Familie Himmelfarb

De naam Himmelfarb ontleedt zich zonder enige dubbelzinnigheid in twee Germaanse morfemen. Himmel duidt de hemel, het firmament aan, en draagt in de Duitse en Jiddische cultuur een lading die tegelijk fysiek en spiritueel is — de hemel als hemelkoepel, maar ook als verblijfplaats van het goddelijke. Farbe, « kleur », komt dit eerste term aanvullen om een beeld te vormen: de azuurblauwe tint van de hemel, het hemelblauw. Deze samengestelde structuur — een concreet zelfstandig naamwoord aangeplakt aan een ander zelfstandig naamwoord — is een van de meest productieve matrices van de sierlijke Asjkenazische naamkunde [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Jiddisch, Beider/Menk, Avotaynu].

De werken van Alexander Beider, die nog steeds de wetenschappelijke referentie vormen voor Joodse achternamen in het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, hebben een rigoureuze typologie van deze formaties vastgesteld. De zogenaamde « kunstmatige » namen herkennen zich aan verschillende kenmerken: zij combineren waardevolle lexicale elementen (Gold, « goud » ; Rosen, « rozen » ; Blum, « bloem » ; Stern, « ster » ; Himmel, « hemel »), zij verwijzen naar geen enkele vorige genealogische werkelijkheid, en zij wemelen in de streken waar de keizerlijke administratie plotseling en massaal de registratie van erfelijke achternamen eiste [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Jiddisch, Beider/Menk, Avotaynu]. Himmelfarb hoort duidelijk in deze categorie thuis, naast vergelijkbare namen door hun eerste element, zoals Himmelreich (« koninkrijk der hemelen ») of Himmelstein (« steen van de hemel »).

Men moet hier een veel voorkomende verleiding afwijzen: die om in Himmelfarb een verborgen mystieke betekenis te lezen, een opzettelijke toespeling op een liturgische of kabbalistieke kleur. Als de hemelblauw in de Joodse traditie ook wel resonanties heeft — denken wij aan de tekhelet, de blauwe kleurstof die voorgeschreven is voor de franjes van de tsitsit —, niets rechtvaardigt dat de families die Himmelfarb aannamen, zulk een verwijzing hebben willen betekenen. Het register blijft, naar alle waarschijnlijkheid, dat van de esthetische sieraad: een naam gekozen, of soms toegewezen door een ambtenaar, om zijn schoonheid eerder dan om een theologische boodschap [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Jiddisch, Beider/Menk, Avotaynu]. De voorzichtigheid in de naamkunde nodigt dus uit om de poëzie van de naam te genieten zonder deze te bezwaren met bedoelingen die de bronnen niet steunen.

Om de geboorte van de familienaam in context te plaatsen, moet men terugkeren naar het juridische kader dat dit mogelijk maakte. Tot het einde van de achttiende eeuw droegen de meeste joden van Midden- en Oost-Europa geen erfelijke familienaam in de moderne zin: men identificeerde zich door een voornaam gevolgd door de voornaam van de vader (bijvoorbeeld Yaakov ben Itzhak), eventueel aangevuld met een bijnaam, plaats van herkomst of functie. Dit vloeibare patronymische systeem was geschikt voor het communautaire leven, maar verzette zich tegen de eisen van de zich vormende moderne staat [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider/Menk, Avotaynu].

De keerpunt kwam met de hervormingen van de absolutistische Verlichting. In de Habsburgse monarchie legden het tolerantie-edict van Joseph II (1782) en vooral de wet van 1787 de joden op om vaste familienamen van Germaanse klank aan te nemen. Galicië, een provincie die Oostenrijk bij de eerste verdeling van Polen verkreeg, was een van de belangrijkste schouwplaatsen van deze operatie. In deze administratieve smeltkroes werden in enkele jaren duizenden sierlijke samengestelde namen gesmeed — waarvan Himmelfarb een karakteristieke vertegenwoordiger is [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider/Menk, Avotaynu].

