Familie Italia

Het documentaire uitgangspunt van elk onderzoek naar deze familienaam blijft het werk van Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 en inmiddels het referentiebeheer voor de joodse onomastiek van het schiereiland [Schaerf, 1925]. Schaerf vermeldt daarin Italia onder de namen die zijn geattesteerd in de Italiaanse gemeenten, naast andere toponymische cognomen — Toscano, Romano, Modena, Ferrara, Recanati — die allemaal hetzelfde zeggen: de inwortelding van een familie in een bepaalde plaats of streek.

De naam Italia behoort echter tot een bijzondere klasse. Terwijl Modena of Ferrara naar een stad verwijzen, duidt Italia op de gehele natie. Deze algemeenheid zelf roept tot voorzichtigheid op. Volgens de hypothesen van onomastici kon zo'n naam op verschillende manieren ontstaan: als een identificatie gegeven aan een joodse familie die het schiereiland verliet — naar Salonique, Amsterdam of Noord-Afrika — waar men nieuwkomers graag aanduidden naar hun land van herkomst; of ook, binnen Italië zelf, als kenmerkteken van een lignée die een oude italianiteit opeiste tegenover de golven van Askenazische en Sefardische immigratie. Het feit dat de naam vooral opspeurbaar is in de diaspora's van het schiereiland ondersteunt de eerste lezing, zonder die op te leggen.

In de joodse opvatting van de naam is dit voorbehoud niet onbeduidend. De traditie van Israël hecht aan de naam een geheugenlast: benoemen betekent inschrijving in een continuïteit, het verbinden van het levende met zijn doden en zijn land. Zoals Yosef Hayim Yerushalmi eraan herinnert, gaat het joodse geheugen niet in de eerste plaats uit van het archief maar van een gebod — zakhor, gedenk — dat de generaties doorloopt [Yerushalmi, 1984]. De familienaam Italia is, op zijn manier, een daad van geheugen: hij vastigt in de naam van een familie de trouw aan een bodem waar het jodendom sinds de Oudheid ononderbroken heeft geleefd.

Geen familie uit de Diaspora kan een langere aanwezigheid in het Westen doen gelden dan de joden van Italië. Gevestigd in Rome sinds de 2de eeuw vóór de gemeenschappelijke tijdrekening, leefden zij daar onder de Republiek, het Keizerrijk, vervolgens onder het pausdom, vormend de oudste continue joodse gemeenschap van Europa. In deze voedingsbodem vormt zich het Italiaanse ritus (minhag Italki of bené Roma), onderscheiden zowel van de Asjkenazische als Sefardische gebruiken, en die het liturgische fundament vormt van families die zich beroepen op een oude Italiaanse identiteit — diezelfde families wier naam als Italia mogelijk sporen van dit erfgoed draagt.

De Italiaanse Middeleeuwen kenden een uiting van joodse cultuur van opmerkelijke intellectuele rijkdom. De Hebreeuwse manuscripten voortgebracht in het schiereiland — waarvan Giulia Tamani de decoratie en miniatuurkunst heeft bestudeerd — getuigen van een boekkunst waar de strengheid van de heilige tekst en de esthetische verfijning van de Italiaanse werkplaats elkaar ontmoeten [Tamani, 2010]. Deze aandacht voor het boek is niet slechts luxe: zij uit een kardinale waarde van het jodendom, die van studie en overdracht van talmudische en schriftuurlijke kennis, waarvan het boek het instrument is. Een manuscript kopiëren, verbeteren, versieren — dat betekende de Thora dienen en haar voortbestaan verzekeren.

De middeleeuwse joodse filosofie vond ook in Italië een warm onthaal en vertaalcentrum. Zoals Colette Sirat uit manuscripten en gedrukte teksten heeft aangetoond, was het schiereiland een kruispunt waar, tussen het Arabische, het Hebreeuwse en het Latijnse gebied, de voornaamste werken van joodse gedachte en van falsafa circuleerden [Sirat, 1983]. Italiaanse joodse families, vaak twee- of meertalig, speelden in deze circulatie een rol als gidsen — een discrete maar essentiële deugd, die van intelligentie een dienst maakt aan de gemeenschap en aan de dialoog tussen culturen. Het zou onvoorzichtig zijn nommément een bepaalde vertaling toe te schrijven aan een drager van de naam Italia; maar de omgeving waarin deze naam betekenis krijgt, is précies die ene.

