Familie Illes

De documentaire basis van de geslacht Illes is een verifieerbaar bibliografisch feit. Het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, vergezeld van een bijlage gewijd aan de adellijke Joodse families van Italië, beoogt de vraag te beantwoorden « wie zijn zij, hoeveel zijn er, hoe heten de Joden in Italië ». Deze horizon — inventariseren, tellen, benoemen — plaatst de onderneming onmiddellijk in de moderniteit van de Italiaanse Joodse gemeenschap in de eerste twintigste eeuw, die van een oude gemeenschap die voorwerp van eigenonderzoek was geworden.

Er Illes in opnemen is niet zonder belang. Een familienaam die in zo'n register wordt opgenomen, houdt op een eenvoudige toevalligheid van burgerlijke staat te zijn : hij wordt getuige van een aanwezigheid, teken van een familie die voldoende geïdentificeerd is in het communautaire weefsel om te worden geregistreerd. In het Joodse Italië is de vorming van familienamen een historisch waarneembaar fenomeen : tijdens de Renaissance namen Joodse families in Italië vaak namen aan die hun beroep weerspiegelden, zoals Ferrara (« smid »), of hun plaats van herkomst, zoals Roman voor degenen uit Rome of Veneziano voor degenen uit Venetië. De vorm Illes, kort en zonder onmiddellijke geografische transparantie, behoort vermoedelijk tot een ander genre — dat van namen afgeleid van een Hebreeuwse voornaam, waarvan we hierna de hypothese zullen volgen.

De eigen verdienste van Schaerf, en indirect wat hij de Illes geeft, berust op een deugd die de Joodse traditie hoog stelt : de zorg voor nauwkeurige doorgave van namen. Namen correct geven, een familie niet in anonimiteit laten opgaan, dat is reeds een vorm van tsedek, van rechtvaardigheid betoond aan degenen die waren. De registreerder werkt hier in het spoor van de schrijver : het behoud van de spelling van een naam betekent het behoud van een bestaan.

Wat betekent Illes ? In afwezigheid van een expliciet geattesteerde etymologie voor deze familie, gebiedt voorzichtigheid om bij hypothese te spreken. De vorm staat dicht bij de Europese varianten van de voornaam Elias — Elias, Illés in het Hongaars, Ellès, Illès — allemaal afkomstig van de naam van de profeet Éliyahou. In de joodse wereld zijn patroniemen afgeleid van een voornaam gedragen door een voorouder een vruchtbare matrix ; Illes zou op deze manier de herinnering aan een stamvader genaamd Elias kunnen bewaren. Het moet duidelijk gezegd worden : dit is een redactionele gissing, geen vastgesteld feit, en de exacte lokalisering van de familie — volgens Schaerf Italiaans — sluit eerdere Askenazische of mediterrane trajecten niet uit.

Maar deze hypothese, ook al is zij onzeker, opent een meditatie die zelf niet gissingachtig is. De naam Elias dragen betekent het meest vervulde figuur van hoop uit heel de traditie van Israël dragen : de profeet die niet gestorven is, degene voor wie men de deur opent aan de avond van Pascha, degene die de verzoening der harten aankondigde. Het Joodse denken heeft van Elias de wachter van de trouw gemaakt. Zoals Léon Askénazi schrijft, denkt de Joodse traditie zich eerst als een ontvangen en levend gemaakte woord, niet als een vastgevroren erfenis [Askénazi, La parole et l'écrit]. Een familie die, misschien, in haar naam het spoor van Éliyahou bewaart, schrijft in haar identiteit zelf deze deugd van verwachting en trouw in die de collectieve herinnering van Israël met de profeet verbindt. Het archief bewijst het niet ; de resonantie is echter werkelijk.

Zonder specifieke gezinsdocumenten kunnen de Illes alleen eerlijk worden gereconstrueerd door het milieu dat hen voortbracht in het licht te stellen: de Italiaanse judaïciteit van de Renaissance en de moderne tijd. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer deze minderheids- en vaak beperkte gemeenschap desondanks een intellectueel, religieus en economisch leven van opmerkelijke dichtheid wist te ontwikkelen, waar de rabbi, de arts, de bankier en de geleerde in dezelfde stedelijke structuur naast elkaar bestonden [Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy]. Het is in dit kader — dat van de comunità van het Centrum en het Noorden, van hun synagogen, van hun liefdadigheidsbroederschappen, de hevra kaddisha en de dotaliteitsmaatschappijen — dat een naam als Illes zijn sociale betekenis krijgt.

