuw en het interbellum, vormt het kader van deze herovering.

Voordat de naam Jabotinsky politiek werd, was het, in het discrete veld van onderwijs, die van een vrouw. De zus van Ze'ev, Tereza — Tamara Yevgenievna — Jabotinskaïa-Kopp, richtte in Odessa een particuliere school voor meisjes op, een voortgezet onderwijs voor meisjes [biografische notitie gereproduceerd naar The Five en Wikipedia].

Dit feit, vaak naar de marge van grote biografieën verdreven, verdient het om in het hart van het familiale verhaal te worden geplaatst, want het drukt een van de meest voortdurend geëerde deugden van de joodse traditie uit: de zorg besteed aan onderwijs, en met name onderwijs voor meisjes, lange tijd verwaarloosd. In een keizerrijk waar de toegang van joodse vrouwen tot voortgezet onderwijs beperkt bleef door quota's en vooroordelen, een school voor meisjes openen kwam neer op een daad van onderwijsgerechtelijkheid. De lignée plaatst derhalve van haar eerste volledig gedocumenteerde generatie het talmud Torah — studie als heilige plicht — onder de rangen van concrete werken, niet langer alleen voor de zonen maar voor de dochters.

Dit gebaar moet worden gelezen in het klimaat van Odessa. De stad werd doorkruist door spanningen die culmineerden in de Revolutie van 1905 en haar gewelddaden, waarvan de historicus Robert Weinberg heeft aangetoond hoe hard zij de joodse bevolking van de stad troffen. Tegenover deze onveiligheid vertegenwoordigde de school van Tamara Kopp een ruimte van continuïteit, een plaats waar een intellectueel erfgoed werd overgedragen dat noch door pogroms noch door politieke onzekerheid werd onderbroken. De zorg voor de ander nam hier de meest duurzame vorm aan: kinderen de instrumenten van hun vrijheid geven.

De figuur die aan de lignée zijn universele glans geeft, is ontegenzeggelijk Ze'ev Jabotinsky (1880-1940). Zijn trajectory volgt de grote lijnen die door bronnen worden bevestigd: na een jeugd in Odessa vertrekt hij al in 1898 naar Zwitserland en vervolgens naar Italië. Hij stond drie jaar lang ingeschreven als rechtenstudent aan de universiteit La Sapienza in Rome, waar hij vloeiend Italiaans leerde spreken, naast Russisch, Jiddisch en Hebreeuws [Wikipedia, biografische nota]. Deze Romeinse jaren, waarin de jonge man meer een bohemiëns leven leidde dan colleges bijwoonde, vormdden eerst de schrijver en redenaar, voordat zij de politicus vormden.

Zijn carrière begint eigenlijk in 1898 als correspondent in het buitenland; het succes van zijn artikelen roept hem in 1901 terug naar Odessa, waar hij redactioneel medewerker wordt [Encyclopædia Universalis]. Het literaire talent staat hier voorop: Jabotinsky was allereerst een man van taal, journalist, feuilletonist, vertaler en romanschrijver. Hij gaf de Hebreeuwse poëzie markante vertalingen, en zijn roman Les Cinq, een fries van het Joodse leven in Odessa aan het begin van de eeuw, blijft een monument van de Joods-Russische literatuur. Daarin plaatst de lignée Jabotinsky zich in het groter werk van de wedergeboorte van de Joodse letteren, dat Delphine Bechtel heeft bestudeerd als de culturele basis van de nationale vernieuwing.

In 1903 begint Jabotinsky zijn zionistische opvattingen ten gunste van de Joodse nationale wedergeboorte te formuleren [Encyclopædia Universalis]. De draai is gekoppeld aan de pogroms — waaronder die van Kichinev — die het Joodse bewustzijn treffen en hem overtuigen dat zelfverdediging een plicht is. Michael Stanislawski heeft fijntjes deze overgang van het kosmopolitisme van de fin-de-siècle naar het Joods nationalisme bij Jabotinsky geanalyseerd, aantonend dat zijn denken wordt geboren op het kruispunt van de liberale Europese cultuur en de urgentie van Joodse overleven. Hier raken we een kardinale waarde: de verhouding tot oorlog en zelfverdediging, niet als liefde voor kracht, maar als weigering dat Joods bloed zonder antwoord zou worden vergoten — een ver echo van de oude bijbelse eis om het leven te beschermen.

