Familie Ilf

De achternaam Ilf laat zich allereerst lezen als een taalkwestie. De grote naslagwerken van de Oost-Joodse onomastiek, met name de onderzoeken van Alexander Beider over namen in het Russische Rijk en van Lazar Menk over Judeo-Duitse namen, hebben aangetoond hoe zeer de vorming van Joodse familienamen aan herkenbare logica's gehoorzaamt: afleidingen van voornamen, toponiemen, ambachten, of ook wel acroniemen die een titel, functie of afstamming samenvatten [Woordenboeken van Oost-Europese Joodse achternamen]. De beknoptheid van Ilf, gekoppeld aan zijn vastgestelde Russische oorsprong [Q111889687 — Wikidata], wijst sterk naar deze laatste categorie: die van naamsiglages, waarin elke letter het begin van een woord is.

Deze praktijk is niet anekdotisch; zij zegt iets diepgaands over de Joodse verhouding tot de Wet en tot kennis. In de Ashkenazische rabbijnse cultuur is de afkorting — de rashe tevot, « koppen van woorden » — een kunst op zich, geërfd van de manier waarop middeleeuwse commentatoren de namen van meesters en heilige formules verdichtten [Kanarfogel, 2013]. Noemen bij initialen is inschatten in de familienaam zelf een geleerde herinnering, het spoor van een wijze voorvader of een gemeentelijke waardigheid. Aldus is Ilf, voordat het een familie is, reeds een ciffer om te ontcijferen — en de geschiedenis zal onthouden dat een drager van die naam er precies van maakte, een pseudoniem opgebouwd uit zijn eigen initialen, alsof hij door een modern gebaar een duizend jaar oud gebruik wilde verdubbelen.

Deze voorkeur voor beknoptheid en verborgen zin verwijst naar een kardinale Ashkenazische deugd: de bescheidenheid van kennis, die de toespeling boven de uitstalling verkiest. De intellectuele cultuur van het middeleeuwse jodendom, waaruit de Oost-Europese onomastiek voortkomt, waardeerde de discrete overdracht, de naam die een studiefamilie herbergt in plaats van haar uit te roepen [Soloveitchik, 2014].

De geografische verankering van de naam Ilf, Russisch in zijn taal [Q111889687 — Wikidata], situeert hem in de ruimte van de Pale of Settlement, het uitgestrekte territorium in het westen en zuiden van het Keizerrijk der tsaren waar de Joodse bevolking residentieel vastgesteld was. Binnen deze ruimte neemt Odessa een bijzondere plaats in. Een jonge, havenstad, open op de Middellandse Zee en op Europa, trok zij in de negentiende eeuw een talrijke Joodse bevolking aan, handelaar en geletterd, die daar een originele identiteit smeedde, tegelijk diep joods en beslist modern [Levenson, 2012].

Het is in deze omgeving dat de best gedocumenteerde geschiedenis van de lignée wortelt: die van de familie Fainzilberg uit Odessa, wiens zoon Ilya (geboren in 1897) precies de schuilnaam Ilf aannam. De stad was toen, met Warschau en Vilna, een van de brandhaarden van de Joodse culturele renaissance, waar het Jiddisch, het Hebreeuws en het Russisch coëxisteerden en elkander betwistten om de ziel van een jeugd in volle verandering [Bechtel, 2002]. Het Jiddisch, de volkstaal van deze gemeenschappen, was daar in volle literaire opkomst, de instrument wordende van een Joodse moderniteit [Baumgarten, 2002].

Uit deze Odessiaanse matrix erft de lignée Ilf een deugd die de Joodse traditie in hoge achting stelt: betrokkenheid bij het collectieve leven van de stad en openheid naar het buitenland. Het judaïsme van Odessa maakte van de verhouding tot de ander — tot de Griekse matroos, tot de Italiaanse koopman, tot de Russische ambtenaar — niet een bedreiging maar een horizon, stellende dit gastvrije ontvangst van de vreemdeling voor die de Tora tot herhaald gebod verheft. De familie Fainzilberg-Ilf, ambachtslieden en intellectuelen van deze wereld-stad, waren er een getuige van.

