Familie Hochwald

De familienaam Hochwald is een topografische naam, gevormd naar het Germaanse vocabulaire van de natuur: hoch, « hoog », en Wald, « woud ». Deze categorie namen — ontleend aan een plaats, een reliëf, een landschap — is goed bekend bij historici van de joodse onomastiek in Midden-Europa. Het verspreidde zich massaal aan het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw, toen de keizerlijke administraties, in het bijzonder die van Joseph II in 1787 voor de grondgebieden van de Habsburgen, joodse families dwongen tot het aannemen van vaste, vaak Duitse familienamen, soms ambtshalve door functionarissen toegewezen. De samengestelde namen die het woud, de berg, de vallei of de steen oproepen, behoren tot deze golf.

Dat deze naam, met een asjkenazische connotatie, wordt aangetroffen onder de Joden van Italië is geheel natuurlijk: het getuigt van de oude en voortdurende aanwezigheid van families uit het noorden van de Alpen. Vanaf de late Middeleeuwen en vooral sinds de Renaissance ontving Noord-Italië asjkenazische Joden — plaatselijk tedeschi, « Duitsers » genoemd — die zich met name in de steden van de Povlakte en in de Staten waar geldlening op onderpand werd toegestaan, vestigden. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe plural de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance was, samengesteld uit lagen — Italiaanse italkim, tedeschi uit het noorden, en spoedig Sefarden uit Iberia verdreven —, elk brengende zijn ritus, zijn taal en zijn gewoonten [Bonfil, 1994]. De naam Hochwald is, voor zover men kan zeggen, een linguïstische fossiel van deze Germaanse component van het Italiaanse jodendom.

Wat de lignage hier uitdrukt, zelfs vóór enige individuele biografie, is een discrete maar kapitale deugd van de joodse traditie: de trouw aan de herinnering aan de oorsprong. Een naam dragen op zuidelijk grondgebied die het woud van het noorden zegt, betekent weigeren uit te wissen waar men vandaan komt — echo van het bijbelse gebod zakhor, « gedenk », dat de gehele historische bewustzijn van Israël structureert [Yerushalmi, 1984].

Om de Hochwald te begrijpen, moet men de wereld van de Duitse Joden in Italië reconstrueren. Vanaf de veertiende eeuw doorkruisten bankiers en geldschieters van Joodse origine, afkomstig uit de Rijkslanden, de Alpen, geroepen door Italiaanse heerschappijen en gemeenten die in Joods krediet een economisch instrument zagen — en in de belasting van Joden een fiscale bron. Deze families stichtten synagogen naar asjkenaazische ritus, onderscheiden van die van inheemse Italianen en, later, van Sefarden. Bonfil benadrukt dat deze rituele en sociale verscheidenheid, verre van marginaal, constitutief was voor het Joodse leven in Italië, met zijn spanningen en compromissen tussen « naties » [Bonfil, 1994].

De economische activiteit van deze families — geldverstrekking, wisselhandel, later handel en ambachten — mag niet worden gelezen als een simpele dwang opgelegd door beroepstaboes. Het was ook een plaats van concrete uitoefening van rechtvaardigheid en liefdadigheid: de registers van talrijke gemeenten getuigen ervan dat inkomsten uit krediet liefdadigheidsgilde voedden, bruidschaften voor arme meisjes (hakhnasat kalla), losgeld voor gevangenen (pidyon shvuyim) en ziekenbezoek (biqqur holim). Deze inbedding van economische actie in gemeenschappelijke verplichting is een diep kenmerk van de Joodse ethiek, waar winst alleen zin heeft wanneer geordend naar tsedek, rechtvaardigheid. Hoewel wij geen naamgeving hebben van een Hochwald die zo'n liefdadigheidwerk uitoefende, veronderstelt het lidmaatschap van de familie van deze tedesco-wereld haar in deze horizon van gedeelde waarden.

Hier verschijnt een deugd die de traditie in hoog aanzien houdt: betrokkenheid bij het collectieve leven. De Joodse gemeenschap in Italië, of kehillah, functioneerde als een autonome instelling, beheer over haar scholen, rabbijnse tribunalen, interne belastingen. Eraan deelnemen — als contributiebetalend lid, als beheerder, als gever — was geen optie maar een plicht. De Hochwald-dynastie, als een fragment van dit collectieve lichaam, nam daar vermoedelijk aan deel.

