Familie Heschel

Voordat Heschel een familienaam werd, was het een Jiddische mannelijke voornaam, vaak geassocieerd met de Hebreeuwse voornaam Joshua (Yehoshua), waarvan het een affectief diminutief of een vernacula­ir doublet kon zijn. De grote werken over Joodse naamkunde — vooral de [Dictionaries of Jewish Surnames of Eastern Europe] van Alexander Beider en het woordenboek van Joodduitse namen van Lars Menk — documenteren ruimschoots deze overgang van voornaam naar familienaam in de asjkenazische gemeenschappen van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, in de periode waarin de keizerlijke autoriteiten, tussen het einde van de 18e en het begin van de 19e eeuw, de vaststelling van erfelijke familienamen afdwongen.

Maar de lignée die ons bezighoudt, ontsnapt gedeeltelijk aan dit administratieve schema. Hier komt de naam voort uit een eerbetoon. De stichter, Rabbi Abraham Joshua Heschel, de Apter Rov genoemd, draagt « Heschel » als derde component van zijn voornaam. Na zijn dood namen zijn zonen, kleinzonen en achterkleinzonen — zelf ook rebbes geworden — deze naam over als teken van toebehoren tot dezelfde spirituele wortel. De genealogische registers van de dynastie zijn expliciet: ter ere van de stichter van de dynastie namen zijn nakomelingen de familienaam Heshel aan [Geni — APTA-project]. Dit raakt een discrete maar diepe deugd van het Joodse geheugen: de naam als monument, de familienaam als vorm van zakhor, van actief herinnering. Een kind noemen, of jezelf noemen naar de naam van een rechtvaardige, betekent zijn aanwezigheid in de wereld voortzetten — een praktijk die de asjkenazische traditie sinds eeuwen cultiveert en die de Heschel-lignée op een zeldzaam bewustzijnniveau heeft gebracht.

Rabbi Abraham Joshua Heschel d'Apt is het middelpunt van de gehele lignée. De bronnen stemmen overeen over de hoofdlijnen van zijn biografie: Rabbi Avraham Yehoshua Heshel d'Apt, populair bekend als de Apter Rebbe of Apter Rov, werd geboren in Zhmigrid, Polen, in 1748 en stierf in Mezhbizh, Oekraïne, in het Russische Rijk, in 1825. Hij was de grondlegger van de chassidische dynastie Apt-Mezhbizh-Zinkov [Geni — project APTA].

Zijn rabbijnse loopbaan volgt de route van de grote meesters van het ontstane chassidisme. Nadat hij een van de belangrijkste woordvoerders van de groeiende chassidische beweging in Polen was geworden, begon hij zijn loopbaan als rabbi van Kolbasov. In 1800 aanvaardde hij het ambt van rabbi van Apt, of Opatów [Geni]. Van deze stad, Opatów in het Pools, kreeg hij de bijnaam waaronder de geschiedenis hem herinnert: hoewel hij veel andere rabbijnse functies vervulde, bleef hij voor de chassidim altijd de Apter Rov [Geni]. Hij sloot zijn leven af in Mezhbizh, de bakermat van de Baal Shem Tov zelf, als om de kring van de oorsprong van het chassidisme te sluiten.

