Familie Hroisman

Het eerste vaste feit is linguïstisch. Het Jiddisch, de volkstaal van de Ashkenazische Joden, ontstond in de Germaanse ruimte voordat het naar het oosten migreerde, waar het verrijkt werd door contact met Slavische talen. Zoals Jean Baumgarten heeft aangetoond, is het Jiddisch van nature een taal van mobiliteit en synthese, weefsel van Hebreeuws, Middeleeuws Duits en Slavische dialecten in een eigen idioom [Baumgarten, 2002]. De familienaam Hroisman is een stuk van dit verhaal: zijn kern groys/gross is Germaans, zijn achtervoegsel -man ook, maar zijn spelling Hr- is het zegel van Oekraïense bodem, waar de gemeenschap wortels had geschoten.

Deze plasticiteit van de naam is niet terloops. Delphine Bechtel heeft beschreven hoe tussen het einde van de negentiende eeuw en het interbellum de Joodse cultuur van Midden- en Oost-Europa van haar taal een instrument van waardigheid en bevestiging maakte, tegen het minachting dat het « jargon » trof [Bechtel, 2002]. Een Jiddische naam dragen onder een Oekraïense spelling was leven op de grens van twee werelden — de innerlijke wereld van de gemeenschap en de administratieve wereld van de staat. De lignée Hroisman belichaamt dus, reeds in zijn naam, de Ashkenazische deugd van getrouwheid in vertaling: het wezen van een woord behouden terwijl je zijn letter verandert.

Het is hier nodig een methodologische schaduw te noemen. Joodse erfelijke familienamen werden vaak van buiten opgelegd, door decreten van de Oostenrijks-Hongaarse en Russische rijken, in plaats van gekozen. Beider herinnert eraan dat veel van deze namen door ambtenaren werden vastgesteld, soms op willekeurige wijze [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Beider]. De grootheid die door groys wordt gesuggereerd zegt dus niets zeker over een voorouder: het is een mogelijkheid, geen bewijs. Deze eerlijkheid maakt deel uit van het verhaal.

De Oekraïense vorm van de naam oriënteert het onderzoek naar de regio's waar het Jiddisch sprekende jodendom naast Oekraïense bewoning aanwezig was: Podolië, Volhynië, de regio Kiev, gouvernement Cherson. Daar concentreerden zich in de achttiende en negentiende eeuw de gemeenschappen van de shtetl, deze gemengde stadjes waar Joden en christenen in dichte economische nabijheid en op rituele afstand leefden.

De economische geschiedenis van deze gemeenschappen, zoals die door grote werken over joods materieel leven is toegelicht, toont families die zich toelegden op handel, ambacht, het beroep van molenaar, herbergier, graan- of houthandelaar — intermediaire activiteiten tussen het Oekraïense platteland en de stedelijke markten [Toch, 2013]. Een familie met de naam Hroisman zou zeer waarschijnlijk deel hebben uitgemaakt van deze weefsel van kleine kooplieden en ambachtslieden waarvan de lokale uitwisseling afhing. Hierin zien we een stille en voortdurende deugd van het jodendom van Oost-Europa aan het werk: economische handeling als dienst aan de gemeenschap, de eerlijkheid van gewicht en maat verheven tot religieuze en burgerlijke verplichting.

Deze economische inbedding ging niet zonder kennis. De circulatie van goederen veronderstelde die van informatie, kredietbrieven, correspondentie — een cultuur van vertrouwen en zakelijk geheim die Daniel Jutte voor de premoderne joodse wereld heeft geanalyseerd, waar toegang tot gereserveerde kennis zowel een hulpbron als een risico was [Jutte, 2015]. De lijn Hroisman, zou zij van handel hebben geleefd, zou hebben deelgenomen aan deze economie van betrouwbaarheid, waar het gegeven woord gelijk stond aan een contract.

Ongeacht haar materiële toestand structureerde een Ashkenazische familie haar leven rond de halakha en de kalender. Het onderzoek van Elisheva Baumgarten naar dagelijkse vroomheid in middeleeuws Ashkenaz — gebed, rituele ablutie, liefdadigheid, observantie van de shabbat, verschillende rollen van mannen en vrouwen — beschrijft een matrix van gebaren die, van generatie op generatie doorgegeven, nog steeds de huishoudens in Oekraïne aan het begin van de twintigste eeuw vormde [E. Baumgarten, 2014]. Men kan niet stellen dat de Hroisman bijzondere vroomheid bezaten; men kan vaststellen dat zij dit gemeenschappelijke kader erfden.