Italië in de Renaissance was voor het jodendom een land van intellectuele en materiële gisting zonder weerga. Het was daar dat het gedrukte Hebreeuwse boek zijn eerste grote ateliers kende — Soncino, vervolgens Venetië —, en daar dat de verfijnde kunst van het verluchte Hebreeuwse manuscript zich voortzette. Giulia Tamani heeft de pracht van deze versierde manuscripten beschreven die in de hoven en Italiaanse gemeenschappen werden vervaardigd, waar de smaak van de Renaissance de Joodse vroomheid ontmoette: bijbels, mahzorim, versierde huwelijkscontracten, zorgvuldig gekopieerde filosofische verhandelingen [Tamani, 2010]. De ashkenazische families die zich in Italië hadden gevestigd, namen aan deze beweging deel, zowel als kopiisten als opdrachtgevers en lezers.

De verhouding tot kennis vormt een van de kardinale deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen. Colette Sirat heeft, uitgaande van de handgeschreven teksten zelf, de rijkdom en continuïteit van de middeleeuwse Joodse filosofie aangetoond, overgebracht en van generatie op generatie opnieuw gekopieerd, van de Sefardische wereld tot aan de Italiaanse centra [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun herinnert in zijn synthetisch werk over Joodse filosofie eraan hoeveel deze gedachte een veeleisende dialoog tussen Openbaring en rede, tussen Jeruzalem en Athene was, voortdurend opnieuw aangegaan in de loop van de ballingschappen [Hayoun, 2023]. Een familie als de Hochwald, ondergedompeld in de Italiaanse boekenwereld, sluit aan — althans door het milieu waarin zij leefde — op deze lange keten van overdracht, de shalshelet ha-qabbalah, waar elke generatie een schakel wordt van een ontvangen en doorgegeven kennis.

Wij moeten hier, in alle eerlijkheid, zeggen wat wij niet weten: wij hebben geen kennis van een werk ondertekend door een Hochwald, noch van een manuscript met deze naam van kopiist. Het zwijgen van het archief is geen bewijs van afwezigheid, maar het verbiedt elke bewering. Wat wij kunnen vaststellen, is de wereld — die van het boek, van de studie, van de Torah en van de filosofie — waarin de lignage was ondergedompeld.

Joodse geschiedenis is een geschiedenis van beweging

De Joodse geschiedenis is een geschiedenis van beweging. Dezelfde families die, uit het noorden komend, zich in Italië hadden gevestigd, werden in de daaropvolgende eeuwen meegevoerd door de grote migratiestromen in het Middellandse Zeegebied. Livorno, een vrije haven die door de Medici aan het einde van de 16de eeuw werd gesticht, werd de magnetische pool van een bloeiende « Portugese Joodse natie », een kruispunt tussen Europa, Noord-Afrika en het Oosten. Lionel Lévy heeft het traject van deze Livornese natie getraceerd, van haar ontstaan in 1591 tot haar uitsterving in de 20ste eeuw, en de manier waarop zij zich naar Tunis, Amsterdam en de rest van het Middellandse Zeegebied verspreidde [Lévy, 1999] [Lévy, 1996]. Een Joodse familie uit Italië, ongeacht haar riten van oorsprong, kon aldus worden meegesleurd door deze handel- en gemeenschapsnetwerken.

Deze verplaatsingen waren ook die welke Italiaanse Joden naar Noord-Afrika voerden, waar oude en levendige gemeenschappen bestonden. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en het lot van de gemeenschap van Tlemcen gedocumenteerd [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès het spoor bewaren van een gestructureerd Joods leven in Algerije in de moderne en koloniale periode [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès]. Hoewel dit boek geen precieze Hochwald-aanwezigheid in deze steden documenteert, onderstreept het dat de naam, eenmaal in de grote Middellandse Zeerompslomp opgenomen, ver van zijn eerste Italiaanse aarde kon reizen.

Het is in deze migraties dat zich een essentiële deugd uit: de capaciteit om de vreemde gastvrij op te nemen en gastvrij ontvangen te worden. Livorno was beroemd omdat het toevlucht bood aan vervolgden, met name aan Joden die voor de Ibische Inquisitie vluchtten; de « natie » maakte van gastvrijheid daar een institutionele praktijk [Lévy, 1999]. De Joodse traditie, gemerkt door de herinnering aan de slavernij in Egypte, gebiedt niet de vreemde te onderdrukken « want gij zijt vreemdelingen geweest » — een gebod dat de ontvangende gemeenschappen zich inspanden om in daden om te zetten.