Het werk van de Apter Rov kristalliseert zich in een verzameling commentaren en preken, Ohev Yisrael (« Degene die Israël bemint »), een titel die zijn andere bijnaam werd en de samenvatting van zijn leer. Volgens [Encyclopedia.com — « Abraham Joshua Heschel of Apta »] werd deze verzameling postuum gepubliceerd, geredigeerd door zijn kleinzoon, die zelf tsaddik in Zinkov was. Hier vindt de meest dichte kruising tussen chassidische herinnering en gevestigde onderwijzing plaats. De traditie, zoals deze werd verzameld door vermelderswaardige figuren als Martin Buber in zijn Chassidische verhalen en veel later door Elie Wiesel werd overwogen, benadrukt de bijzondere intensiteit van zijn liefde voor de naaste: de Apter Rebbe hield van zijn joodse broeders. Hij hield van zijn volk. En hij hield van elk menselijk wezen dat door God naar zijn beeld is geschapen [Wiesel, 92nd Street Y]. Wiesel benadrukt overigens dat als andere meesters de ahavat Yisrael hadden beoefend, andere meesters ook de Ahavat Yisrael hadden beoefend — Reb Levi Yitzhok van Berditchev, de Moishe Leib van Sassov, Reb Yisrael van Ruzhin en Rabbi Yisrael van Vizhnitz [Wiesel, 92nd Street Y]. In deze gemeenschap van rechtvaardigen neemt de Apter Rov een bijzondere plaats in: liefde niet als gevoelen, maar als hermeneutisch principe, sleutel tot het lezen van de Torah en de Wet. Deze waarde — goedheid verheven tot methode, hesed als intelligentie van de heilige tekst — vormt het meest hardnekkige erfgoed van de lignée, degene die, van generatie op generatie overgedragen, opnieuw aan het oppervlak zou komen in twintigste-eeuws Amerika.

Na de dood van de Apter Rov in 1825 ontplooide de lignage zich volgens het model dat eigen is aan het chassidisme: de dynastieke overdracht van de functie van rebbe, waarbij het charisma (tsaddikisme) van vader op zoon wordt doorgegeven als een erfenis die zowel spiritueel als gemeenschappelijk is. De dynastie vertakt zich in verschillende hoven — Mezhbizh, Zinkov, en daarbuiten. Volgens [Encyclopedia.com — « Abraham Joshua Heschel of Apta »] bleven de nakomelingen vereerd als tsaddikim op verschillende plaatsen in Podolië, met name in Krolevets, Kopyczyńce en Ternopol.

De genealogische registers noemen verschillende van deze erfgenamen: R. Yosef Moshe Heschel (circa 1766-1851), R. Meshulam Zusia Heschel — jongste zoon van de Apter Rov —, R. Avraham Yehoshua Heschel (1832-1880), admor van Mezhbizh, en anderen [Geni]. Een opvallend sociologisch kenmerk van deze dynastie verdient aandacht, want het genealogische archief documenteert dit: mannen uit deze familie trouwden meerdere malen met vrouwen uit de familie van de Rebbe van Ruzhin [Geni]. Deze huwelijksallianties tussen grote chassidische huizen zijn niet louter strategisch: zij weven een netwerk van gedeelde heiligheid, een spirituele aristocratie waar het huwelijk een daad van gemeenschappelijke continuïteit wordt.

Wij bevinden ons hier volledig in het register van de Doorgegeven Herinnering. De verhalen rond deze tsaddikim — wonderen, verheffende woorden, daden van liefdadigheid ten opzichte van armen en lijdenden — behoren tot het chassidische hagiografische genre, waarvan de waarde niet primair feitelijk maar exemplarisch is. Eerlijkheid gebiedt te zeggen: de historicus kan de meeste van deze anekdotes niet verifiëren. Maar hij kan vaststellen dat de deugd die zij vieren — de zorg voor de ander, de aandacht voor de nederigen, de troostende aanwezigheid van de rechtvaardige in het midden van zijn gemeenschap — overeenkomt met een reële en gedocumenteerde sociale functie van de rebbe in de shtetls van Podolië en Galicië. Het chassidische hof was ook een plaats van economische solidariteit, van geschillenbeslechting, van opvang van het ongelukkige. Daarin heeft de Heschel-lignage gedurende meerdere generaties de betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven als de vorm zelf van de vroomheid belichaamd.

