Familie Hochman

Om Hochman te begrijpen, moet men eerst de taal begrijpen die eraan ten grondslag lag. Het Jiddisch is een mengsel-taal, ontstaan rond de grens van het eerste millennium in de Joodse gemeenschappen aan de oevers van de Rijn, en vervolgens naar het oosten verplaatst via de Asjkenazische migraties. Volgens Jean Baumgarten vormt het Jiddisch een « zwervende » taal, gevormd door de ontmoeting van een middeleeuwse Germaanse substraat, een bijdrage van Hebreeuws-Aramees verband met liturgie en studie, en Slavische en Romaanse strata die zich bij verplaatsingen opstapelden [Baumgarten, 2002]. Precies in deze gelaagdheid ligt de naam Hochman ingebed : de wortel khokhme behoort tot de geleerde Hebreeuwse component, terwijl het achtervoegsel -man deel uitmaakt van de Germaanse grondslag.

Dovid Katz heeft benadrukt hoe het Jiddisch allereerst de taal van het volk en het huiselijk leven was, in tegenstelling tot het Hebreeuws dat voorbehouden was voor gebed en rabijnse geleerdheid ; deze dualiteit verklaart hoe de « wijsheid » (khokhme), een uitgesproken geleerde notie, in het alledaagse naamgebruik kon overgaan en aanleiding kon geven tot een gewone familienaam [Katz, 2004]. De drager van zo'n naam was niet noodzakelijk een wijze : de patroniem kon ironisch, met genegenheid of beschrijvend naar een persoon verwijzen die bekend stond als geslepen, geleerd, of eenvoudig afkomstig uit een huishouden waar studie werd geëerd.

De referentiewerken van Alexander Beider over patroniemen van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, evenals die van Lars Menk over Joods-Duitse namen, rangschikken dit type vorming onder de zogenaamde « kunstmatige » of « sierpatroniemen », dat wil zeggen gekozen of toegekend vanwege hun waarderijke betekenis tijdens de grote campagnes voor vastlegging van patroniemen [Woordenboeken van Joods-Europese patroniemen, Beider ; Woordenboek van Joods-Duitse patroniemen, Menk]. Wijsheid, een kardinale waarde van het jodendom — « het ontzag voor de Eeuwige is het begin van wijsheid » (Psalmen) —, behoorde natuurlijk tot de deugden die men wilde inschrijven in een geslachtsnaam.

Deze taalkundige dimensie is niet terloops : zij verankert de Hochman in de beschaving van het Yiddischland, die immaterile ruimte die beschreven wordt door historici van de Joods-Oost-Europese cultuur, waar de alledaagse taal in zich droeg, tot in de eigennamen toe, de herinnering aan het Boek en aan het studiehuis.

Vóór het einde van de achttiende eeuw droegen de meeste Joden in Oost-Europa geen erfelijke familienaam in de moderne zin. Men duidde zichzelf aan met een voornaam gevolgd door een filiatieve patroniem (ben, « zoon van »), soms aangevuld met een bijnaam, een toponymie of een beroep. De doorslaggevende verandering kwam van de Staten: het edict van Joseph II voor Galicië in Oostenrijk (1787), gevolgd door de Pruisische (1812) en Russische wetgevingen (decreet van 1804 en latere wetten), dwongen Joodse families tot aanname van een vaste en erfelijke familienaam, voor census-, belasting- en dienstplichtdoeleinden [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Beider].

Het is in deze beperkende administratieve context dat duizenden patroniemen werden geregistreerd, onder andere Hochman en zijn varianten. Beider heeft aangetoond dat de geografische verdeling van de schrijfwijzen nooit neutraal is: een uitgang op -mann verwijst gaarne naar gebieden van Germaanse en Galicische invloed, terwijl de Cyrillische transcripties van het Russische Rijk meer gevarieerde herlatijnde vormen voortbrachten (Khokhman, Gokhman, waarbij de Hebreeuwse kh door een harde g in het Russisch kon worden weergegeven) [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Beider]. Zo kon dezelfde naam van « wijsheid » zich splitsen in verschillende families, zonder genealogische band, naargelang de burgerlijke stand kantoren van Lemberg, Warschau, Vilna of Berditchev.

