Familie Iliyev

De oorsprong van de Joden der bergen verdwijnt in een oud geheugen dat het archief slechts onvolmaakt documenteert. De Tats-Joden, of Joden der bergen, stellen dat zij oorspronkelijk Joden van de tien noordelijke stammen waren die in het Assyrische Rijk waren gevestigd, en dat zij geleidelijk aan de taal van de regio waar zij leefden, aannamen. Het Tat-volk van de Kaukasus bezit mogelijk de meest complexe etnische geschiedenis van de regio. Deze legendarische genealogie — die van de verloren stammen die na de val van het koninkrijk Samaria in 722 voor het gemeenschappelijke tijdperk werden gedeporteerd — behoort meer tot het collectieve geheugen dan tot een vastgesteld feit; maar zij zegt een diepere waarheid uit over het zelfbewustzijn van deze gemeenschappen, die zich steeds als een fragment van exilvaardig Israël aan de grenzen van het Oosten hebben beschouwd.

Wat de linguïstiek bevestigt, is de antiquiteit van de Iraanse vestiging. Het Judeo-Tats is een Iraanse taal, afgeleid van een gesproken vorm van het Nieuw-Perzisch en sterk beïnvloed door het Azerbeidzjaans Turks, traditioneel gesproken in de Joodse gemeenschappen in het oosten en noorden van de Kaukasus, bekend onder de naam Joden der bergen. In deze spreektaal dreven Hebreeuwse woorden als heilige eilanden boven een Perzische oceaan: de termen van het gebed, van de kalender, van de Wet. In deze taal werden van generatie op generatie de verhalen van Elia de profeet doorgegeven, wiens naam ooit die van de familie zou worden.

De naam Iliyev zelf getuigt dus van een dubbele trouw: trouw aan de bijbelse herinnering van Israël, en trouw aan het gastland waarvan de taal de klankinvloeden had aangenomen. Door door de eeuwen heen en de opeenvolgende talen — Perzisch, Tats, Russisch — de gehechtheid aan de naam van de profeet te behouden, nam de lignée onbewust deel aan die kardinale deugd van het jodendom die transmissie is: de massoret, de ononderbroken keten waardoor een volk zich zelf herinnert.

De documentaire wortels van de familie Iliyev liggen op een unieke plek ter wereld: Krasnaïa Sloboda, in de regio Quba, in het noordoostelijk deel van Azerbeidzjan. De geschiedenis ervan is die van een toevlucht verleend door een moslimvorst aan vervolgde Joden. Deze Joodse nederzetting in Quba wordt sinds de dertiende eeuw bewoond door Joden. In 1742 gaf de khan van Quba aan de Joden, die werden vervolgd door islamitische fundamentalisten, toestemming om zich aan de overzijde van zijn stad in te stellen. Zo ontstond, aan de overkant van de rivier de Qudiyalçay, een Joodse agglomeratie die uitgroeide tot de grootste concentratie van bergbewonende Joden ter wereld.

De kroniek van deze stichting verdient het om in detail te worden vastgehouden, want zij werpt licht op een essentiële waarde: de gastvrijheid geboden aan de vervolgde vreemdeling. Destijds was er veel vervolging tegen de «bergbewonende Joden» en een Joodse stad werd in brand gestoken; Fatah Ali Khan nodigde de Joden die daar hadden geleefd uit om zich aan de overkant van de rivier, tegenover Quba, in te stellen en verzekerde hen zijn bescherming. Deze ontvangst noemt de Joodse traditie hakhnasat orḥim — de plicht tot gastvrijheid. Hier waren het de Joden die hier profiteerden van; maar de herinnering aan deze toevlucht zou bij hun nakomelingen een scherp gevoel voeding geven van de bescherming verschuldigd aan de zwakkere. Kort na het begin van de bevolking werd een officiële status voorgesteld onder de naam Yevreiskaïa Sloboda — de Joodse Stad — en de khan van Quba verleende aan de stad een beschermde status, die de vestiging van een groot aantal Joodse burgers mogelijk maakte zonder vrees voor discriminatie of vergeldingsmiddelen.

