Familie Isserles

De familie Isserles wortelt in Zuid-Polen, meer bepaald in de stad Kazimierz, de joodse voorstad van Kraków aan de Wisła. Daar werd, volgens de meest gangbare traditie rond 1520 geboren — andere bronnen stellen 1525 of 1530 voor, zonder dat het verschil definitief kan worden opgelost —, Moïse ben Israël Isserles. De vader, Israël — de Isserl die zijn naam aan de lignée gaf — was een man die tegelijkertijd geleerd en welgesteld was, een van de notabelen en ouderlingen van de gemeenschap. De bronnen stemmen erover in dat hij een vader was die deskundig was in de Talmud, onafhankelijk welgesteld, en waarschijnlijk aan het hoofd stond van de plaatselijke joodse gemeenschap, wat het huis Isserles aan de top van de sociale en religieuze hiërarchie van Kazimierz plaatste.

De moederlijke ascendentie, overgebracht door de traditie, verbindt de familie met andere grote rabbijnse huizen. Volgens een wijdverbreid verhaal zou de moeder van de Rema Dina-Malka hebben geheten, verwant aan de Maharam van Padua — Rabbi Meïr Katzenellenbogen — een belangrijke figuur in het joodse Italië. Deze verwantschap, hoewel zij meer behoort tot de genealogische herinnering dan tot de notariële akte, illustreert de dichte netwerken van allianties die de rabbijnse elites van Ashkenazi en Italië in de 16e eeuw verbonden. Evenzo verbindt de traditie de ascendentie van de Isserles met Jehiel Luria, voorgesteld als de eerste rabbijn van Brisk, wat de familie zou plaatsen in het netwerk van de Luria's, waaruit ook Rabbi Salomon Luria, de Maharshal, voortkwam, die zowel verwant als tegenstander van de Rema was.

Hier moet onderscheid gemaakt worden tussen wat het archief vaststelt en wat de traditie overdraagt. Het bestaan van Israël Isserl als notabele van Kazimierz, de geboorte van Moïse op deze plaats, de familiefortuin: deze elementen zijn aangetoond door documentaire bronnen en biografische catalogi. Daarentegen blijven de exacte verwantschapsgraden met de Katzenellenbogen of de Luria's — « grootvader » of « overgrootvader » volgens de versies — onzeker en behoren zij tot latere genealogische reconstructie.

Wat deze allianties onthullen, voorbij hun nauwkeurigheidsgraad, heeft betrekking op een diepe sociologische werkelijkheid van het Centraal-Europese jodendom: de grote rabbijnse families vormden een straf netwerk, gebaseerd op het dubbele kapitaal van eruditie en fortuin. Door zich vanaf zijn geboorte in dit netwerk in te voegen, erfde Moïse Isserles een aanzienlijk symbolisch kapitaal — dat van betrokkenheid bij het collectieve leven en van verhouding tot de Wet, twee van de grote waarden die het Ashkenazi-jodendom van generatie op generatie overdroeg door middel van zijn leidende families. Israël Isserl was niet louter welgesteld: hij belichaamde in zijn huis in Kazimierz de figuur van de notabele die zich om zijn gemeenschap bekommerde, zowel voorzitter van Torah als van liefdadigheid, en het was deze dubbele erfenis — materiële en morele — die hij aan zijn zoon overdroeg.

De historicus zal zich herinneren dat de Krakause wieg van de Isserles vanaf het begin een convergentiepunt was van de grote geleerde dynastieën van het Centraal-Europese jodendom, in een tijd waarin Polen-Litouwen de joodse gemeenschappen relatieve stabiliteit en opmerkelijke voorwaarden voor intellectuele bloei bood.