De late negentiende en vroege twintigste eeuw zien de hassidische hoven van Oost-Europa zich geconfronteerd met krachten die hen oversteigen: industrialisering, massale emigratie naar Amerika, opkomst van nationalismen, secularisering, en op de achtergrond, staatlich antisemitisme en pogroms. De tak die ons uiteindelijk interesseert had zich, door allianties, in de wereld van de Poolse en Podolische hoven gevestigd. Uit deze voedingsbodem wordt, in Warschau, de man geboren die de naam Heschel zal dragen tot aan de grenzen van Selma.

Hier moeten we voorzichtige gissing aanvaarden. De bronnen stellen vast dat Abraham Joshua Heschel, geboren in 1907, een afstammeling was van vooraanstaande rabbijnen van beide zijden van zijn familie [ReadTheSpirit] — de Heschel-Apt-lijn aan vaderszijde, verwant aan de dynastieën van Novominsk en Kopyczyńce. Genoemd naar zijn voorouder, werd de jonge Abraham Joshua opgeleid om op zijn beurt rebbe te worden. Maar de geschiedenis rukte hem uit dit getekende lot.

Het is in dit hoofdstuk dat de lijn zijn meest verschrikkelijke beproeving ontmoet, en waar de waarde van de verhouding tot oorlog en vervolging boven water komt. De Shoah vernietigde de wereld van de hassidische hoven van Polen. Abraham Joshua Heschel, opgeleid in Duitsland, werd daaruit gerkt: biografische verslagen herinneren eraan dat toen de nazi's aan de macht kwamen, zijn baan werd omgebogen. Hij werd uit Duitsland verbannen, ontsnapte ternauwernood aan de verslinding, en verloor een deel van de zijnen in de catastrofe. De herinnering aan deze verdwenen wereld — die van de Apter Rov en zijn erfgenamen — werd voor hem voortaan een schuld en een missie. Men kan zijn latere werk niet lezen zonder, in de ondertonen, het echo van dit verlies te horen: de theoloog van New York was ook de overlevende van een geslacht dat werd gedecimeerd.

Met de theologe die dezelfde naam draagt als de grondlegger, bereikt de lignée wereldwijde en gedocumenteerde bekendheid. Abraham Joshua Heschel (11 januari 1907 – 23 december 1972) was een rabbijn geboren in Warschau, die Amerikaan werd, en een van de voornaamste theologen en filosofen van het jodendom in de twintigste eeuw [Religion Wiki]. Gevormd in de dubbele school van de chassidische traditie van zijn geboorte en de Duitse universitaire filosofie, ontwikkelde hij een denken dat weigert intellectuele nauwkeurigheid van religieuze geestverdrift te scheiden.

Zijn geschreven werk vormt een belangrijke bijdrage aan het hedendaags joods denken. In The Sabbath: Its Meaning for Modern Man (1951) ontwikkelde hij een fenomenologie van de heilige tijd en presenteerde de sjabbat als een « paleis in de tijd ». In God in Search of Man: A Philosophy of Judaism (1955) keerde hij het gewone perspectief om: het is niet alleen de mens die God zoekt, maar God die, in zijn pathos, op zoek is naar de mens. Ten slotte plaatst zijn groot wetenschappelijk werk in het Hebreeuws, Torah min ha-Shamayim be-ispaklaryah shel ha-dorot (1962), een monumentale studie over rabbijnse opvattingen van openbaring, hem in de hoogste traditie van de talmoedische kennis. Door deze drie werken heeft de Heschel-lignée aan het jodendom en, daarenboven, aan het universele religieuze bewustzijn, een bijdrage gegeven die weinig families kunnen opeisen: de vereniging, in één mens, van talmoedische kennis, van filosofische kennis en van geleefd vroom zijn.

De erfenis van de Apter Rov schijnt daar op schitterende wijze door. De ahavat Yisrael van de voorouder, deze liefde voor Israël en voor elk mens « geschapen naar het beeld van God », wordt bij de theologe een theologie van menselijke waardigheid en een nadruk op het goddelijke pathos als grondslag van de ethiek. De goodheid ooit tot hermeneutisch principe verheven wordt een filosofie van verantwoordelijkheid. De continuïteit is niet alleen naar naam: zij is van doctrine.