Uit deze stad zijn de meest beroemde Iliyev van het huidige moment voortgekomen. Het museum van de bergbewonende Joden van Krasnaïa Sloboda werd gefinancierd door de Russische miljardair uit de onroerend goed God Semenovitch Nisanov, vice-voorzitter van het Joodse Wereldcongres, naast twee andere Joodse oligarchen uit Moskou die ook in Krasnaïa Sloboda geboren waren: zakenman Zarakh Iliev en German Zakharyaev. De stad blijft een levendig centrum van het jodendom: vandaag zijn er zeven synagogen geconserveerd.

De twintigste eeuw legde de Iliyev, evenals de hele gemeenschap, de beproeving van de Sovjet-macht op, die vijandig stond tegenover religie. De geschiedenis van Krasnaïa Sloboda draagt de littekens van deze ideologische vervolging. De stad onderging talrijke beproevingen in de Sovjet-tijd: de communisten sloten elf synagogen en verbannen de rabbijnen naar Siberië. Dit getal van elf synagogen toont aan hoe religieus dicht de gemeenschap was, die voor de bolsjewistische machtsovername studie en gebed tot het hart van haar collectieve leven maakte. De verbanning van de rabbijnen naar Siberië was een stil martelaarschap, dat van bewaarders van de Wet die voor hun trouw werden gestraft — pijnlijke uitdrukking van de deugd van messirout nefesh, de zelfopoffering voor de heiligmaking van de Naam.

En toch tekende zich midden in deze tegenspoed een beschermend paradoxaal verschijnsel af. De Joden werden hier gered voor de verschrikkingen van Europa bezet door de nazi's aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Terwijl de Shoah het Europees jodendom verslond en de Joden van de bergen van het westelijke Kaukasus de nazi-massamoorden in volle omvang troffen, kon Krasnaïa Sloboda, behoed voor bezetting, de continuïteit van zijn aanwezigheid handhaven. De Kaukasische tragedie was elders niet minder: de Joden van de bergen spreken verschillende dialecten van de taat-taal, die zij zelf dzhuguri noemen; zij leefden in het oostelijke en zuidelijke Kaukasus, vooral in Krasnaïa Sloboda in Azerbeidzjan, alsmede in verschillende autonome republieken van het huidige Rusland — Tsjetsjenië, Dagestan met de stad Derbent, Karatsjajevo-Tsjerkessië, Kabardië-Balkarië.

Uit deze lange doortocht van de Sovjet-eeuw ging de geslacht Iliyev vermoeid naar buiten, ontdaan van haar instellingen maar niet van haar geloof. De clandestiene overdracht van het jodendom, onder dwang, belichaamt een van de strengste vormen van vroomheid: die welke, beroofd van tempel en meester, in het geheim van de huishoudens de vonk van de profeet Elias, naar wie de familie is genoemd, bewaart.

Geen enkele figuur manifesteert beter de bijdrage van deze lignée aan de wetenschappelijke kennis dan de chirurg Gavriil Abramovitch Ilizarov, wiens naam, een variant van Iliyev, eveneens afgeleid is van de profeet Elias. Zijn familiale afkomst verbindt hem zonder enige ambiguïteit aan de Kaukasische stam: zijn vader, Abram Ilizarov, was een bergbewoner uit Qusar, terwijl zijn moeder, Golda Ilizarova, van Ashkenazische Joodse afkomst was; kort na de geboorte van Gavriil keerde de familie naar Qusar terug, waar hij opgroeide. Geboren in 1921, opgeleid aan het Medisch Instituut van de Krim, zou Ilizarov de wereldwijde orthopedische chirurgie revolutioneren.