Het kristallisatiepunt van de lignée is een man en een oeuvre. Ilya Arnoldovitch Fainzilberg, geboren in Odessa in 1897 in een Joods gezin, koos voor zijn literaire handtekening de naam Ilf, gevormd door samentrekking van zijn initialen — een werkwijze die, midden in de Sovjetse moderniteit, de oude Joodse kunst van afkorting opnieuw uitvoert. Journalist en later schrijver, vormde hij met Evgueni Petrov een van de beroemdste duo's van de Russische literatuur van de twintigste eeuw.

Uit deze samenwerking ontstonden twee satirische romans die klassiek werden, Les Douze Chaises (1928) en Le Veau d'or (1931), waarvan de picaresqueheld Ostap Bender een universele figuur van vindingrijkheid en sluwheid blijft. Het duo publiceerde ook, na terugkeer van een reis naar de Verenigde Staten, een helder en ironisch reisverhaal over Amerika. Dit werk getuigt van een deugd die diep ingeworteld is in de profetische traditie van Israël: gerechtigheid door satire, de kunst om waarheid tot de machtigen te spreken onder het masker van lachen. In een regime waar het vrije woord verkleinde, vervolgde de ironie van Ilf en Petrov, in andere vormen, de kritische functie die het jodendom toevertrouwt aan degenen die hypocratie en ijdelheid kunnen benoemen.

Het lot van Ilya Ilf was kort: hij stierf aan tuberculose in 1937, op negenendertigjarige leeftijd, misschien gespaard gebleven door deze vroege dood voor de zuiveringen die zoveel Sovjetjoodse intellectuelen zouden treffen. Zijn oeuvre, zijn nieuwsgierigheid naar fotografie en zijn scherpe blik op de wereld maken van hem de belichaming van de Joodse bijdrage aan de literaire cultuur van de eeuw. Daarin past de lignée Ilf in de grote beweging van binnenkomst van Joden uit Oost- en Midden-Europa in de letteren en kunsten van de moderniteit — een beweging waarvan historici hebben aangetoond hoeveel zij tegelijk emancipatie en blootstelling was [Silverman, 2012].

Achter de schrijver moet men een hele wereld van kennis en overdracht verstaan. De lineage Ilf, zoals de Joodse families in Oost-Europa waarvan zij afstamt, bevindt zich op het kruispunt tussen een oude religieuze cultuur en een geseculariseerde moderniteit. Het gemak met woorden, de voorkeur voor aforismen, de beheersing van meerdere talen — Hebreeuws van de synagoge, Jiddisch van thuis, Russisch van de stad — zijn de directe erfenis van een beschaving van de tekst [Baumgarten, 2002].

Hier antwoorden familiaal geheugen en historisch archief elkaar toe. Het feit dat een nazaat van een Oost-Joodse familie een meester van de Russische taal wordt, terwijl hij een naam draagt die een gelettrde afstamming zou kunnen samenvatten, illustreert de ondergrondse continuïteit tussen traditioneel talmudische studie en moderne literaire creatie. De intellectuele cultuur van het middeleeuwse Ashkenazi had van commentaar, dialektiek en taalkundige nauwkeurigheid religieuze deugden gemaakt [Kanarfogel, 2013] ; dezelfde eis van juistheid keert terug, getransponeerd, in het satirische schrijven van de twintigste eeuw.

Deze overdracht was nooit zuiver intellectueel. Zij ging gepaard, in de gemeenschappen waaruit de Ilf voortkwamen, met een dicht weefsel van dagelijkse vroomheid en solidariteit, waar naleving en liefdadigheid (tsedaka) het alledaagse leven structureerden [Baumgarten, E., 2014]. De goedheid jegens de naaste, de zorg voor de arme en zieke, wederzijdse hulp in de gemeenschap : deze praktijken, minder spectaculair dan een gepubliceerd werk, vormen de deugdelijke basis waaruit opmerkelijke individuen voortspruiten.

Het Asjkenazische karakter van de naam Ilf [Q111889687 — Wikidata] verwijst, stroomopwaarts van het Russische Rijk, naar de lange geschiedenis van het Midden-Europese judaïsme, het Ashkenaz in eigenlijke zin, waarvan de Rijnlandse en Donause gemeenschappen de wieg waren. Daar ontstonden, reeds in de Middeleeuwen, de vormen van religieus leven, recht en gemeenschap die latere migraties naar het oosten droegen [Woolf, 2015].

