Familie Hochhauser

De naam Hochhauser laat zich helder ontleden. Het eerste element, hoch, is het Duitse adjectief dat « hoog, verheven » betekent. Het tweede, Haus, duidt het huis aan. De vorm Hochhaus — « het hoge huis » — bestaat inderdaad als toponymie en als plaatsnaam in het gehele Germaanse taalgebied, van Beieren tot Oostenrijk, van Bohemen tot Silezië. De toevoeging van het achtervoegsel -er transformeert deze plaatsnaam in een persoonsnaam die oorsprong of afkomst aangeeft: Hochhauser betekent dus « degene uit Hochhaus » of « degene die het hoge huis bewoont » [Woordenboek der Jiddisch-Duitse familienamen].

Deze structuur is niets uitzonderlijks: zij reproduceert een productief schema van de Duitse naamkunde, waarin talloze familienamen zich vormen volgens het model [woonplaats] + -er (Berger, « van de berg »; Bachhuber, « van de boerderij bij de beek »; Neuhauser, « van het nieuwe huis »). De naam Hochhauser behoort aldus tot een familie van familienamen — Neuhauser, Steinhauser, Bauer, Hausner — waarin het huis en zijn situering als identiteitskenmerk dienen.

Het is echter van belang twee mogelijke overdrachtswijzen te onderscheiden, want de naam Hochhauser is niet uitsluitend joods: hij bestaat ook als familienaam van Germaanse christenen, van zuiver toponymische oorsprong. Bij de Joden coëxisteren twee verklaringen en sluiten elkaar niet uit. De eerste is residentieel: in de tijd toen in middeleeuwse en moderne steden huizen eerder door tekens dan door nummers werden aangeduid, kon een familie door het teken of de situering van haar woning worden aangemerkt. De beroemde dynastie Rothschild — « naar het teken van het rode schild » in de Judengasse van Frankfurt — illustreert dit mechanisme waardoor de naam van het huis die van zijn bewoners werd [Woordenboek der Jiddisch-Duitse familienamen]. De tweede weg is administratief: bij attributies die door de staat werden opgelegd, kozen functionarissen of de betrokkenen zelf regelmatig namen van aangenaam uiterlijk, gevormd op concrete en waardevolle elementen — en Hochhaus, « het hoge huis », als teken van hoogte en zichtbaarheid, behoorde daartoe [Woordenboek der Joodse familienamen van Oost-Europa].

De nauwkeurigheid van de naamkunde gebiedt niet zonder archief voor een bepaalde drager partij te kiezen: deze Hochhauser dankt zijn naam aan een werkelijk teken, gene aan een kantoorkeuze. Maar in alle gevallen blijft de eerste betekenis — « het hoge huis » — constant en leesbaar.

De naam Hochhauser, zoals de overgrote meerderheid van de patroniemen van Germaans-Ashkenazi-Joodse afkomst, kristalliseerde uit in de smeltkroes van de hervormingen van de verlichte absolutistische staten. De grondwettelijke handeling is het edict van Jozef II, keizer van het Heilige Roomse Rijk en soeverein van de Habsburg-landen, die in 1787 aan de Joden in zijn domeinen — inclusief Galicië dat recentelijk was geannexeerd bij de eerste verdeling van Polen — de aanname van een vaste familienaam en een voornaam in Duitse vorm oplegde [Woordenboek der Joodse patroniemen van Oost-Europa].

Dit beleid volgde concrete doelstellingen: vergemakkelijking van de volkstelling, belastingheffing en militaire dienstplicht van een bevolking die tot dan toe moeilijk grijpbaar was voor de administratie. De naamcommissies, vaak samengesteld uit Duitstalige ambtenaren, registreerden zo tienduizenden nieuwe namen. Sommige waren afgeleid van vaderse of moederse voornamen, andere van beroepen, weer andere van plaatsen van herkomst, en velen waren kunstmatige samenstellingen gevormd uit elementen uit de natuur (Blum, Rosen, Berg, Stern, Gold). Residentiële namen als Hochhauser passen in dit geheel: zij konden een woonrealiteit vastleggen of het gevolg zijn van een toewijzing naar behofte [Woordenboek der Joods-Duitse patroniemen].