De deugd die de Apter Rov had onderwezen als naastenliefde, zette zijn nageslacht om in de politieke arena van het Amerika van de twintigste eeuw. Op 21 maart 1965 marcheerde Abraham Joshua Heschel in de voorste rij, naast Martin Luther King Jr., tijdens de burgerrechtsmarsen in Selma, Alabama. Het beeld werd iconisch. De rabbijn Abraham Joshua Heschel marcheerde tijdens de burgerrechtsmarsen in Selma met Martin Luther King, Jr. Hij schreef later: « Toen ik in Selma marcheerde, baden mijn voeten » [Religion Wiki].

Deze formule condenseert de hele erfenis van de lignée: gebed is geen terugtrekking uit de wereld, maar inzet in de wereld; vroomheid bewijst zich in gerechtigheid. Heschel zag in de onderwijzingen van de Hebreeuwse profeten een duidelijke oproep tot maatschappelijk handelen in de Verenigde Staten, en hij werkte voor de burgerrechten van zwarten en tegen de oorlog in Vietnam [New World Encyclopedia]. De theoloog van de profeten maakte solidariteit met onderdrukten tot een religieuze vereiste, verlengde op Amerikaanse grond de ahavat Yisrael van zijn voorvader in een ahavat ha-adam, een liefde voor de mens zonder grenzen van ras of geloof.

Een laatste kenmerk moet worden benadrukt, dat het archief vaststelt: Heschel is een van de weinige Joodse theologen die veel door christenen worden gelezen [New World Encyclopedia]. Zijn inzet voor interreligieuze dialoog — met name tijdens het Tweede Vaticaans Concilie, waar hij invloed had op de herziening van het onderwijs van de Kerk ten opzichte van Joden — drukt een ander groot deugd van de Israëlische traditie uit die door de lignée wordt gedragen: de tolerantie en de verhouding tot de vreemde begrepen niet als wantrouwen, maar als gastvrijheid van de geest. Van Kolbasov naar Opatów, van Mezhbizh naar Warschau, van Frankfurt naar New York en Selma, dezelfde vlam zal hebben gebrund, doorgegeven met de naam.

Wat zal de lignée Heschel onder alle deugden van Israël het best hebben uitgedrukt? Het antwoord dringt zich vanzelf op, zozeer doorkruist het elk hoofdstuk: de *liefde voor de medemens verheven tot beginsel — de ahavat Yisrael geworden ahavat ha-adam**, de liefde voor Israël opengesteld voor de liefde tot elk mens. Deze deugd is niet abstract gebleven; zij nam beurtelings het gezicht aan van de rebbe van Apt gebogen over de nederigen van zijn gemeenschap, van de verzameling Ohev Yisrael* die van liefde de sleutel van de Torah maakt, en tenslotte van de oude theoloog met wit baard, met vermoeid voeten wandelend op de wegen van Alabama, zeggende dat zijn voeten baden.

De draad is continu, en daarin ligt het wonder van deze genealogie: een naam aangenomen uit eerbied voor filiale piëteit heeft trouw vervoerd, over bijna twee eeuwen en door de afgrond van de Shoah heen, dezelfde spirituele intuïtie. De lignée Heschel illustreert aldus een diepe waarheid van Israëls collectieve geheugen — dat herinnering geen nostalgie is, maar actieve overdracht, en dat de hoogste piëteit zich meet aan het meest concrete medelijden. Daarin zal deze familie, in de meest eisende betekenis van het woord, bewaaraars zijn geweest van de hesed: van goedheid als wereldverstand. Het overige — de verdwenen hogescholen van Podolië, de allianties van de grote huizen, de zwijgens die het archief nooit zal vullen — behoort tot dat deel van schaduw waar de historicus zich buigt, latend aan de herinnering wat zij alleen kan bewaren.