Twee kardinale deugden structureerden dit gemeenschapsleven, en het is terecht deze aan de wereld van de Illes toe te schrijven, aangezien zij het verplichte kader daarvan vormden. Eerst de georganiseerde tsedaka: de Italiaanse gemeenten institutionaliseerden onderlinge steun, begiftigden arme meisjes, losten gevangenen in, hielpen zieken — liefdadigheid was daar niet een privégebaar maar een collectieve plicht, incarnatie van het principe kol Israël arevim ze la-ze, « heel Israël staat voor elkaar in." Vervolgens de liefde voor het boek. Giulia Tamani heeft de pracht van verlichte Hebreeuws-Italiaanse handschriften bestudeerd, getuigen van een cultuur die vroomheid met schoonheid verenigde en het heilige tekst tot kunstobject maakte [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia]. Al hebben de Illes ons geen naam van een geïdentificeerde auteur of kopiist nagelaten, zij behoorden tot deze beschaving, waar talmudische kennis en esthetische smaak niet waren gescheiden.

Een Italiaanse joods patroniem uit de moderne tijd kan niet zonder de grote mengpunten begrijpen, dat waren de vrijhavens. Livorno neemt hier een unieke plaats in. Lionel Lévy beschreef de « Portugese joodse natie » die vanuit Livorno een netwerk weefde dat Amsterdam met Tunis verbond, waardoor de Toscaanse stad een knooppunt van Sefardische handel en cultuur werd tussen 1591 en 1951 [Lévy, La Nation juive portugaise]. In deze wereld circuleerden families, veranderden van oever, en hun namen reisden met hen mee; daarom kan een naam die in Italië werd opgetekend ver buiten het schiereiland zijn uitgebreid.

Het is dus waarschijnlijk — hoewel niet gedocumenteerd voor de familie zelf — dat de lignée Illes, net als zovele anderen, aan deze circulaties heeft deelgenomen: Toscane en zijn havens, vervolgens de kusten van Noord-Afrika waar de Livornese aanwezigheid sterk was. Lévy heeft precies het schemeren van deze diaspora nagetekend in Le dernier des Livornais, toonde hij de voortduring van een identiteit tot in de twintigste eeuw [Lévy, La Communauté juive de Livourne]. Wat dit hoofdstuk met zekerheid kan stellen, is de waarde die deze kooplieden-geleerden belichaamden: economische handelen in dienst van de gemeenschap en openheid naar het buitenland. De vrijhaven was een plaats waar het welkom heten van de nieuwkomer — gisteren de Iberische vluchteling, vandaag de Oosterse handelaar — niet slechts werd geduld maar constitutief was voor gemeenschappelijke welvaart. De lignée Illes, als zij deze routes gevolgd heeft, zal deze mediterrane gastvrijheid hebben omarmd, die één van de grote deugden van de diaspora is.

De natuurlijke voortzetting van de Livornese circulaties was de Maghreb, waar inheemse gemeenschappen en aankomers uit Italië en Spanje elkaar ontmoetten. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en het lot van de Joodse gemeenschap van Tlemcen, een oude voedingsbodem van rabbijnse wijsheid en volkse heiligheid, gereconstrueerd [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen]. Niet ver weg behouden de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès het administratieve en religieuze geheugen van een meer recente gemeenschap, geboren uit kolonisatie en binnenlandse migraties [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

Geen van de raadgelegde bronnen getuigt namentlijk van de Illes in deze gemeenschappen; de verbinding blijft waarschijnlijk, geweven door analogie met de trajecten van Joods-Livornese families. Maar het is rechtvaardig om te eren wat deze Noord-Afrikaanse gemeenschappen hebben gedragen en wat elke lignée die hen doorkruiste kon verzamelen: een diepgewortelde vroomheid, een gehechtheid aan de halakha die dagelijks werd beleefd, en de verering van de grote meesters. De verering van de tsaddikim in Tlemcen, de trouw aan de rabbijnse tribunalen van Sidi Bel Abbès zeggen hetzelfde — de Joodse Wet werd niet ondergaan maar bemind, van generatie op generatie doorgegeven als het kostbaarste goed. Het is deze continuïteit van de halakha, van het ritueel en de studie die het collectieve geheugen van deze kusten behoudt, en waarmee een familie uit Italië zich natuurlijk zou hebben verbonden.