De intellectuele cultuur van Ashkenaz, zoals Ephraim Kanarfogel die heeft gereconstrueerd, rustte op een intens studiëleven, waar maatschappelijk aanzien vaak werd gemeten aan beheersing van de Talmoed [Kanarfogel, 2013]. In de Oekraïense shtetlekh bestond deze kennishiërarchie naast de opkomst van het chasidisme, precies ontstaan in Podolië en Wolynië in de achttiende eeuw, dat hartstocht en vreugde even veel waardeerde als eruditie. Een familie uit deze streken bevond zich aldus op het kruispunt van twee idealen: de strenge talmudische kennis en de vroomheid van het hart. Haym Soloveitchik heeft aangetoond hoe het maken van de Joodse Ashkenazische wet een levend werk was, voortdurend heronderhandeld tussen lokale gewoonte en ontvangen tekst [Soloveitchik, 2014]; Jeffrey Woolf beschreef op zijn beurt hoe observantie, tot in haar details, heilige samengesmolten gemeenschappen weefde [Woolf, 2015].

Uit deze dubbele traditie zou de Hroisman-lignée een kardinale deugd hebben geërfd: de overdracht. Niet de glans van enkele beroemde geleerden, maar de obscure trouw van vaders en moeders die hun kinderen het Hebreeuwse alfabet leerden, die liefdadigheid (tsedaka) naar de arme buurman brachten, en van elk huishouden een schakel van de herinnering van Israël maakten.

Het moment waarop Groisman Hroisman wordt, is een moment van archief. Het is wanneer de Staat een familie in haar registers inschrijft dat de spelling wordt vastgesteld. Historisch onderzoek heeft deze vaak brutale ontmoeting tussen Joodse gemeenschappen en het bestuur van imperium goed gedocumenteerd. De tribunaaljournalen van de rabbijnse rechtbank die door Edward Fram zijn uitgegeven, voor Frankfurt in de 18de eeuw, tonen hoe intern Joods recht en staatsrecht elkaar kruisten, verdroegen en soms botsten in het dagelijks leven [Fram, 2012]; dezelfde spanning, omgezet naar het Russische Rijk, oversteeg de bepaling van geslachtsnamen.

Hier ontmoet de mondelinge traditie — die zou willen dat de naam « de grote man » zegt, de gerespecteerde voorvader — het archief, droger, dat slechts een administratieve beslissing registreert. De twee strijden niet noodzakelijk met elkaar: Beider en Menk tonen aan dat veel beschrijvende namen inderdaad op een echt kenmerk berustten, bijnaam die erfelijk werd [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider & Menk]. Maar de geleerde wacht zich ervoor een uitspraak te doen. Het is juist de intersectie — het geheugen dat stelt, het archief dat nuanceert — die de waarheid van het verhaal vormt.

In deze confrontatie leest men een ander voordeel, meer politiek: de betrokkenheid in het collectieve leven en het vermogen van de Joodse gemeenschap om haar eigen orde in stand te houden — tribunalen, geboorteregisters, liefdadigheidsinstellingen — onder druk van Staten die haar slechts half erkenden. Maoz Kahana heeft aangetoond, voor de ruimte van Praag tot Pressburg, hoe halakisch schrijven zich kon aanpassen aan een veranderende wereld zonder zichzelf te verloochenen [Kahana, 2015]. De juridische en institutionele volharding van Ashkenazi-gemeenschappen was een vorm van stille moed.

Joods Oekraïne in de twintigste eeuw: een theater van extremen

Joods Oekraïne in de twintigste eeuw was een theater van extremen. Het kende de bruisende renaissance van de Jiddische culturele herleving, waarvan Bechtel de rijkdom heeft aangetoond — pers, theater, literatuur, scholen — aan de slag van de eeuw [Bechtel, 2002]. Het kende ook de pogroms van de burgeroorlog, en vervolgens de vernietiging van de Shoah door kogels, die de gemeenschappen van Podolië en Volhynië met bijzondere geweld troffen. Een familie Hroisman, geworteld in deze landen, zal naar alle waarschijnlijkheid deze beproevingen hebben doorstaan: verspreiding, ballingschap naar de grote steden, emigratie, of verdwijning.