Analoge maatregelen volgden in de andere staten. Pruisen legde de vastlegging van namen op door het emancipatieedict van 1812. Het Koninkrijk Polen, onder Russische voogdij, legis­lereerde in de jaren 1820. Wat het Russische Rijk zelf betreft, de verplichting werd ingevoerd door de statuten van 1804 en vervolgens versterkt in 1835 en 1845 [Woordenboek der Joodse patroniemen van Oost-Europa]. Deze chronologie verklaart waarom dezelfde naam van Duitse vorm als Hochhauser bijna tegelijkertijd in verschillende rechtsgebieden kon verschijnen, zonder genealogische band tussen de families die hem droegen. Dit is een cruciaal methodologisch punt: homonymie van patroniemen bewijst geen verwantschap. Twee families Hochhauser uit Galicië en Hongarije kunnen geen gemeenschappelijke voorouder hebben, de naam was onafhankelijk in elk administratief ressort gevormd op basis van hetzelfde Germaanse lexicale materiaal.

De geografische verspreiding van de naam Hochhauser volgt, voor zover de bronnen dit toelaten, de contouren van de Duitssprekende Joodse wereld en haar oostelijke marges. De Duitse vorm wijst natuurlijk naar de gebieden van de Habsburgse monarchie, waar het Duits administratietaal was en waar de naamstoewij zing van 1787 een overvloed van samengestelde patroniemen op Germaanse elementen voortbracht.

Galicië — Oostenrijkse provincie ontstaan uit de Poolse verdelingen, omvattende het huidige zuidelijk Polen en het westen van Oekraïne — was één van de grootste Joodse bevolkingsreservoirs van Centraal-Europa, en haar registers hebben de naslagwerken over naamkunde voorzien [Dictionnaire des patronymes juifs de Galicie]. Hongarije, een ander onderdeel van het Rijk, herbergde eveneens families die Duitse namen droegen, erfenis van de Joodse immigratie uit Oostenrijk, Moravië en Bohemen in de loop van de 18de en 19de eeuw. De Tsjechische landen — Bohemen en Moravië — waar het « naamsbeleid » met bijzondere strengheid werd toegepast, behoren eveneens tot de aannemelijke bakermatten van de naam.

Het verdient hier aanbeveling methodologische eerlijkheid in acht te nemen: zonder een systematisch raadpleegbaar namenonderzoek kan men niet met zekerheid stellen wat de relatieve dichtheid van de Hochhausers in elk van deze regio's was. Men kan slechts afleiden, uit de morfologie van de naam en de bekende migratiedynamieken, dat het een patroniem is dat kenmerkend is voor het Austro-Hongaarse gebied en zijn Galiaanse verlengstukken [Dictionnaire des patronymes judéo-allemands]. De migraties van de 19de eeuw — van het platteland naar grote steden als Wenen, Boedapest of Lemberg (Lviv), vervolgens naar WestEuropa en Amerika — hebben de dragers van de naam vervolgens wijd buiten hun oorspronkelijke thuisbasis verspreid, hetgeen bijdroeg aan de aanwezigheid van Hochhausers in de adresboeken van Wenen, Londen en New York aan het begin van de 20ste eeuw.

Voorbij de filologie wordt een naam gedragen door mannen en vrouwen wier bestaan zich inschrijft in de structuur van de joodse gemeenschappen van Midden-Europa. Hoewel de genealogische documentatie van een bepaalde Hochhauser-lignage deel uitmaakt van familiale archiefarbeid geval per geval, kan men, door analogie met het gemeenschappelijk lot van joodse families uit het Austro-Hongaarse gebied, het leefkader reconstrueren dat waarschijnlijk het hunne was.

De traditie van deze families organiseerde zich rond de kehilla, de gemeenschap, en haar instellingen: de synagoge, het rituele bad, de basisschool (heder), de onderlinge hulpmaatschappij (hevra kadisha voor begrafenissen, liefdadigheidsvereenigingen voor armen en zieken). In de dorpen van Galicië evenals in de steden van Hongarije zullen de Hochhausers naar alle waarschijnlijkheid beroepen hebben uitgeoefend die voor Joden toegankelijk waren: handel, handwerk, makelaarij, textielproducten, later vrije beroepen naarmate de emancipatie toegang tot universiteiten opende. Deze reconstructie berust op collectief geheugen dat wordt overgedragen via typische verhalen eerder dan via nominale archieven; zij beschrijft een waarschijnlijk kader, geen geverifieerde biografie.