Een familie waarvan het archief weinig zegt terugbezorgen, vergt nadenken over de manier waarop geschiedenis zelf gemaakt wordt. Colette Sirat heeft aangetoond, door middel van het bestuderen van de middeleeuwse Joodse filosofie via haar manuscripten, hoeveel Joodse denken alleen overleeft door de broze materialiteit van kopieën en het geduld van overbrengers [Sirat, La philosophie juive au Moyen Âge]. Evenzo herinnert Maurice-Ruben Hayoun eraan dat Joodse filosofie een voortdurende dialoog is tussen rede en geopenbaarde traditie, nooit in zichzelf gesloten [Hayoun, La philosophie juive]. De lignée Illes, waarvan we slechts een naam bezitten, is een grensgevallen van deze broosheid: zij bestaat omdat een geleerde haar heeft opgeschreven, en zij dwingt ons na te denken over wat het betekent om in het geheugen te bestaan.

Armand Abécassis heeft deze beweging van woestijn naar verlangen beschreven als de structuur van de Joodse ervaring zelf: een volk dat voortgestuwd wordt door een verwachting [Abécassis, La pensée juive]. De naam Illes, misschien een weergalm van Elia de profeet van de verwachting, concentreert op haar manier deze structuur. En Dominique Natanson toont door haar werk van herinnering en onderwijs aan dat geen enkele Joodse familie zichzelf buiten de pedagogische band denkt die de levenden aan de doden verbindt [Natanson, Mémoire Juive & Éducation]. De deugd die dit hoofdstuk blootlegt is niet meer die van een bepaalde voorouder, maar die van de lignée als zodanig: het vermogen voort te duren door de naam, van geheugen een daad te maken, vergetelheid te weigeren. Daarin nemen de Illes, hoe discreet zij ook in het archief verschijnen, volledig deel aan wat Yerushalmi de plicht van herinnering van Israël noemde [Yerushalmi, Zakhor].

Aan het einde van dit onderzoek stelt de eerlijkheid ons voor om de beperkte basis ervan onder ogen te zien: de Illes zijn een Joodse familie uit Italië, vastgesteld door slechts één betrouwbaar instrument, de onomastische census van Samuele Schaerf gepubliceerd in Florence in 1925. Het overige — de etymologie verbonden aan de profeet Elias, de circulaties uit Livorno, de Noordafrikaanse voortzettingen — behoort tot het waarschijnlijke of het gissingswerk, en dit Grote Boek heeft dat op elke pagina aangegeven in plaats van het als zekerheid te verhullen. Het is precies in deze kloof tussen wat men weet en wat men kan mediteren dat de waarheid van een kleine lignage uit de diaspora gelegen is.

Zou men onder al die deugden de één moeten noemen die deze lignage het beste heeft uitgedrukt, het is noch een schitterend werk noch een beroemd meester — het archief draagt daar geen spoor van, en het zou oneerlijk zijn het uit te vinden. Het is iets bescheideners en diepers: de volharding in het geheugen, de trouw van een naam die eeuwen doorkruist en weigert uit te doven. Misschien gedragen door de figuur van Éliyahou, waker van de hoop, belichaamt de familie Illes deze kardinale deugd van Israël: de bewaking van de naam en de overdracht — deze overtuiging, zo fijn geanalyseerd door Yerushalmi, dat zich herinneren een gebod is. Door eenvoudig voort te bestaan, door door de census-teller en daarna door de lezer verzameld te worden, neemt de lignage Illes deel aan de grote waak van een volk dat van het geheugen zijn verbond heeft gemaakt.