De naam echter is blijven bestaan. Zijn voortbestaan tot in onze contemporaine tijd — geattesteerd door zijn aanwezigheid in biografische repertoria en Wikidata-gegevens als familienaam van Joodse persoonlijkheden [Q55014015 — Wikidata] — getuigt van een weerbaarheid die op zich een waarde is: die van de sheʾerit, het « restant » van Israël dat, na elke ramp, opnieuw begint. De gerussificeerde vorm van dezelfde naam, gedragen tot de hoogste functies van de onafhankelijke Oekraïense staat, illustreert openbaar deze terugkeer van een Joodse aanwezigheid in de burgerlijke ruimte van het land, na eeuwen van marginalisering.

Het is nodig de stiltes te benoemen: de lignée Hroisman heeft geen aaneengesloten familiekroniek nagelaten, en dit boek pretendeert haar niet te reconstrueren waar het archief ontbreekt. Alan Levenson herinnert eraan dat de Joodse historiografie moet omgaan met deze hiaten, zonder ze door legende in te vullen [Levenson, 2012]. Eerlijkheid is hier de eerste der piëteiten.

Wat een naam draagt wanneer al het overige verloren is gegaan. Groys — « groot ». Niet de grootheid van macht, die de joodse traditie met argwaan beziet, maar die welke de Talmoed in de demoed huisvestigt: « Waar je de grootheid van de Heilige, gezegend zij Hij, vindt, daar vind je zijn demoed. » Het jodendom heeft van de demoed (anavah) de top der deugden gemaakt, en van de grotziel het vermogen om anderen te dragen.

Het is op dit terrein dat de mémoire familiale, hoe ook gereconstrueerd, aansluit op de collectieve geheugenisse van Israël. De werkelijke grootheid van een obscure lignée wordt niet gemeten aan haar beroemdheden, maar aan de standvastigheid van haar gewone daden: de vreemdeling voeden, de weduwe bijstaan, het kind onderwijzen, woord houden, de wet bewaren. Deze deugden — liefdadigheid, zorg voor de ander, ontvangst van de vreemdeling, trouw aan de Wet — waren het onzichtbare erfgoed dat elke generatie aan de volgende doorgaf. Yair Mintzker, die het leven en sterven van een joodse hofjood uit de achttiende eeuw navertelt, heeft aangetoond hoeveel geheugen verbonden aan slechts één naam het gewicht van een heel volk kan dragen [Mintzker, 2017]. Hetzelfde geldt, naar mate, voor de naam Hroisman.

Aan het einde van deze route laat de lineage Hroisman zich minder als een gedocumenteerde genealogie dan als een samenvatting van Asjkenazische joodse geschiedenis vatten : een jiddische kern, groys, « groot », omhuld door de Oekraïense fonetiek, vastgelegd door het keizerlijke archief, geleefd in het economische en religieuze weefsel van de shtetl, ondergaan door de twintigste eeuw, en toch overlevend [Q55014015 — Wikidata ; Woordenboeken van joodse familienamen van Oost-Europa en Judeo-Duitse, Beider & Menk].

Onder alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, zal deze lineage schijnbaar het best de trouw van het doorgeven hebben uitgedrukt : het vermogen om een erfenis — een taal, een wet, een naam — van mond tot mond en van generatie op generatie door te geven, over taalkundige grenzen heen, over de decreten van imperium heen en over de breuken van de geschiedenis heen. Door de ziel van een jiddisch woord onder een Oekraïense letter te bewaren, heeft de familie Hroisman op haar bescheiden schaal belichaamd wat het volk van Israël op schaal van continenten heeft bereikt : jezelf blijven ondanks het veranderen van taal, en overleven in trouw omzetten. Daarin raakt het lot van een obscure lineage aan de grootheid — de echte, die samen gaat met bescheidenheid — van het collectieve joodse geheugen.