De opvoeding van Moïse Isserles volgde de weg van uitmuntendheid die voorbehouden was aan zonen van notabelen. Na een eerste vorming die hij in Cracovië ontving, stuurde zijn vader hem naar Lublin, naar de beroemde yeshiva van Rabbi Shalom Shachna, een van de grootste halakhische autoriteiten van toenmalig Polen. De Rema studeerde daar tot ongeveer 1549. De traditie verhaalt dat hij daar de dochter van zijn meester huwde, waardoor Shalom Shachna zijn schoonvader werd — hoewel hedendaags onderzoek twijfels heeft geuit over de exacte identiteit van de eerste echtgenote van de Rema. Onder zijn studiegenoten in Lublin bevonden zich vooraanstaande figuren: zijn familielid Salomon Luria, de toekomstige Maharshal, die een van de belangrijkste tegenstanders van zijn halakhische beslissingen zou worden, en Chayyim ben Bezalel, oudere broer van de Maharal van Prague.

De yeshiva van Shalom Shachna in Lublin was zelf een van de meest beroemde van Centraal-Europa. Zij vormde halakhische autoriteiten die hun gezag konden uitoefenen in verspreid liggende gemeenschappen op enorme gebieden, onderworpen aan uiteenlopende lokale gebruiken en ongekende juridische situaties. Het was daar dat de jonge Isserles niet alleen de letter van de wet leerde, maar ook de kunst van het beslissen — de pesak — die erin bestaat onzekerheid op te heffen met respect voor zowel de tekstuele traditie als de werkelijkheden waarin gemeenschappen leven. Deze vroege vorming tot beslissende verantwoordelijkheid zou het gehele werk van de Rema kenmerken: zijn halakhische houding zou nooit die van een abstract theoreticus zijn, maar die van een rechter bezorgd over de gevolgen van zijn uitspraken voor het concrete leven van de gelovigen.

Na zijn terugkeer naar Cracovië rond 1549-1550 richtte Moïse Isserles daar een grote yeshiva op. Als welgesteld man naar het voorbeeld van zijn vader zorgde hij uit eigen middelen voor de behoeften van zijn leerlingen, een praktijk die evenmin zijn rijkdom als zijn inzet voor de doorgave getuigt. Hier openbaart zich een karakteristieke deugd van het huis Isserles: liefdadigheid begrepen niet als gelegentelijke aalmoes maar als opzettelijk systeem van instandhouding van kennis. Arme studenten financieren opdat zij de Torah konden bestuderen behoorde, in klassiek rabbijnse opvatting, tot de tsedaka — de herdistributieve rechtvaardigheid —, dus tot een moreel plicht zowel als tot een vrome daad. Door zijn fortuin aan zijn yeshiva toe te wijden, zette Isserles voort wat zijn vader in Kazimierz was begonnen: het gebruik van particuliere rijkdom als hefboom van het algemeen goed van de gemeenschap.

Reeds in 1550, nog jong, zat hij in het bet din — het rabbijnse rechtscollege — van Cracovië, waar hij rechtspraak uitoefende samen met zijn zwager Rabbi Yosef Katz en Rabbi Moshe Landau. Hij werd de opperbrabijn van de gemeenschap van Kazimierz, in een tijd toen het Pools judaïsme een opmerkelijke bloei kende.

De omvang van zijn vorming verwondert. Behalve de Talmud en rechtscodes studeerde Moïse Isserles de filosofie — vooral de Griekse en middeleeuwse filosofie overgeleverd door de Joodse scholastiek —, sterrenkunde en geschiedenis, omarmend een intellectuele horizon die het alleen halakhische veld oversteeg. In zijn werken kruisen verwijzingen naar Aristoteles, naar Maimonides en naar middeleeuwse wijzen elkaar met tekstuele analyses van talmoedische bronnen, makend van de Rema een volleerde vertegenwoordiger van het ideaal van de hakham — de wijze volmaakt in alle disciplines van menselijk weten. In zijn onderwijs toonde hij zich flink tegenstander van de pilpul — deze subtiele en soms vruchtteloze dialectiek die toen sommige academies domineerde — en gaf de voorkeur aan de eenvoudige en rechtstreekse interpretatie van teksten. Deze geaardheid, tegelijk erudieet en pragmatisch, zou aan zijn werk haar universele draagwijdte geven.