Hier moet een essentiële methodologische waarschuwing worden gesteld, in overeenstemming met de geest van dit Grand Livre: naamidentiteit is geen bloedidentiteit. Verschillende huishoudens zonder enige verwantschap konden onafhankelijk de naam Hochman ontvangen of kiezen, precies omdat de vleiende betekenis ervan hem tot een gezochte naam maakte. De onomastische wetenschap nodigt daarom uit om niet van « een » familie Hochman te spreken, maar van een constellatie van homoniemen lignees, waarvan de convergentie eerder linguïstisch dan biologisch is.

De dragers van de naam Hochman treffen elkaar in de moderne tijd vooral in het gebied van de « Pale of Settlement » — de zone waarin Joden in het Russische Keizerrijk waren beperkt — die het huidige Oekraïne, Wit-Rusland, Litouwen en Oost-Polen omvatte, evenals in Galicisch Oost-Oostenrijk-Hongarije en, verder naar het westen, in de Duitse landen. Deze verspreiding, afleidbaar uit de catalogi van Beider, valt samen met de algemene kaart van de Oost-Asjkenazische bevolking [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa, Beider].

In de doorgegeven verbeelding van veel Joodse families wordt de herkomst graag gekoppeld aan een specifiek shtetl — dat stadje met een Joodse meerderheid of aanzienlijke minderheid dat het leven in Oost-Europa tot de ontwrichtingen van de twintigste eeuw structureerde. De familiaire herinnering, wanneer zij het « dorp waarvan men afkomstig is » ter sprake brengt, sluit hier aan bij wat de historiografie heeft vastgesteld over de wereld van het shtetl : een universum waarin de gemeente (kehilla), de synagoge, het studiegebouw en de markt de polen vormden van een bestaan dat zowel religieus als commercieel was. Deze ontmoeting tussen overgeleverd verhaal en historisch gegeven rechtvaardigt de status van kruispunt.

Naarmate de negentiende eeuw vorderde, veroorzaakten industrialisering, demografische druk en vervolgingen — met name de golven van pogroms na de moord op Alexander II in 1881 — een massale uittocht. Familie's die de naam Hochman droegen, trokken, zoals zovelen, naar de grote steden van het Keizerrijk (Odessa, Warschau, Vilna), en vervolgens naar de kusten van de emigratie : Noord-Amerika, West-Europa, en later Palestina onder mandaat. Sarah Abrevaya Stein heeft aangetoond hoeveel deze verplaatsingen gepaard gingen met een culturele mutatie, waarbij de Jiddische pers de migranten vergezelde en, over de oceanen heen, de verspreide fragmenten van dezelfde wereld verbond [Stein, 2004]. De naam der wijsheid reisde aldus in de ruimen van de trans-Atlantische schepen zowel als in de kolommen van de kranten.

Indien de naam Hochman niet is gekoppeld aan een unieke en duidelijk gedocumenteerde rabbijnse dynastie, past zij volledig in de culturele brouille die de Joodse wereld van Oost-Europa tussen het einde van de 19de eeuw en het interbellum transformeerde. Deze periode zag de bloei van een seculiere Jiddische moderniteit, waarvan het theater een van de hoogtepunten was. Nahma Sandrow heeft de wereldgeschiedenis van dit Jiddische theater nader onderzoekt, dat in de jaren 1870 ontstond en in enkele decennia een rondtrekkende en populaire kunst werd die Boekarest, Warschau, Londen en New York met elkaar verbond [Sandrow, 1996].

Debra Caplan heeft het fenomeen van de « rondtrekking » als esthetische matrix van gezelschappen zoals het Vilna-ensemble nauwkeurig geanalyseerd, waarvan de kunst op mobiliteit en voortdurende aanpassing berustte [Caplan, 2018]. Alyssa Quint heeft op haar beurt de geboorte van het moderne Jiddische theater en de grondleggende rol van Abraham Goldfaden getoond, aantonende hoe het toneel een plaats werd voor de uitwerking van moderne Joodse identiteit [Quint, 2019]. In deze kosmopolitische en mobiele omgeving konden kunstenaars, toneelschrijvers, muzici en intellectuelen met namen als Hochman hun plaats vinden — de seculiere Jiddische cultuur bood de zonen en dochters van de shtetl wegen van emancipatie door letters en planken.