Zijn carrière kende ook spanningen en schaduwen, die eerlijkheid gebiedt niet te zwijgen. Zijn nabijheid tot bepaalde uitingen van nationalisme bezorgde hem blijvende controverses; David Ben Gourion stigmatiseerde hem zelfs met de bijnaam « Vladimir Hitler » [Orient XXI]. De doctrine van de « Stalen Muur », die hij theoretiseerde, stelde dat het zionisme zich door georganiseerde Joodse kracht, een Joods leger, zou moeten opleggen [Wikipedia]. Maar dezelfde bron herinnert aan een essentiële en al te vaak vergeten nuance: Jabotinsky verwierp een diplomatiek akkoord met de Arabieren niet, stellende zich voor een garantie tegen verwijdering en gelijkheid van rechten voor [Wikipedia]. Deze spanning — tussen de muur en de uitgestoken hand — behoort volledig tot de geheugen van de lignée en verbiedt elke hagiografische lezing.

Indien schrijven aanvankelijk zijn eerste roeping was, collectieve actie was zijn vervulling. Jabotinsky was de oprichter van de Joods Legioen, dat tijdens de Eerste Wereldoorlog tegen het Osmaanse Rijk vocht aan de zijde van het Verenigd Koninkrijk [Wikipedia]. Toen de oorlog uitbrak, stelde hij de Britse regering voor om een Joods leger te vormen om aan zijn zijde te vechten [volgens Cairn.info, familiegetuigenis]. Hij diende zelf in de Britse rangen en werd in 1919 lid van de Orde van het Britse Imperium [Wikipedia, biografische nota]. Onder bevel van maarschalk Allenby nam het Legioen deel aan de bevrijding van Palestina [volgens Cairn.info, familiegetuigenis].

Deze militaire inzet, waarvan de politieke doeleinden ter discussie kunnen staan, drukte een deugd uit die de Joodse traditie zeer op prijs stelt: betrokkenheid bij het collectieve leven, weigering van passiviteit tegenover het gemeenschappelijk lot. In 1925 stichtte hij de Revisionistische Partij [Wikipedia], structurerend voor een stroming van het zionisme die de Joodse staat als expliciet en onmiddellijk doel stelde. Vervolgens kwam de Betar, een jeugdbeweging die generaties activisten zou vormen, en wiens uitstraling zich uitbreidde tot de gehele Oost-Europese diaspora en tot mandaatgebied Palestina.

De Betar verdient bijzondere aandacht met betrekking tot waarden. Opgericht om de Joodse jeugd, die vaak vernederd was, te disciplineren, op te voeden en trots in te boezemen, had het kenmerken van zowel een school als een politieke beweging — een voortzetting, in zekere zin, van het onderwijzend werk dat zuster Tamara in Odessa was begonnen. De Jabotinsky-lignée drukt uit, over twee generaties, dezelfde preoccupatie: rechtschapen en onderwijzde wezens vormen, die rechtop kunnen staan. Gershom Scholem herinnerde in zijn beschouwingen over het hedendaags jodendom eraan hoe zeer het zionisme ook een onderneming van herwonnen waardigheid was — een dimensie die de Betar, op zijn manier en niet zonder excessen soms, trachtte te belichamen.

Jabotinsky stierf op 3 augustus 1940 in het Betar-kamp, in de buurt van Hunter, in de staat New York [Encyclopædia Universalis], ver van het land waarvoor hij had gevochten. Eerst begraven op de begraafplaats New Montefiore in New York, werd zijn stoffelijk overschot in 1964 overgebracht naar de berg Herzl in Jeruzalem [Wikipedia, biografische nota], vervullend de wens die zijn familie voortdurend had gekoesterd.

De lineage sterft niet uit met de grondlegger. Uit zijn huwelijk met Hanna (Ioanna) Markovna Halpern, in 1907 getrouwd, kreeg Ze'ev een zoon, Eri Jabotinsky [Wikipedia, biografische notitie]. Door hem gaat de naam over van de eeuw van de grondleggende kampen naar die van de gevestigde staat.