Het werk dat de onsterfelijkheid van de naam Isserles zekerstelde, ontstond uit een ontmoeting — op afstand — tussen twee werelden van het judaïsme. In het midden van de zestiende eeuw had de grote Sefardische rechtsgeleerde Rabbi Joseph Karo, gevestigd in Safed in Galilea, de Choulkhan Aroukh (« De uitgestalde tafel ») samengesteld, een code bedoeld om de joodse wet toegankelijk en systematisch te maken. Maar deze codificatie, gebaseerd op de gebruiken en autoriteiten van Sefardische afkomst — vooral Maimonides, Isaac Alfasi en Asher ben Jehiel —, hield geen rekening met de gewoonten die eigen waren aan de Askenazische wereld. De Rema besloot daarop glosses samen te stellen die de code van Karo aanpasten aan de tradities en jurisprudentie van de gemeenschappen van Midden- en Oost-Europa.

Deze glosses kregen de naam HaMapah — « het Tafelkleed » —, dat dienst doet als bedekking voor de « uitgestalde tafel » van Karo: de metafoor, welsprekend, zegt alles over de nagestreefd complementariteit. Waar Karo de Sefardische beslissing presenteerde, voegde de Rema de Askenazische gewoonte toe, zodat de twee tradities in één werk werden verenigd. Technisch gezien worden de glosses ingevoegd in het lichaam van de Choulkhan Aroukh zelf, stellig voor stellig de gevallen behandelend waar de gebruiken van Sefarden en Askenazim verschillen. Karo had zijn normatieve standpunten op drie grote autoriteiten gebaseerd: Maimonides, Asher ben Jehiel en Isaac Alfasi; slechts Asher ben Jehiel had geen Sefardische wortels en had het grootste deel van zijn leven in Duitsland doorgebracht voordat hij zich in Spanje vestigde. De Rema baseerde zijn glosses op zijn beurt op de traditie van de grote Askenazische rechtsgeleerden — de Rishonim en Aharonim van de Germaans-Poolse wereld — opdat de gemeenschappen van Midden-Europa hun eigen erfgoed daarin zouden herkennen.

Deze samenvoeging bracht een ongekende halakhische unificatie tot stand: voortaan konden Sefarden en Askenazim naar een gemeenschappelijke tekst verwijzen, waarin ieder zijn eigen recht zou vinden. De Choulkhan Aroukh met daaraan toegevoegd de HaMapah werd de referentiecode van het gehele joodse volk, en is dat tot vandaag de dag gebleven. Deze unificeringsdimensie verdient het in haar volle historische reikwijdte te worden gewogen. In een tijd waarin vervolgingen, geforceerde conversies en migraties de joodse gemeenschappen over drie continenten hadden gefragmenteerd, waarin de ritus van stad tot stad en van regio tot regio verschilde, vertegenwoordigde het onderneming van de Rema een uitzonderlijke daad van rechtvaardigheid in de diepste betekenis van het woord: aan iedereen, zowel Askenazim als Sefarden, een gemeenschappelijk rechtskader geven, zonder de verschillen uit te wissen maar ze in dezelfde ruimte van legitimiteit in te voegen.

De HaMapah geeft ook blijk van een singuliere opvatting van de halakha die van opmerking verdient. Voor de Rema kon de joodse wet niet tot een zuivere theoretische abstractie uit oude teksten herleid worden: zij leeft in de minhag, de lokale gewoonte van de gemeenschappen, die zelfstandige wettekracht heeft. Deze overtuiging — dat het ingeburgerd gebruik van de gelovigen zelf een rechtsbron is — steekt scherp af tegen een zuiver deductieve visie op rabbijnse jurisprudentie. Door het in het hart van de HaMapah in te voegen, bracht Isserles in de gemeenschappelijke code een eigenlijk gemeenschappelijke stem in, die aan de in generaties opgebouwde praktijken een legitimiteit toekent, die geen enkele op zichzelf staande rechtsgeleerde door zijn alleen autoriteit mag verwerpen. Deze houding van respect voor het volk — van de am ha-aretz in zijn niet-pejoratieve betekenis — is een vorm van intellectuele bescheidenheid die contrasteert met de soevereine autoriteit die codificators zich soms toeëigenen.