De Renaissance vormt het paradoxale gouden tijdperk van het Italiaanse judaïsme. Robert Bonfil heeft op meesterlijke wijze de toestand van de joden van die tijd beschreven: zij waren gelijktijdig met de artistieke en intellectuele pracht van Italië en participeerden daarin, terwijl zij een minderheid bleven waarvan de status verzwakte, met name na de instelling van de getto's in de 16e eeuw [Bonfil, 1994]. Het getto van Venetië, opgericht in 1516, gaf overigens zijn naam aan het fenomeen dat zich door het schiereiland zou verspreiden.

Het was in deze spanning dat het Italiaanse joodse leven verschillende van zijn deugden het best tot uitdrukking bracht. Ten eerste de voorzichtige openheid: de Italiaanse rabbijnen en geleerden wilden de halakha niet opgeven, maar ze vreesden niet om zich bezig te houden met de filosofie, geneeskunde, muziek en poëzie van hun tijd. Bonfil toont aan dat deze culturele permeabiliteit niet tot verdunning van de religieuze identiteit leidde, maar tot een herformulering ervan in contact met het humanisme [Bonfil, 1994]. Hierin herkennen we een opvatting van de Joodse Wet als een levend kader, dat in staat is profane kennis op te nemen zonder daarin op te gaan — een deugd van evenwicht die de Italiaanse rabbijnse traditie met bijzondere elegantie heeft gedragen.

Vervolgens liefdadigheid en zorg voor de ander, gestructureerd in weldadigheidsgildeschappen (hevrot) die zorg organiseerden voor zieken, armen en doden. Deze instellingen, algemeen in Italiaanse gemeenten, belichaamden de tsedaqa niet als gelegentelijke aalmoezen maar als collectieve en permanente plicht — de betrokkenheid van ieder in het leven van allen. Een familie met wortels op het schiereiland, ongeacht haar rang, moest zich noodzakelijk in dit solidariteitsnetwerk inschrijven, waar de waardigheid van de arme als heilig werd beschouwd.

Één van de weinige dragers van de naam die een opmerkelijk oeuvre hebben nagelaten is de graveur Salomon Italia (soms gespeld Salom Italia), actief in de eerste helft van de zeventiende eeuw. Volgens gegevens uit de geschiedenis van joodse kunst zou hij rond 1619 in Mantua zijn geboren, in een familie van drukkers, voordat hij naar de Noordelijke Provinciën emigreerde. In Amsterdam — hoofdstad van de « Portugese Natie » en toevluchtsoord van marranen die tot het jodendom terugkeerden — werd hij een van de eerste befaamde joodse graveurs, vooral bekend om zijn gegraveerde portretten van rabbijnen, onder meer van de grote Menasseh ben Israël, en voor zijn rijkelijk versierde meguillot van Esther.

Zijn loopbaan is typerend voor het lot dat zijn naam zelf samenvat : een Italiaan die door de wegen van de Diaspora naar de nieuwe Atlantische brandpunten van het jodendom werd gedragen. Hij illustreert, op het scharnierpunt van twee werelden, hoe de Italiaanse artistieke expertise — dezelfde die de handschriftversierers hadden gecultiveerd [Tamani, 2010] — zich voortplanttte en vernieuwde in druk en gravure. Amsterdam bood toen aan joden uit het zuiden en van het Ibisch schiereiland een vrijheid die weinig steden hun verleenden ; daar werd een jodendom van de ballingschap, geleerd en nijver, heruitgevonden.

Het oeuvre van Salomon Italia spreekt een precieze waarde uit : schoonheid in dienst van het heilige. Een meguilla van Esther versieren betekent het rabbijnse principe van hidour mitsva, de verfraaing van het gebod, verwezenlijken. De graveur verricht niet alleen kunstenaarschap : hij eert de tekst en het feest, hij verrijkt het liturgische erfgoed van zijn gemeenschap. Waar het archief een ambachtsman-carrière documenteert, erkent de traditie een daad van vroomheid. Men zal echter benadrukken dat er nog steeds onzekerheid bestaat rond de precieze biografie van deze man, wiens exacte data en afstamming door historici nog steeds ter discussie staan.

Geen geschiedenis van het moderne Italiaanse judaïsme kan Livorno negeren. Gebouwd op de Livornine, de privileges die door de Medici vanaf 1591-1593 werden verleend, werd de gemeenschap van Livorno de grote vrije haven van het mediterrane judaïsme, die Iberische marranen, Italiaanse joden en handelaren uit het hele bekken opving. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze « Portugese Joodse Natie » tussen Livorno, Amsterdam en Tunis van de 16de tot de 20ste eeuw uitgewerkt [Lévy, 1999], en een studie aan de wereld van Livorno en zijn laatste vertegenwoordigers gewijd [Lévy, 1996].