Eri was tegelijk een man van wetenschap en een man van engagement — een dubbele roeping die, in een nieuwe vorm, de vaderlijke alliantie van pen en actie herneemt. Volgens de bronnen leidde hij de Bétar in Palestina en was dus, zoals zijn vader, een figuur van de revisistische beweging [Orient XXI]. De mémoire familiale, verzameld in het getuigenis van zijn moeder en door Eri zelf gerapporteerd, werpt een intiem licht op deze jaren: het was zes maanden na het vertrek van zijn vader naar de Legioen, aan de vooravond van de communistische Revolutie, dat het gezin van hem geldstukken ontving en Engeland bereikte via Noorwegen — Ze'ev terugvindend net op tijd om opnieuw van hem gescheiden te zijn, aan de vooravond van zijn engagement in Erets-Israël [volgens Cairn.info, familiegetuigenis]. Dit verhaal van ballingschappen en scheidingen, doorgegeven binnen het gezin, illustreert de persoonlijke prijs betaald door een hele lineage gericht op de nationale zaak.

De engagement van Eri zette zich voort in de organisatie van de clandestiene immigratie van Joden naar Palestina, een reddingswerk waaraan hij zijn krachten wijdde in de jaren van Europese vervolging — een gebaar dat behoort tot de hoogste liefdadigheid, de pidyon shvuyim, de vrijkoop en redding van gevangenen, een mitzva die de traditie aan de top van de plichten plaatst. De mémoire familiale bewaart ten slotte de zorg voor filiale piëteit: Eri rapporteert dat de grootste droom van zijn moeder was dat de regering van Israël de as van zijn vader naar Israël zou overbrengen, en dat zij erop aandrong naast hem begraven te worden [volgens Cairn.info, familiegetuigenis]. Deze wens werd in 1964 vervuld.

Deze generatie markeert een snijpunt: de doorgegeven mémoire van het gezin en de gevestigde geschiedenis van de staat antwoorden elkaar, soms elkaar bevestigend, soms nuancerend. De zoon van de grondlegger wordt een man van de nieuwe natie, waar de naam Jabotinsky ophoudt uitsluitend die van een strijd te zijn en die van een nationaal erfgoed wordt.

De lineage Jabotinsky ontvouwt zich niet over de lange eeuwen van rabbijnse dynastieën; zij beperkt zich tot de nauw omlijnde ruimte van drie generaties, tussen het keizerlijke Odessa en het Jeruzalem van de herrijzende staat. En toch hebben slechts weinig families het lot van het Joodse volk in de twintigste eeuw op deze manier verdicht: de Russische assimilatie en de terugkeer naar Israëls geheugen, de cultuur der letteren en de beproeving van de wapenen, de ballingschap en de bijeenbrenging, de controverse en de trouw.

Onder al de deugden die de Joodse traditie door de continenten heeft gedragen, zal deze lineage, boven allen, het best de betrokkenheid bij het collectieve leven hebben uitgedrukt — de categorische weigering van passiviteit tegenover het gemeenschappelijk lot van het volk. Van de school voor jonge meisjes gesticht door Tamara in Odessa, die geesten wilde wapenen tegen de vergetelheid, tot de Joodse Legioenen en de Betar van Ze'ev, die een volk tegen de vernietiging wilden wapenen, tot de redding van immigranten georganiseerd door Eri, dezelfde eis loopt door de generaties heen: niemand redt zichzelf alleen, en kennis als kracht hebben alleen waarde in dienst van de gemeenschap. Bij deze deugd voegt zich, onafscheidelijk, de liefde voor de taal en de letter — want het was door woorden, evenzeer als door daden, dat de Jabotinskys hun volk dienden.

De schaduwen blijven bestaan, en de eerlijkheid gebiedt ze te noemen: de politieke controverses, de leer van de kracht, de spanningen met de andere stromingen van het zionisme. Maar het is juist in deze verwering van grootheid en conflict dat de lineage Jabotinsky aansluit bij het collectieve geheugen van Israël — een volk dat nooit is opgehouden te debatteren over de juiste weg, en dat dit debat zelf tot één van zijn oudste trouwen heeft gemaakt.