De geschiedschrijving heeft de mate van willekeur en soms corruptie die aan deze toewijzing voorafging, gedocumenteerd. Sommige ambtenaren, zegt men, monetariseerden mooie namen — bloeiend, hemels, goudkleurig — en voorbehouden groteske of denigrerende namen voor degenen die niet konden betalen. Deze veel gerapporteerde traditie moet echter met voorzichtigheid worden gehanteerd: modern onderzoek heeft aangetoond dat deze vaak overdreven is en dat de meerderheid van de namen volgens meer gewone procedures werd toegewezen. Desalniettemin getuigt een naam als Himmelfarb, of deze nu door een familie was gekozen of door een schrijver ingeschreven, van de algemene voorkeur in die tijd voor samenstellingen die de schoonheid van de natuurlijke wereld en het firmament evoceren [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider/Menk, Avotaynu]. Het Koninkrijk Polen onder Russische voogdij, en vervolgens het Russische Rijk zelf, kenden analoge inschrijvingscampagnes in de eerste decennia van de negentiende eeuw, waardoor het verspreidingsgebied van deze sierlijke familienamen werd uitgebreid.

De cartografie van de naam Himmelfarb volgt, voor zover de bronnen daarover oordelen mogelijk maken, die van de grote Asjkenazische centra van Midden- en Oost-Europa. De woordenboeken van Beider, precies ingedeeld naar politieke gebieden — Russisch Rijk, Koninkrijk Polen, Galicië —, vormen het kader voor deze verdeling: het is in deze gebieden, waar Asjkenazische Joden gedwongen werden om Germaanse namen aan te nemen, dat samengestelde patroniemen op Himmel- verschijnen en zich voortplanten [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Jiddisch-Duits, Beider/Menk, Avotaynu].

Men kan redelijkerwijze uit deze typologie afleiden dat de dragers van de naam zich concentreerden in de gebieden die overeenkomen met de Oostenrijkse Galicië (zuidoost van het huidige Polen en westen van het huidige Oekraïne), het Congrespolen en de westelijke gouvernementen van het Russisch Rijk — de beruchte « verblijfszone » waaraan Joden waren toegewezen. Deze localisering is niet bijkomstig: zij plaatst de Himmelfarb in de Jiddischsprekende civilisatie van Oost-Europa, met zijn shtetlekh, zijn chassidische en mitnagdim-gemeenschappen, zijn talmudische academieën en zijn economisch leven bestaande uit kleinhandel, ambacht en makelaarij [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Jiddisch-Duits, Beider/Menk, Avotaynu].

De verwantschap van het Jiddisch-Duits gedocumenteerd door Lars Menk herinnert eraan dat vergelijkbare vormen, gevormd op dezelfde radiaal Himmel-, ook circuleerden in de Joodse gemeenschappen van eigenlijk Germaanse landen. De naam Himmelfarb past dus in een germaans-Jiddisch continuüm, van de Duitse landen tot aan de oostelijke grenzen van het Asjkenazische gebied [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Jiddisch-Duits, Beider/Menk, Avotaynu]. Vanaf het einde van de negentiende eeuw voerden de grote emigratiegolven — vluchtend voor armoede, discriminatie en pogroms — deze naam, samen met honderden anderen, naar West-Europa, Amerika en later Palestina en Israël, waar deze soms behouden bleef, soms werd getranslitereerd, soms werd gehebraïseerd.

Zoals elke familienaam die voortvloeit uit een mondeling substraat in het Jiddisch en werd getranscribeerd door administraties van diverse talen, kent Himmelfarb een bloei van grafische varianten. De transcriptie hing af van de taal van het register — Duits, Pools, Russisch in Cyrillische karakters — en van het gehoor van de schrijver. Men treft aldus vormen aan zoals Himelfarb, Himmelfarb, Himelfarber, of nog Gepoloniseerde en Gerussificeerde schrijfwijzen van dezelfde wortel. De uitgang -farb kan afwisselen met -farber, zonder dat dit noodzakelijk een onderscheiden geslacht verraaadt [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en Judeo-Duitse, Beider/Menk, Avotaynu].

Deze variabiliteit heeft een belangrijke methodologische gevolg : genealogisch onderzoek naar de Himmelfarb vereist een wijd uitgespreide zoeking, door alle plausibele spellingen in burgerlijke registers, bevolkingslijsten, belastingrollen en emigratie-passagierslijsten tegen elkaar af te zetten. De referentiewoordenboeken vervullen precies deze functie van index : zij inventariseren de vastgestelde vormen en stellen in staat uiteenlopende spellingen aan dezelfde lexicale matrix te koppelen [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en Judeo-Duitse, Beider/Menk, Avotaynu].