De negentiende eeuw zag veel van deze families oscilleren tussen trouw aan traditie — zij het hassidisch in Oost-Galicië of orthodox „neoloogs" in Hongarije — en aantrekking van emancipatie, seculier onderwijs en assimilatie aan nationale talen. De naam Hochhauser, van Duitse vorm, werd aldus soms gedragen door diepgelovige families, soms door families die zich inzetten voor de Weense of Pestse urbane moderniteit. Deze pluraliteit verbiedt enige generalisatie: er bestaat geen unieke „Hochhauser-identiteit", maar een veelheid van trajecten verenigd door hetzelfde woord.

Het lot van Joodse families uit Centraal-Europa, en dus dat van de Hochhausers, werd ontwricht door de catastrofes van de twintigste eeuw. De Eerste Wereldoorlog en de ineenstorting van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk in 1918 tekenden de grenzen opnieuw: Galicië ging naar het herwonnen Polen, Hongarije werd verminkten door het Verdrag van Trianon, en Joodse gemeenschappen bevonden zich verspreid over nieuwe natiestaten. De migraties intensiveerden zich, richting Wenen dat aantrekkingspunt bleef, naar West-Europa en naar Amerika's.

Toen kwam de Shoah. De Joden van Galicië, Hongarije, Oostenrijk en Boheemse landen waren onder de voornaamste slachtoffers van de nazi-vernietiging. Dragers van de naam Hochhauser figureren in deze tragedie: de databases van slachtoffers en overlevenden, zoals de collectie van getuigenisformulieren van Yad Vashem, bewaren het geheugen van aldus genaamde personen, gedeporteerd en vermoord tussen 1941 en 1945. Dit is waar familiale mémoire en archief samenkomen en elkaar pijnlijk bevestigen — het snijpunt manifesteert zich op het terrein van rouw [Yad Vashem, Centraal Namenregister van Shoah-slachtoffers].

De overlevenden en eerdere emigranten heropenden Hochhauser-gezinnen buiten Europa: in Israël, waar de naam soms gehebraïseerd of behouden is; in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, waar hij verschijnt in cultureel en professioneel leven; in Frankrijk en elders in de diaspora. De naam, die ooit een hoog huis in een dorp in Centraal-Europa had aangeduid, werd aldus een draad gespannen tussen een verslonden wereld en zijn verspreide erfgenamen. De aanduiding Waarschijnlijk dringt zich hier op, want hoewel het historische kader stevig is gesteld, vereist de toewijzing van deze of gene Hochhauser-naamdrager aan een specifieke lignée in elk geval de verificatie van het archiefstuk.

Aan het einde van dit parcours openbaart de naam Hochhauser zich als een samenvatting van Europese Joodse geschiedenis. De betekenis ervan, « het hoge huis », is helder en stabiel; de taalkundige oorsprong ervan, Germaans, verbindt hem met de uitgebreide verzameling van residentiële patroniemen die in het Oostenrijks-Hongaarse gebied zijn ontstaan. De vaststelling ervan voortvloeit uit de grote staatliche onderneming van identificatie van Joden, ingeleid door Joseph II in 1787 en vervolgens uitgebreid naar Pruisen, Polen en Rusland [Dictionnaire des patronymes juifs d'Europe de l'Est ; Dictionnaire des patronymes judéo-allemands].

Drie lessen rijzen op. Allereerst is homonymie geen verwantschap: verschillende families Hochhauser zonder genealogische band konden dezelfde naam krijgen in verschillende jurisdicties, uitgaande van dezelfde lexicale stof. Vervolgens draagt de naam een dubbele herinnering — die, concreet, van een uithangbord of woning, en die, administratief, van een staatsbepaling omgezet in erfelijke identiteit. Ten slotte volgt de loopbaan van de naamdragers die van de Centraal-Europese Joodheid: gemeenschappelijke inbedding, verleiding van emancipatie, vervolgens verstrooiing en vernietiging in de twintigste eeuw, gevolgd door een wedergeboorte in diaspora.

Dit Groot Boek sluit dus niets af: het opent de weg naar het archiefwerk dat elke familie Hochhauser kan ondernemen om haar unieke geschiedenis te verbinden met de grote geschiedenis van de naam. Het hoge huis, onvrijwillige metafoor, blijft bestaan: van verre zichtbaar, oriëntatiepunt voor wie de zijnen zoekt.