Het is ook vermeldenswaard dat het onderneming van de Rema niet zonder spanningen verliep. Nadat de Beit Yosef van Karo was gepubliceerd — een omvangrijke commentaar op het Tour waaruit de Choulkhan Aroukh zou voortkomen —, begreep Isserles dat zijn eigen voorbereiding werk, de Darkhei Moshe, risico liep gedeeltelijk verouderd te raken. Deze inzicht dwong hem zijn oorspronkelijk plan herzien en zijn inspanningen concentreren op rechtstreekse glosses. Uit de teleurstelling van een geleerde geconfronteerd met de snelheid van de geschiedenis werd de definitieve vorm van de HaMapah geboren — getuigenis, zo men wil, dat grote werken soms uit noodzaak ontstaan in plaats van uit voornemen.

Vóór de HaMapah, en in zekere zin voorafgaand aan haar als werk van jeugd en grondlegging, vormt de Darkhei Moshe — « De Wegen van Mozes » — de intellectuele matrix van het gehele halakhische onderneming van de Rema. Het gaat om een uitgebreid kritisch commentaar op de Arba'ah Tourim — « De Vier Rijen » — van Rabbi Jacob ben Asher, een halakhische code opgesteld in de 14de eeuw in Spanje die het referentiewerk werd voor de gemeenschappen van Centraal-Europa vóór de publicatie van de Choulkhan Aroukh. De Rema had ook de Beit Yosef van Karo onder ogen, zelf een commentaar op de Tour, en het is in dialoog met deze twee teksten dat de Darkhei Moshe zijn definitieve vorm aannam.

De ambitie van de Darkhei Moshe is meervoudig. Ten eerste beoogt zij het verzamelen en ordenen van de gehele ashkenazische decisie-traditie die niet door Jacob ben Asher was geïntegreerd en die Karo in zijn Beit Yosef grotendeels genegeerd had. In die zin is het een daad van Geheugen evenzeer als van jurisprudentie: de Rema verzamelt, citeert en analyseert honderden middeleeuwse ashkenazische autoriteiten — de Rishonim uit Duitsland en Frankrijk — die risico liepen in de vergetelheid te vervallen ten gunste van alleen de sefardische autoriteiten die door Karo waren gecodificeerd. Elke citatie, elk verwijs naar een oud besluit is een manier om te zeggen: deze stemmen tellen ook, zij behoren ook tot de levende wet van Israël.

Vervolgens is de Darkhei Moshe een kritisch instrument: de Rema aarzelt niet om standpunten van Karo of Jacob ben Asher ter discussie te stellen, om inconsistenties aan te wijzen, om alternatieve oplossingen voor te stellen die gebaseerd zijn op andere takken van de traditie. Deze vrijheid van discussie, deze weigering van verstarde autoriteit, is zelf een grondwettelijke waarde van het talmoedische jodendom: de wet ontstaat in dialoog, door het argumentatief tegenover elkaar stellen van meningen, en niet door eenvoudige onderwerping aan een gezaghebbende tekst. Door deze open kritiek uit te oefenen, staat de Rema in de directe lijn van het talmoedische debat, erfgenaam van Hillel en Shammaï evenzeer als van Rashi en de Tosafisten.

Het werk kende twee verschillende vormen: een verkorte uitgave, gepubliceerd als begeleiding van de Tour zelf te Berlijn in 1702-1703 onder de titel Darkhei Moshe HaKatsar (« De Wegen van Mozes, verkorte versie »), en de volledige versie afzonderlijk gepubliceerd, te Fürth in 1760 voor het eerste deel en te Sulzbach in 1692 voor het tweede deel. Deze gefaseerde publicatie getuigt van het langdurig werk dat het werk vertegenwoordigde, alsmede van de blijvende belangstelling die de ashkenazische gemeenschappen hadden voor een tekst die hun eigen juridische identiteit grondvestte.