Livorno belichaamt een deugd die de Joodse traditie zeer waardeert: gastvrijheid jegens de vreemdeling en de ballingschappers. De Toscaanse haven maakte van de ontvangst van vervolgden — vooral joden en conversos die voor de Iberische Inquisitie vluchtten — een grondslachtoffer, gewaarborgd door een uitzondeingsstatus die hen tegen vervolgingen beschermde. Dit beleid, opmerkelijk voor zijn tijd, resoneer met het herhaalde Bijbelse gebod om de vreemdeling lief te hebben, « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». Een familie met de naam Italia in de wereld van Livorno zou daar een kruispunt hebben gevonden waar de Italiaanse naam werd aangevuld met het lidmaatschap van een kosmopolitische en geletrde natie.

Van Livorno straalden ook intense economische en redactionele activiteiten uit — de Hebreeuwse drukkerij van Livorno voorzag lange tijd de gemeenschappen van de hele Middellandse Zee van gebed- en studieboeken. De economische activiteit was er onscheidbaar verbonden met maatschappelijk dienstwerk: handel financierde scholen, synagogen en liefdadigheidsinstellingen. Dit model waarin materiale welvaart het geestelijk leven en collectieve solidariteit voede, vormt een van de mooiste successen van het Italo-mediterrane judaïsme.

Vanuit Livorno verspreiden zich Italiaanse Joodse families — de Grana, zoals men hen in Noord-Afrika noemde, in tegenstelling tot de inheemse Twansa — naar Tunis, Algerije en daarbuiten. Lionel Lévy volgde deze draad tot Tunis, waar de Portugese en Livornese Natie lange tijd haar taal, gebruiken en prestige handhaafde [Lévy, 1999]. Via deze route vestigden zich Italiaanse achternamen blijvend in de gemeenschappen van de Maghreb.

De rabbijnse archieven van Algerijnse gemeenschappen, zoals die van Sidi Bel Abbès [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès], en studies over gemeenschappen als die van Tlemcen door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000], tonen dit weefsel waar Livornese, Sefardische en lokale invloeden zich vermengden. In deze registers spreekt een wezenlijke waarde: de trouw aan de overgedragen Wet, vastgelegd in huwelijksacten, rabbijnse beslissingen en gemeenschappelijke lijsten. Men moet hier met eerlijkheid onderscheid maken tussen herinnering en archief: de aanwezigheid van een geslacht genaamd Italia in deze gemeenschappen berust tot heden op traditie en gevolgtrekking meer dan op aaneengesloten nominale documentatie, en de lezer wordt tot voorzichtigheid aangeraden.

Wat zeker blijft, is de beweging in haar geheel: de verspreiding van een Jodendom van Italiaanse oorsprong over de Middellandse Zee, met zich meebrengende zijn ritus, zijn boek en zijn zin voor dienst. Dominique Natanson herinnerde in zijn werk op het terrein van Joodse herinnering en onderwijs aan hoe belangrijk de overdracht van deze trajecten zelf een plicht is [Natanson, 1997] — hedendaags weergalm van de oude zakhor.

Aan het einde van deze reis verschijnt de linnage Italia minder als een familie met duidelijk afgebakende contouren dan als een emblematische naam: die van een judaïsme dat diep in het schiereiland is geworteld en toch bestemd is om zich te verspreiden. Van het oude Rome tot de middeleeuwse verlichtingsateliers, van de Renaissance van de getto's tot de Amsterdamse gravure van Salomon Italia, van de vrije haven van Livorno tot de gemeenschappen van de Maghreb, deze naam traceert het traject van een joodse italianiteit die tegelijkertijd trouw aan haar land en open voor de wijde wereld is.

Van alle deugden die deze geschiedenis naar voren brengt, is het misschien de kunst van de overdracht die de linnage Italia het best heeft uitgedrukt: overdracht van het boek en zijn schoonheid, van het verlichte manuscript tot de gegraveerde meguilla; overdracht van de Wet en de Italiaanse rituelen door de diaspora's heen; overdracht van de herinnering aan een volk dat in Italië sinds de Oudheid nooit is opgehouden aanwezig te zijn. Deze deugd raakt het hart van de collectieve herinnering van Israël zoals Yerushalmi die heeft gedefinieerd: niet de accumulatie van archieven, maar de levende verplichting om je te herinneren en in leven te houden [Yerushalmi, 1984]. Door in haar naam die van een heel land te dragen, herinnert de familie Italia eraan dat de toebehorende tot een land en de trouw aan een traditie, ver van tegengesteld te zijn, kunnen samenvallen in een gemeenschappelijk lot — en dat schoonheid, in dienst gesteld van het heilige, ook een vorm van trouw is.