Zijn carrière, geboren in de armoede van West-Siberië, weerspiegelt de Joodse deugden van zorg en kennis in dienst van de genezing van de ander. In 1955 werd hij hoofd van de afdeling chirurgie in een ziekenhuis en chirurg van de medische luchtvaart; hij voltooide zijn specialisatie in orthopedische chirurgie, waarin hij een extern fixatiesy­steem ontwikkelde. In 1961 richtte hij het Centrum voor reconstructieve chirurgie en orthopédie in Koergan op. De uitvinding die zijn naam draagt — het apparaat van Ilizarov, bestemd voor het verlengen en reconstrueren van beenderen van ledematen — blijft een van de grote verworvenheden van de twintigste-eeuwse geneeskunde. Gavriil Abramovitch Ilizarov, bekend om het apparaat van Ilizarov dat dient voor het verlengen van beenderen van ledematen, ontving de Leninprijs in 1979 en stierf in Koergan in 1992.

De roem van Ilizarov doorbrake het IJzeren Gordijn: in 1980, midden in de Koude Oorlog, reisde de Italiaanse bergbeklimmer en fotojournalist Carlo Mauri, op aandringen van zijn Russische collega Joeri Senkevitch, naar Koergan om zich te laten behandelen. Deze arts, afkomstig uit een familie van Joodse bergbewoners, die het lopen herstelde aan duizenden invaliden uit de hele wereld, belichaamt prachtig de refou'a — de roeping van genezing — die de Joodse traditie beschouwt als een voortzetting van het goddelijk werk. Door gebroken lichamen zonder onderscheid van afkomst te herstellen, bracht Ilizarov de deugd van universele zorg voor de ander naar het hoogste niveau, diezelfde deugd die het judaïsme aan de grondslag van menselijke waardigheid plaatst.

Aan het andere uiteinde van het spectrum van talenten heeft de lignage aan het begin van de 21ste eeuw één van de grote fortuin van het post-Sovjet-Rusland voortgebracht in de persoon van Zarakh Iliev, afkomstig uit Krasnaïa Sloboda. Vastgoedondernemer, behoort hij tot die groep van drie persoonlijkheden uit dezelfde kleine joodse stad in de Kaukasus die de toppen van economisch succes bereikten — samen met God Nisanov en German Zakharyaev.

Wat Zarakh Iliev onderscheidt, naar aanleiding van dit Grote Boek, is niet alleen welvaart, maar het gebruik dat hij ervan maakte in dienst van het geheugen van zijn volk. Zijn bijdrage aan het museum van de Bergjooden van Krasnaïa Sloboda plaatst zijn actie in de lange joodse traditie van de tsedaka — gerechtigheid gemaakt weldadigheid — en de zorg voor het collectieve erfgoed. Dit museum is geen versiersel: het draagt een bedoeling van behoud. Een tentoonstellingsvitrine van het museum van de Bergjooden verwijst naar de beweging van de eerste aliyah en de Israëlische volksmuziekzangeres Yaffa Yarkoni, wier familie van Azerbeidzjaanse oorsprong was.

Gehecht aan zijn geboortestad, heeft Zarakh Iliev zelf de bijzonderheid ervan beschreven. De stad Krasnaïa Sloboda ligt in het bergachtige gebied van noordoost-Azerbeidzjan; zij herbergt de grootste groep Bergjooden van Azerbeidzjan. Men voelt er de zorg om een geheugen vast te stellen dat wordt bedreigd door emigratie: veel leden van deze gemeenschap zijn vertrokken op zoek naar betere economische perspectieven. Door de bewaring van deze plaats te financieren, illustreert de Iliyev-lignage een diep joods overtuiging: dat rijkdom alleen betekenis heeft wanneer zij aan de gemeenschap wordt teruggegeven, en dat zich herinneren een heilige plicht is. De economische actie wordt hier dienst aan het geheugen van Israël — discrete maar essentiële deugd, waar fortuin de wachter wordt van het zakhor, de opdracht om je te herinneren.