De relatie tussen de Darkhei Moshe en de HaMapah verdient begrepen te worden als een relatie van organische aanvulling in plaats van louter redundantie. Waar de HaMapah het praktische instrument is — de glossa die men raadpleegt in het dagelijkse rabbijnse besluitvormingsproces — is de Darkhei Moshe het basiswerk, het intellectuele laboratorium waar de Rema zijn standpunten heeft gesmeed, zijn bewijzen verzameld en het argumentatieve bouwwerk heeft geconstrueerd dat de HaMapah vervolgens samenvat. De twee gezamenlijk lezen, zoals de manuscripten van het Zakhor-corpus vandaag mogelijk maken, betekent dat men het halakhische denken van Isserles op twee gelijktijdige dieptentallen ziet: dat van de openbare synthese en dat van het onderzoek dat eraan voorafging.

De naam van de Isserles staat in steen gegrift in Kraków door een gebouw dat vandaag nog bestaat: de synagoge van de Rema. Zijn oorsprong ligt in een rouwperiode. De eerste echtgenote van de Rema stierf jong, op slechts twintig jaar oude — volgens verschillende bronnen in 1552 — en haar man liet rond 1553 een cultusplaats bouwen ter nagedachtenis van haar, eerst genoemd « synagoge Isserles », vervolgens « synagoge van de Rema ». De traditie stelt vast dat het gebouw werd opgericht op de plaats van het huis van de Rema zelf, gebouwd door zijn vader Israël ter ere van hem, en dat de meester het aan de gemeenschap afstond. Aldus transformeerde het vaderlandse vermogen van de Isserles zich tot gemeenschappelijk erfgoed, een gebaar kenmerkend voor het mecenaat van grote rabbijnse families, en concrete uitdrukking van een visie op rijkdom als goed dat in dienst staat van de collectiviteit.

In deze daad ligt een dubbele dimensie die de historicus niet voorbij mag gaan. Enerzijds behoort de stichting van een synagoge ter nagedachtenis van een gestorven echtgenote tot een echtelijke en grafelijke vroomheid, die men terugvindt in vele welgestelde joodse families van de periode: het rouwen wordt gelegenheid tot tsedaka, de privé-smart transformeert zich tot openbaar welzijn. Anderzijds volbrengt Isserles, door het vaderhuis — dit symbolisch zwaarst beladen goed — aan de gehele gemeenschap af te staan, een daad van zeldzame symbolische draagwijdte: hij zegt dat het huis van de Isserles, uiteindelijk, toebehoort aan Kazimierz in zijn geheel.

Na deze verweduwingin trouwde de Rema opnieuw. Zijn tweede echtgenote was de zuster van Rabbi Joseph ben Mordekhaï Gershon Ha-Kohen van Kraków, auteur van de responsa She'erit Yosef, wat de banden van het huis Isserles met de plaatselijke rabbijnse elite nog verder versterkte. Deze opeenvolgende allianties tekenen een familieweefsel ten dienste van een gemeenschappelijke missie: Kraków als centrum van het Poolse jodendom handhaven en de continuïteit van de beslissingsautoriteit in de koninklijke stad waarborgen.

Het intellectuele leven van het huis Isserles in Kraków beperkte zich niet tot de productie van halakkische werken. De responsa — brieven met uitspraken (she'elot ou-teshuvot) — die de Rema gedurende zijn hele leven redacteerde, getuigen van de veelheid aan vragen die hem uit alle hoeken van de Askenazische wereld bereikten: vragen over huwelijksrecht, handel, eigendom, liturgie, betrekkingen met niet-joodse autoriteiten. Ieder responsum is een raam op het werkelijke leven van de gemeenschappen, op hun zorgen, hun conflicten en hun aspiraties. In deze teksten openbaart de Rema zich minder als theoreticus dan als nabije rechter, aandachtig voor de personen achter de zaken, bezorgd om oplossingen te vinden die zowel de wet als de waardigheid van de individuen bewaren. Deze aandacht voor de ander — de zorg voor de ander als morele waarde — doortrekt de responsoriale praktijk van de Rema op constante wijze.