Voorbij de materiële feiten, wordt een Joodse lignée bepaald door haar relatie tot de halakha, de Wet, en de traditie die mond-aan-mond en hand-aan-hand wordt overgedragen. De grote hedendaagse denkers over het jodendom hebben over deze levende trouw nagedacht. Léon Askénazi, genaamd Manitou, heeft aangetoond dat het vandaag denken over traditie betekent de draad tussen geschrift en spraak, tussen de ontvangen tekst en het huidige leven opnieuw knopen [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis heeft deze grondleggende beweging beschreven die van « de woestijn naar het verlangen » gaat, van de gegeven Wet naar het menselijk verlangen dat zij wakker maakt en ordent [Abécassis, 1987]. Een familie als de Hochwald leefde, in het verborgen van haar huizen en synagogen, van deze trouw, waarvan de archieven meestal geen schriftelijk spoor bewaren maar die de mondeling overdracht en het ritueel in stand hielden.

Dit hoofdstuk behoort opzettelijk tot het register van Geheugen eerder dan tot dat van het archief: wij hebben geen responsum, geen rabbijnse beslissing noch kansel toegeschreven aan een Hochwald. Maar de dagelijkse vroomheid — de inachtneming van shabbat, het bijwonen van studie, de opvoeding van kinderen in de Wet — is precies wat de gebeurtenisgeschiedenis ontgaat en wat alleen de familiale Geheugen bewaart. Dominique Natanson heeft zich, door haar werk aan Joods Geheugen en onderwijs, ingespannen voor het behoud van deze alledaagse levens die de grote geschiedenis geneigd is uit te wissen [Natanson, 1997]. Het is in deze bescheidenheid — de deugd van de anavah, de vernietiging van zelf voor iets groters dan zichzelf — dat ongetwijfeld het meest authentieke en minst spectaculaire deel van het erfgoed van de lignée schuilt.

Geen geschiedenis van een Joods gezin uit Europa kan het schaduw van de twintigste eeuw zwijgen. De Joodse gemeenschappen van Italië, gedurende enige tijd beschermd door een opmerkelijke integratie, werden getroffen door de fascistische rassenWetten van 1938 en daarna, na september 1943, door deportatie. Het geheugenwerk uitgevoerd door onderwijzers als Dominique Natanson heeft tot doel precies om aan de nieuwe generaties de herinnering aan deze verbroken levens over te dragen en er een les van te maken [Natanson, 1997]. We beschikken niet over een naamlijst van martelaren waarin het bijzondere lot van Hochwald tijdens de Shoah wordt bevestigd, en we zullen ons behoeden voor het afleiden van wat de bronnen niet tonen; maar het stilzwijgen zelf hier is een gegeven dat eerder tot bezinning dan tot verhaal oproept.

Dat de naam Hochwald werd geregistreerd en bewaard — door Schaerf reeds in 1925 [Schaerf, 1925], en door de inventarissen die erop volgden — is op zich een daad van verzet tegen vergetelheid. Noemen is doen bestaan; de familienamen van Joden in Italië inventariseren, zoals Schaerf deed, betekende het in kaart brengen van een volk en het garanderen van zijn geheugen. Daarin neemt de voortbestand van de naam deel aan de grote deugd van zakhor, deze plicht tot herinnering die Yerushalmi aan het hart van de Joodse geschiedeniseraring heeft geplaatst [Yerushalmi, 1984].

Aan het einde van deze reis tekent de familie Hochwald zich minder af als een opeenvolging van gedocumenteerde individuen dan als de werelden die een naam heeft doorkruist: de bossen van het noorden waarvan hij de herinnering bewaart, de tedeschi-gemeenschappen in Italië waar hij wortel schoot, het universum van het boek en het studeren uit de Renaissance, de mediterrane migraties naar Livorno en Noord-Afrika, en de beproeving van de eeuw der rampen. We hebben de hagiografie afgewezen en de stiltes gerespecteerd; wat we hebben kunnen vaststellen, hebben we vastgesteld; wat we alleen hebben kunnen vermoeden, hebben we als zodanig gezegd.

Als we onder al die deugden er één moeten noemen die deze familie het beste heeft uitgedrukt, zou het de trouw aan de herinnering aan de oorsprong zijn — die deugd van de zakhor die door heel het bewustzijn van Israël loopt [Yerushalmi, 1984]. Want het meest solide feit waarover we beschikten is ook het welsprekendste: een naam afkomstig uit de hoge bossen van het noorden, gedragen en bewaard op een zuidelijk land, ingeschreven in een geleerd catalogus die hem voor vergetelheid behodt [Schaerf, 1925]. In deze weigering van uitwissing — onthouden waar men vandaan komt terwijl men woont waar men is aangekomen —, neemt de familie Hochwald deel aan de diepste deugd van het joodse volk: van de herinnering niet een nostalgische blik naar achteren maken, maar de grondslag zelf van een trouw die continenten en eeuwen doorkruist.