De economische geschiedenis van de Joden van Europa toont hoe deze gemeenschappen, lange tijd beperkt tot specifieke functies — handel, geldlening, ambacht, makelaardij —, daarvan instrumenten van overleven en bijdrage wisten te maken [Toch, 2013]. Het leven van « hof », dat van de Joden in dienst van vorsten, kende zijn grootheden en tragedies, waarvan het opzienbarende proces van Joseph Süss Oppenheimer het paradigma biedt [Mintzker, 2017]. Deze bijzondere economie berustte ook op een circulatie van kennis en geheimen, een kunst van bemiddeling tussen christelijke en joodse werelden waarvan historici de subtiele mechanismen hebben verlicht [Jütte, 2015].

De halakha, de Joodse Wet, was de rode draad van deze lange mars. Haar geschrift bleef zich voortdurend aanpassen aan veranderende werelden, van het geleerde Praag tot het orthodoxe Pressburg, zonder ooit de band met de traditie te verbreken [Kahana, 2015]. De lignée Ilf, voor zover zij uit deze wereld voortkomt, erft deze deugd: creatieve trouw, het vermogen om een erfenis te behouden door deze te vernieuwen. Dezelfde energie, geseculariseerd, zal de literaire vindingrijkheid van de twintigste eeuw voortbrengen.

Geen Joodse lignage in Oost-Europa kruist de twintigste eeuw zonder de littekens van historisch geweld te dragen. De familie Ilf, verankerd in Odessa en in het Oekraïense gebied, ondervond onvermijdelijk de schaduw van tsaristische pogroms, revolutionaire omwentelingen, en vervolgens de Shoah die precies in Odessa een immens deel van de Joodse bevolking uitroeiide tijdens de bezetting van 1941-1944. Dit verschrikkelijke feit behoort tot de collectieve geschiedenis meer dan tot alleen het familiale archief, en eerlijkheid gebiedt dit zwijgen te benoemen: van de Ilf-lignage na de oorlog zijn de sporen dun en verspreid.

Ilya Ilf, gestorven in 1937, kende deze ramp niet. Maar zijn werk, zijn geheugen en het eenvoudige feit van zijn voortbestand in de wereldliteratuur vormen op hun manier een overwinning op uitwissing. De Joodse verhouding tot oorlog was nooit die van een verheerlijking; het was die van een verzet door geheugen en door woord. Daarin, de naam Ilf levend houden, is het vervullen van een plicht van geheugen — zakhor, « herdenk » — die in het hart van de identiteit van Israël ligt.

Deze inbedding in de beproefde geschiedenis van de eeuw verbindt het singuliere lot van de familie aan dat van een gehele Joodse beschaving van Centraal- en Oost-Europa, waarvan de culturele wedergeboorte tegelijk schitterend en fragiel was, gedragen door lumineuze individuen aan de rand van de afgrond [Bechtel, 2002] ; [Silverman, 2012].

Aan het einde van deze reis verschijnt de lineage Ilf als een samenvatting — naar het voorbeeld van zijn acroniemnam — van het avontuur van het judaïsme in Oost-Europa. Voortgesproten uit de Russischsprekende ruimte van de Pale of Settlement, geworteld in de joodse en kosmopolitische wereld van Odessa, gaf zij aan de eeuw, in de persoon van Ilya Ilf, een universele literaire stem. Zij zet voort, voorbij de breuken van de secularisering, de geleerde erfenis van de Ashkenazi: de verering van het juiste woord, de kunst van de afkorting, de scheppende trouw aan een traditie van de tekst.

Onder alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het gerechtigheid door het woord dat deze lineage het best heeft uitgedrukt. De lucide ironie van Ilya Ilf, zijn weigering van ijdelheid en bedrog, zijn blik die onthult zonder ooit teder te worden jegens de machtigen, zetten voort in een moderne en wereldlijke vorm de hoogste functie die het judaïsme aan het woord erkent: de waarheid zeggen, onrecht ontmaskeren, door herinnering en lachen weerstaan. Daarin schrijft de korte naam van Ilf zich in de lange keten van hen die in Israël van het woord een daad van gerechtigheid hebben gemaakt.