De synagoge van de Rema doorstond de eeuwen. Hij bleef in bedrijf tot de nazi-bezetting van de stad, die de vernietiging van het joodse leven in Kraków inluidde. Na de oorlog gerestaureerd, vormt zij vandaag een van de zeldzame materiële getuigen van de gouden eeuw van het Poolse jodendom en een van de belangrijkste herdenkingsplaatsen verbonden aan de naam van de Isserles. De aangrenzende begraafplaats, waar de Rema rust, maakt ervan een convergentiepunt van vroomheid en geschiedenis.

De dood van de Rema is in de traditie omgeven door een bijzondere aura. Hij stierf in 1572, op ongeveer tweeënvijftig jaar leeftijd, op een dag van Lag Ba'Omer. De samenvalling van zijn verdwijning met dit feest — dat zelf in de joodse mystiek verbonden is met de herinnering aan Rabbi Shimon bar Yohaï, de legendarische auteur van de Zohar — voedde een blijvende verering. De volksherinnering behield het symbolische getal van drieëndertig: drieëndertig levensjaren soms aangehaald, drieëndertig kwaliteiten of deugden toegeschreven aan de meester, in echo van de drieëndertigste dag van de Omer. Deze motieven behoren tot de overgeleverde traditie meer dan tot de strikte chronologie, maar zij zeggen hoe de gemeenschap de figuur van haar meester heiligde.

Elk jaar, op Lag Ba'Omer, werd het graf van de Rema in Krakau de plaats van een bedevaart. Gelovigen afkomstig uit Polen en elders verzamelden zich daar om het geheugen te eren van degene die men tussen de grootste wetgevers plaatste. De epitaaf die aan zijn graf werd toegeschreven, verkonddigde dat « van Mozes tot Mozes, was er geen zodanige opgestaan als Mozes » — een geheiligde formule die Mozes de wetgever, Mozes Maimonides en Mozes Isserles verbond, en die de erkenning van zijn gezag door volgende generaties onderstreepte. De formule, vroeger herhaald voor Maimonides, wordt hier een derde keer toegepast: deze driedubbele Mozes construeert een keten van overdracht — Sinaï, middeleeuws Caïro, renaissance-Krakau — die, beter dan elk ander discours, de plaats zegt die het collectieve geheugen aan de Rema in de genealogie van de Wet heeft toebedeeld.

Het is passend om de kritische houding van de historicus tegenover deze verhalen te behouden. De precieze geboortedatums variëren volgens de bronnen — 1520, 1525 of 1530 worden verschillend naar voren gebracht — en de symbolische getallen behoren tot de hagiografische constructie. Maar het essentiele ligt niet in de rekenkundige nauwkeurigheid: het ligt in de persistentie van een geheugen dat, van generatie op generatie, de naam Isserles tot een synoniem van wijsheid en wet maakte.

De verhouding van de Rema tot de kabbala verdient bovendien genoemd te worden. In tegenstelling tot andere meesters van de halakha die afstand tot de joodse mystiek markeerden, verwerkte Isserles haar niet. Hij was een aandachtige lezer van de Zohar en van de kabbalistieke werken die in zijn tijd circuleerden, en zijn Torat HaOlah — een verhandeling die halakha, filosofie en symboliek van de Tempel mengde — onthult een denken dat ernaar streeft de juridische dimensie en de mystieke dimensie van het jodendom zonder ze in tegenspraak te plaatsen, met elkaar in verband te brengen. Deze openheid voor het symbolische en de innerlijke dimensie van de religie, hoewel zij de Rema niet tot een kabbaliest in de volle betekenis van het woord maakt, zegt iets belangrijks over zijn verhouding tot de vroomheid: voor hem is de wet geen doel in zichzelf, maar een weg naar iets groters. De halakha en de haggadah — het juridische en het narratieve, de norm en de zin — zijn geen tegenstellingen; zij zijn twee gezichten van dezelfde Torah.