Op het vlak van de onomastische verwantschap moet Himmelfarb worden herlokaliseerd in de constellatie van namen opgebouwd uit Himmel- : Himmelreich, Himmelstein, Himmelblau (« blauw van de hemel »), Himmelberg. Deze familie van namen deelt hetzelfde hemelbesef, zonder evenwel een bloedverwantschap tussen hun dragers in te houden : de gemeenschap is lexicaal en cultureel, niet genealogisch. Op dezelfde wijze staat Himmelfarb in dialoog met het geheel van ornamentale namen van kleur en materie — Goldfarb (« kleur van goud »), Rosenfarb (« kleur van roos ») — die een samenhangende subgenre van de Asjkenazische onomastiek vormen [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en Judeo-Duitse, Beider/Menk, Avotaynu]. Deze verwantschappen erkennen betekent begrijpen dat elke enkele naam behoort tot een collectieve grammatica.

Voorbij de filologie moet men zich afvragen wat het betekende, en nog steeds betekent, om de naam Himmelfarb te dragen. Hier wijkt de historische nauwkeurigheid plaats voor een meer speculatieve reflectie, want de archieven informeren over het bestaan van namen veel beter dan over de ervaringen van degenen die ze droegen. Desondanks kan men, als een aangenomen editoriale hypothese, het typische lot van een ashkenazische sieraadlignee schetsen.

Voortgekomen uit administratieve dwang, werd zo'n naam door de generaties heen een affectief erfgoed. Wat een label was geweest dat door de keizerlijke staat werd opgelegd, laadde zich op met familiegeschiedenis: de Himmelfarb van de shtetl werden de Himmelfarb die in die bepaalde synagoge baden, dat bepaalde beroep uitoefenden, op dat bepaalde moment emigreerden. De twintigste eeuw, met de Shoah, bracht over de gehele joodse wereld van Oost-Europa een bloeding toe waarvan de achternamen stille rouw dragen: talloze lignees werden vernietigd, en iedere Oost-Europese ashkenazische naam is nu ook een gedenkteken. Hedendaagse genealogisch onderzoek, gesteund door hulpmiddelen zoals de woordenboeken van Beider en Menk, draagt bij aan dit werk van reconstructie en trouw [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider/Menk, Avotaynu].

Op het snijvlak van archief en Geheugen biedt Himmelfarb aldus een les: de kleur van de hemel, gekozen of toegekend meer dan twee eeuwen geleden, is de dunne draad geworden die de levenden met de verdwenen verbindt. De naam verenigt de alledaagheid van zijn bureaucratische oorsprong en de diepte van zijn werden, transformerend een esthetische formule in een teken van toebehoren en overdracht. Hierin overstijgt de studie van een achternaam de taalwetenschap om aan te sluiten bij de geschiedenis van een volk.

De naam Himmelfarb bevat in zijn twee stralende lettergrepen verschillende lagen van de Ashkenazische joodse geschiedenis. Linguïstisch gezien is het een doorzichtige sieraadachternaam — « hemelskleur » — representatief voor de germanische samenstellingen die door de wetenschappelijke naamkunde methodisch zijn geclassificeerd [Woordenboeken van joodse achternamen in Oost-Europa en Jiddisch, Beider/Menk, Avotaynu]. Historisch gezien getuigt het van de grote administratieve verschuiving van de 18de en 19de eeuwen, toen de imperia de Joden dwongen zich erfelijke namen aan te schaffen, en het wortelt in de centra van Galicië, Polen en het Russische Keizerrijk. Geografisch gezien volgde het de routes van de Ashkenazische emigratie naar het Westen en het Nabije Oosten. Op menselijk vlak, tot slot, veranderde het van een opgelegde etiket in een dierbare erfenis, gemarkeerd door de beproeving van de 20ste eeuw.

Dit Grote Boek heeft zich bij elke stap inspannen om te onderscheiden wat het archief vastgesteld heeft van wat de afleiding voorstelt en wat het geheugen overdraagt. Waar de referentiebronnen spreken — de betekenis, de typologie, de juridische context — is de stelling stellig. Waar zij zwijgen — de intieme ervaring, het traject van deze of gene tak — gebiedt voorzichtigheid de voorwaardelijke wijs. Dit is de waardigheid van een eerlijke geschiedenis: de hemelskleur voor wat zij is herkennen, een naam van schoonheid geboren uit dwang, geworden geheugen van een lignée.