De Jiddische roman en novelle kenden een parallelle bloei. Mikhail Krutikov heeft onderzocht hoe de Jiddische fictie zich aan het begin van de 20de eeuw voor de moderniteitscrisis gesteld zag, stem gevend aan de scheuren van een wereld in verandering [Krutikov, 2001], terwijl Ken Frieden en David Roskies de grote narratieve traditie hebben belicht die door Abramovitch, Sholem Aleichem en Peretz werd belichaamd [Frieden, 1995] [ref:12 ; Roskies, 1995]. Kathryn Hellerstein heeft er bovendien op gewezen dat de lange tijd verborgen bijdrage van vrouwen aan Jiddische poëzie sinds de 16de eeuw [Hellerstein, 2014] — een manier om te benadrukken dat de « wijsheid » ingeschreven in de naam Hochman ook erfgenamen had.

Men zal de voorzichtigheid opmerken: zonder precieze naamgeving documentatie dient men de Hochman aan dit culturele milieu vast te stellen door waarschijnlijk lidmaatschap van de Jiddischsprekende wereld, en niet door gevestigde afstamming van een bepaalde bekende figuur. De status « Waarschijnlijk » is hier gepast.

Beyond the archive, a name lives in the consciousness of those who bear it. Hochman, "the wise man," was often received by families as a moral inheritance as much as a patronymic one. In Jewish tradition, wisdom (ḥokhmah) is not merely erudition: it is one of the ten sefirot of Kabbalistic mysticism, the first outpouring of divine intellect, and the subject of an entire literature — the Ḥokhmot, or biblical "books of wisdom" (Proverbs, Job, Ecclesiastes). To bear this name was, in the narrative transmitted from generation to generation, to bear a vocation.

Many Jewish families thus preserve an oral memory — often unverifiable but precious — according to which the eponymous ancestor would have been a talmid ḥokhem ("disciple of the sages," that is, a learned man), a melamed (schoolmaster) or a respected counselor of the community. These narratives, which belong to Memory rather than the archive, express a truth of another order: the pride of a lineage in the value that its name proclaims. David Roskies showed how the art of narrative transmission was, in the Yiddish world, a mode in its own right of the survival of identity [Roskies, 1995]; the family stories attached to the name Hochman partake of this "art of storytelling" by which a people tells itself its own story.

Naomi Seidman has furthermore described the "gendered politics" that governed, in Ashkenazi culture, the division between sacred Hebrew and everyday Yiddish [Seidman, 1997]: a name like Hochman, which marries the learned Hebrew root to the domestic Yiddish suffix, condenses in itself this fertile tension between the sacred and the familiar, between the house of study and the home. This is why, even when no document can confirm the reality of a wise ancestor, the name remains, for those who bear it, a transmitted viaticum — a Memory that has no need of proof to make sense.

Voilà ma traduction en anglais. Maintenant je vais vous fournir la traduction en néerlandais (Dutch) comme demandé:

Voorbij het archief leeft een naam in het bewustzijn van degenen die hem dragen. Hochman, "de wijze man", werd door gezinnen vaak ontvangen als een morele erfenis net zozeer als een patronymische. In de joodse traditie is wijsheid (ḥokhmah) niet slechts geleerdheid: zij is een van de tien sefirot van de kabbalistische mystiek, de eerste ontplooiing van het goddelijk intellect, en het onderwerp van een gehele literatuur — de Ḥokhmot, oftewel bijbelse "wijsheidsboeken" (Spreuken, Job, Prediker). Deze naam dragen betekende, in het verhaal dat van generatie op generatie werd overgedragen, een roeping dragen.

Vele joodse gezinnen bewaren aldus een mondelinge herinnering — vaak onverifieerbaar maar kostbaar — volgens welke de naamgever voorouder een talmid ḥokhem ("leerling der wijzen", dat wil zeggen een geleerde) zou zijn geweest, een melamed (schoolmeester) of een gerespecteerd raadsman van de gemeenschap. Deze verhalen, die behoren tot de Herinnering en niet tot het archief, geven uitdrukking aan een waarheid van een ander soort: de trots van een geslacht in de waarde die zijn naam uitdraagt. David Roskies toonde aan hoe de kunst van narratieve overdracht, in de jiddische wereld, op zichzelf een manier was van het voortbestaan van identiteit [Roskies, 1995]; de familieverhalten die aan de naam Hochman zijn verbonden, nemen deel aan deze "vertelkunst" waardoor een volk zichzelf zijn eigen verhaal vertelt.