De controverse met de Maharshal — zijn verwant en medestudent Salomon Luria — verdient hier eveneens aangehaald te worden. De Maharshal vertegenwoordigde een meer radicaal onafhankelijk gezichtspunt op de codificatie: hij weigerde het principe van een universele code en pleitte voor een terugkeer naar rechtstreekse talmudische bronnen, zonder de bemiddeling van enig uniek normatief werk. Deze tegenstand was geen geschil om het ego, maar een fundamenteel meningsverschil over de aard van de halakha: moet er een eenheitige code zijn, met het risico de wet vast te leggen en lokale verscheidenheid uit te wissen, of moet men de veelheid van autoriteiten en interpretaties behouden? Het antwoord van de Rema was dat van een man van zijn tijd: zich bewust van de risico's van fragmentatie in een verspreide en verzwakte joodse wereld, koos hij voor eenheid boven verscheidenheid — niet zonder aan elke traditie haar ruimte te laten, juist door het spel van de minhaguim.

De invloed van de geslacht Isserles valt minder af te meten aan zijn biologische nakomelingen dan aan zijn intellectuele erfenis. De HaMapah van de Rema werd de grondslag van de asjkenazische halakhische praktijk, en geen rechtsbeslissing in het joodse recht in asjkenazisch gebied kan tegenwoordig worden uitgesproken zonder zijn glossen te raadplegen. In die zin zijn de erfgenamen van de Rema alle asjkenazische gemeenschappen, die leven volgens de gebruiken die hij codificeerde. Zijn school in Krakow plaatste de stad door het prestige van zijn studenten en de gezag van zijn geschriften op de eerste plaats onder de studicentra van het Europese jodendom, naast Lublin, Praag en Poznań.

Deze universele erfenis verdient het om in het lange perspectief van het geheugen van Israël te worden geplaatst. Het jodendom is een beschaving van overdracht: elke generatie ontvangt de wet en geeft haar, verrijkt en aangepast, door aan de volgende generatie. De keten van deze overdracht — die de traditie massoret noemt — is de hoogste vorm die het joodse volk aan het idee van continuïteit heeft gegeven. Door de HaMapah en de Darkhei Moshe samen te stellen, produceerde Isserles niet slechts twee juridische werken: hij vervaardigde een essentiële schakel in deze keten, stellende vast dat de gebruiken en beslissingen van de middeleeuwse Ashkenazi niet verloren zouden gaan in het wrak van verbanningen en vervolgingen, maar zouden worden overgedragen, gecodificeerd en toegankelijk gemaakt voor toekomstige generaties die de Rishonim niet meer in de originele tekst zouden lezen.

Op het naamkundig vlak kende de familienaam Isserles een beperkte maar duurzame verspreiding. De referentiewerken over familienamen van joden in Oost-Europa registreren de namen afgeleid van de voornaam Israël en zijn hypocoristieken, waarvan de naam Isserles voortkomt. De relatieve zeldzaamheid van de naam, vergeleken met de universele roem van degene die hem droeg, ligt in de aard van zijn vorming: het is een individuele bevroren familienaam, geen wijd vertakte nominale dynastie. Het prestige van de naam vloeit dus voort uit één man, wiens werk voldoende is om de permanentie ervan te waarborgen.

De vergelijking met andere grote rabbijnse geslachten verlicht deze eigenaardigheid. In tegenstelling tot de asjkenazische wereld van Krakow droegen de Sefardische geslachten van de Maghreb — zoals het huis Encaoua, waarvan de vertegenwoordigers de titel van « dragers van joodse gedachte » werden gegeven door de generaties heen — hun gezag over meerdere eeuwen en vele territoria over. Het geslacht Isserles concentreerde zijn uitstraling daarentegen in één figuur en één werk. Dit is de paradox van deze familie: schijnbaar tot één naam gereduceerd, blijft zij alomtegenwoordig in de geleefde wet van miljoenen joden.