De recente geschiedenis van de lineage Iliyev is die van een nieuwe verspreiding, gesuperponeerd op eerdere verbanningen. De val van de Sovjet-Unie, de opening van grenzen en regionale onzekerheden veroorzaakten een grote migratiegolf van bergbewonende Joden naar Israël, Moskou, Noord-Amerika. Krasnaïa Sloboda, eens vol, leegde zich geleidelijk van zijn vaste inwoners, velen keerden er alleen in de zomer terug. Dit fenomeen, dat door traditie en archief samen wordt bevestigd: het innerlijke verhaal van een gemeenschap die zich fragiel voelt, sluit aan bij de waarneembare gegevens van bevolkingsdaling.

De aanwezigheid van de Iliyev in Moskou, waar Zarakh Iliev en zijn gelijken floreerden, evenals hun nieuwe wortelvorming in Israël of in de kavkazische gemeenschappen van Amerika, verlengt het oude diaspora-genie van Israël: de kunst om zich opnieuw in te planten zonder jezelf te verloochenen. De bergbewonende Joden hebben in deze nieuwe werelden de herinnering aan hun judeo-tataars en hun gewoonten levend gehouden, doorgegeven aan hun kinderen geboren in Tel-Aviv, New York of Moskou het herinnering aan de synagogen van Quba. Daarin belichamen zij de deugd van gemeenschappelijke trouw — de am Israël, dat gevoel van toebehoren tot een volk dat grenzen overschrijdt.

Hier moet men de maatstaf van de historicus hanteren. Als de grote figuren — Ilizarov de geleerde, Iliev de bouwer — inderdaad goed gedocumenteerd zijn, ontsnappen de massa anonieme Iliyev-families grotendeels aan het schriftelijk archief. Hun geschiedenis, gemaakt van bescheiden ambachten, huwelijken, feesten en rouwperiodes, wordt meer overgebracht door mondeling geheugen dan door registers. Daarom behoort dit hoofdstuk tot het snijpunt: waar familietradities en zeldzame documentaire sporen elkaar antwoorden, elkaar soms bevestigend, vaak nuancerend. Eerlijkheid gebiedt om deze stiltes te erkennen evenzeer als om de roem te vieren.

Van het antieke Perzië tot de wolkenkrabbers van Moskou, van de « Jeruzalem van de Kaukasus » tot de operatiekamers van Koergan, ontplooit de lignée Iliyev een trajectorie die de geschiedenis zelf van de Joden der bergen condenseren: een oud volk, ondergedoken onder de bescherming van een moslimkan, beproefd door de Sovjet-macht, uiteindelijk naar alle uithoeken van de wereld verstrooid, maar altijd herkenbaar aan de profetische naam die het draagt. Onder het teken van Elia geplaatst, heeft deze familie verschillende van de grote deugden belichaamd die Israël door de eeuwen heen heeft gedragen: de trouwe overdracht van een identiteit door opeenvolgende talen heen, de vroomheid behouden in tegenspoed, de liefdadigheid in dienst gesteld van het collectieve geheugen.

Maar als men moet noemen wat de lignée Iliyev het best zal hebben uitgedrukt, is het de herstellende zorg voor de ander — deze deugd van de refou'a en van de wederopbouw, die loopt van de ontvangst van vervolgden in Krasnaïa Sloboda tot het genie van Gavriil Ilizarov die wereldwijd verlamden weer kunnen laten lopen, en tot Zarakh Iliev die het bedreigde geheugen van zijn gemeenschap repareert. Lichamen genezen, plaatsen behouden, het gescheurde weefsel van een volk herstellen: dat was, boven alles, de roeping van deze familie. Daarin heeft zij zich de joodse ideaal van de tikkoun — de reparatie van de wereld — eigen gemaakt, aantonende hoe een singuliere lignée, geboren aan de Perzische grenzen van de dispersie, volledig deelneemt aan de deugd die het geheugen van Israël van het ene continent naar het andere heeft gedragen.