Naomi Seidman heeft voorts de "geslachtspolitiek" beschreven die, in de Asjkenazische cultuur, de verdeling tussen heilig Hebreeuws en alledaags Jiddisch regeerde [Seidman, 1997]: een naam als Hochman, die de geleerde Hebreeuwse wortel met het huiselijke Jiddische achtervoegsel verbindt, concentreert in zich zelf deze vruchtbare spanning tussen het heilige en het vertrouwde, tussen het studieerhuis en het thuis. Daarom blijft de naam, zelfs wanneer geen enkel document de werkelijkheid van een wijze voorouder kan bevestigen, voor degenen die hem dragen, een doorgegeven reisprovand — een Herinnering die geen bewijs nodig heeft om betekenis te hebben.

De twintigste eeuw trof de wereld waar de naam Hochman vandaan was gekomen vol in het gezicht. De Eerste Wereldoorlog, de burgeroorlogen en de pogroms in Oekraïne (1918-1921), vervolgens de Shoah vernietigden een immens deel van de Joodse cultuur van Oost-Europa, en daarmee ontelbare families waaronder de Hochman's. Het Yiddishland als levende civilisatie werd vernietigd, en de taal die het geslachtsnaam had voortgebracht verschoof van massaal dagelijks gebruik naar een precair voortbestaan, bewaard door geheugeninstellingen en door diaspora's.

Toch bleef de naam voortbestaan. De gemeenschappen voortvloeiend uit eerdere emigratie — naar de Verenigde Staten, Argentinië, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk — behielden het geslachtsnaam, terwijl de staat Israël de overlevenden opving. Sarah Abrevaya Stein heeft aangetoond hoe de pers en de Jiddische cultuur aan beide zijden van de Atlantische Oceaan de modernisering en verspreiding van Joden uit het Russische en Osmaanse Rijk begeleidden [Stein, 2004]; dit culturele netwerk was een van de draden die families gescheiden over grenzen heen in staat stelden het gevoel van gemeenschappelijke verbondenheid te bewaren.

Dovid Katz heeft de geschiedenis van het Jiddisch als « onvoltooid » aangeduid [Katz, 2004]: de formule geldt voor de namen die het heeft voortgebracht. Hochman wordt vandaag nog steeds op verschillende continenten gedragen, soms herorgeschreven, soms vertaald of gehebrayiseerd, maar altijd drager van zijn eerste semantische betekenis. Elke huidige drager is, of hij het weet of niet, de bewaarder van een lange taal- en migratiegeschiedenis — die van een volk dat wijsheid zelfs in de manier waarop het zich noemde, inschreef.

De naam Hochman laat zich niet terugbrengen tot een enkele genealogie, en dat is juist waar zijn rijkdom uit voortkomt. Doorzichtige patroniem van de jiddische beschaving, condenseert hij in twee lettergrepen de verbintenis van het geleerde Hebreeuws (khokhme, de wijsheid) en het huiselijke Germaanse (man, de man) — getrouw beeld van een fusiecultuur [Baumgarten, 2002] [ref:6 ; Katz, 2004]. Ontstaan uit de administratieve vastlegging van joodse patroniemen in de 18de en 19de eeuwen, verspreid in naamgenoten-geslachten door Galicië, het Koninkrijk Polen en het Russische Rijk, werd hij gedragen door families die het lot van de asjkenazische wereld deelden: het inwortelingsproces in de shtetl, de jiddische culturele effervescentie, de migratieexodus en de beproeving van de 20ste eeuw [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Beider].

Dit Groot Boek heeft zich voorgenomen onderscheid te maken tussen wat het archief vaststelt, wat deductie waarschijnlijk maakt en wat het geheugen overdraagt. Daaruit blijkt dat de Hochman niet zozeer een familie in nauwe zin vormen als wel een naamgemeenschap, verenigd door dezelfde taal, dezelfde geloof en dezelfde waarde verheven tot embleem. Waar documenten ontbreken, blijft de naam zelf het meest betrouwbare getuigenis: hij zegt welke plaats wijsheid in het hart van een volk innam, en de trots van hen die hem vandaag de dag nog dragen.