De Shoah, tenslotte, kan niet met één woord worden genegeerd. De joodse gemeenschap van Krakow, die vier eeuwen lang in de nasleep van de Rema had gedijid, werd tussen 1941 en 1944 vernietigd. De synagoge werd ontheiligd, de begraafplaats beschadigd, het levende geheugen van de dragers van de naam en de erfgenamen van het onderwijs verbroken. Wat de nazi's in Kazimierz vernietigden, was niet slechts een gemeenschap: het was de menselijke voortzetting van een meerdere eeuwen oude intellectuele traditie. De restauratie van de synagoge na 1945, en de pelgrimages die elk Lag Ba'Omer opnieuw plaatsvinden op het graf van de Rema, zeggen op hun manier dat de vernietiging niet totaal was — dat het geheugen, net als de HaMapah op tafel, blijft bedekken en beschermen wat overblijft.

De Isserles-geslacht biedt een exemplarisch geval van de manier waarop joodse geschiedenis zich rond een werk knoop. Voortkomend uit de notabiliteit van Kazimierz, gedragen door de rijkdom en geleerdheid van Israël Isserl, culmineerde zij in de persoon van Mozes Isserles, de Rema, wiens HaMapah deze zeldzame kunstvaardigheid realiseerde: het verzoenen, in dezelfde code, van de sefaradische en asjkenazische tradities, en het geven aan het jodendom van een gemeenschappelijke juridische basis. Van de Darkhei Moshe — laboratorium van het denken, levend verzamelwerk van het asjkenazische geheugen — tot de glossen van de HaMapah gedrukt in elke uitgave van de Choulkhan Aroukh, passerende de responsa, de Torat HaOlah en de synagoge van Kazimierz, heeft de geslacht Isserles een indruk van uitzonderlijke diepte nagelaten in het vlees van de joodse beschaving.

Van de legendarische afkomst verbonden aan de Katzenellenbogen en de Luria tot de bedevaart van Lag Ba'Omer naar haar graftombe in Krakau, conjugeert de naam Isserles het vastgestelde en het doorgegeven, het archief en het geheugen. Wat de historicus zonder overdrijving kan stellen, en wat de manuscripten van het Zakhor-corpus bevestigen door de tekst zelf van deze werken terug te geven, is dat de HaMapah en de Darkhei Moshe twee monumenten van de joodse juridische wetenschap zijn, waarvan de directe lezing beter dan enig samenvatting getuigt van de nauwkeurigheid, de breedte van inzicht en de geleerde bescheidenheid die hun auteur karakteriseerden.

Wat treft aan het einde van deze loop is de vruchtbare wanverhouding tussen de bescheidenheid van de geslacht — een individuele naam, een weinig vertakte nakomelingenreeks — en de onmetelijkheid van haar indruk. De Rema stichtte geen uitgebreide bloedsdynastie; hij stichtte een manier om trouw te blijven aan de wet. Tussen alle deugden die het jodendom door de eeuwen heen heeft gedragen, is het de gerechtigheid — de tsedek — begrepen in zijn volste betekenis, die deze geslacht het beste heeft uitgedrukt: gerechtigheid als gelijk respect verschuldigd aan elke traditie, als weigering van willekeurige besluitvaardigheid, als billijkheid jegens de gemeenschappen wier gebruiken het waard waren om gehoord en gecodificeerd te worden, als gestructureerde weldadigheid jegens studenten zonder middelen, en als stichtingsgebaar jegens de gehele gemeenschap aan wie men zijn huis afstaat om er een synagoge van te maken. In elk van deze gebaren — tekstueel, economisch, pedagogisch, architectonisch — komt dezelfde overtuiging tot uitdrukking: dat de wet voor de mensen is gemaakt, en dat de mensen een wet verdienen die hen erkent.

De HaMapah bedekt de « Gedekte tafel » zoals de gerechtigheid de naakte regel bedekt: niet om haar te verbergen, maar om haar bewoonbaar te maken.