Familie Hermann

Aan de wortel van de familienaam bevindt zich een naam van persoon van Oudhoogduits oorsprong. Herman is een mannelijke voornaam afkomstig van een oude Germaanse samengestelde naam uit de elementen harja- « leger » en mann- « man » [Herman (name), Wikipedia]. Het wordt voor het eerst in de 8ᵉ eeuw geattesteerd, onder de vormen Hariman, Heriman, Hairman, Herman [Herman (name), Wikipedia]. De letterlijke betekenis — « legerman », « krijgsman » — behoort tot de krijgse antroponymie die gemeenschappelijk is aan de Germaanse volkeren van de vroege Middeleeuwen, zonder dat hieruit een werkelijk beroep van de drager moet worden afgeleid.

In de christelijke wereld heeft de verdubbelde vorm Hermann zich in Duitsland gevestigd, en men vindt ervan varianten in de Elzas en Lotharingen [Hermann, Geneanet]. De lexicografie benadrukt de porositeit tussen Herman, Hermann en Harman, cognate vormen voortkomend uit dezelfde Germaanse etymon [Herman, Geneanet].

Op basis van deze ondergrond verklaren zich de aanname van de naam door joden. Klassieke genealogische naslagwerken classificeren expliciet Herman als een Ashkenazische variant van Hermann [Herman, Geneanet], waarbij de tweede zelf wordt omschreven als de aanname door joden van een Duitse naam [Hermann, Geneanet]. Dit verschijnsel van naamleenwoord is niets uitzonderlijks: joden uit het Germaanse gebied hebben frequent, als wereldse voornaam en vervolgens als familienaam, Germaanse antroponiemen aangenomen waarvan de klankkleur aansloot bij assonantie of semantische associatie met een Hebreeuwse voornaam. Het fijne onderscheid tussen strikt joodse varianten (Herman Jiddisch-Duits) en Germaanse of Slavische vormen (Hermann Duits, Herman Slavisch gegermanniseerd) behoort precies tot het werk van de referentie-onomastische woordenboeken [Woordenboeken van joodse familienamen van Oost-Europa en Jiddisch-Duits].

Om te begrijpen waarom een Jood uit Centraal-Europa de naam Herman kon dragen, moet men het dubbele-naamstelstel herstellen, dat de Asjkenazische Joodse leven structureerde. Elke man ontving bij de besnijdenis een shem ha-qodesh, een heilige Hebreeuwse naam gebruikt bij de Torah-opgeroepen en religieuze handelingen; hij droeg, in het dagelijkse verkeer, een kinnui, een volkstaal naam voor alledaags gebruik. Deze koppeling, erfenis uit de Middeleeuws-Rijnse periode, was een integraal onderdeel van het religieuze en sociale weefsel van de Asjkenaz-gemeenschappen [Woolf, 2015], waar de dagelijkse vroomheid van mannen en vrouwen zich articuleerde rond erfde en overgedragen naamgeving [Baumgarten E., 2014].

In dit stelsel functioneert Herman typisch als Germaanse kinnui verbonden met een shem ha-qodesh. De Joodse naamgeving-traditie brengt graag voornamen beginnend met de klank Her- / Hirsch in verband met Hebreeuwse namen zoals Naftali — via het emblematische dier van het hert (Hirsch in het Duits, verbonden met de hinde van Naftali uit Genesis) — of met Ẓvi, « hert » in het Hebreeuws. De verschuiving van Hirsch naar Herz en vervolgens naar Herman behoort tot deze fonetische en semantische glijdingen die de Middeleeuws-rabbijnse cultuur, attent op de betekenis van namen, voortdurend commentarieerde [Kanarfogel, 2013].

Hier antwoorden geheugen en archief elkaar: de familiale traditie draagt het herinnering over van een voorouder « opgeroepen tot de Torah » onder een Hebreeuwse naam, terwijl burgerlijke registers vaak alleen de Duitse vorm bewaren. De confrontatie van beide — tweetalige grafsteen, register van pinqas uit de gemeentelijke kronoeken enerzijds, geboorte- en huwelijksakte anderzijds — stelt men in staat de dubbele naam te reconstrueren. Waar documentatie ontbreekt, blijft de verbinding tussen Herman en een bepaalde Hebreeuwse voornaam waarschijnlijk eerder dan zeker, en eerlijkheid gebiedt dit te zeggen.

De grond waaruit de Germaans-Joodse onomastiek ontspruit, is die van Asjkenaz, de verzameling Joodse gemeenschappen die zich vanaf de Vroege Middeleeuwen in de Rijndal hebben gevestigd. De economische geschiedenis van de Joden van Europa toont een oude aanwezigheid aan, vanaf de Late Oudheid en de Vroege Middeleeuwen, in de Rijnstedenen en langs de grote handelsroutes [Toch, 2013]. In dit kader ontstonden de grote gemeenschappen van Spier, Worms en Mainz — de beroemde ShUM — centra van een dichte religieuze cultuur en opmerkelijke juridische creativiteit [Woolf, 2015], [Soloveitchik, 2014].

De aanname van Germaanse persoonsnamen door Joden is daar van oudsher geattesteerd. De mannen en vrouwen van Asjkenaz leefden een dagelijkse religiositeit die intens verweven was met hun Duitse spreekomgeving [Baumgarten E., 2014], en de intellectuele cultuur van de tosafisten getuigt van een taalkundige integratie waarin het Germaanse volkstaal als gebruikstaal diende terwijl het ondergeschikt bleef aan het Hebreeuws en Aramees van de studiën [Kanarfogel, 2013]. Uit deze voedingsbodem is het Jiddisch geboren, een « nomadische » taal ontstaan uit de ontmoeting tussen middeleeuws Germaans en het Hebreeuws-Aramees substraat [Baumgarten J., 2002].

Een naam als Herman, ontdaan van eigen religieuze connotatie, was bijzonder geschikt voor dit gebruik van kinnui : neutraal, wijdverbreid in de christelijke samenleving, stelde het de Joodse drager in staat zich in de handels- en stedelijke wereld voort te bewegen zonder zijn innerlijke identiteit op te geven. De Joden van Asjkenaz waren overigens erkende actoren in de uitwisselingen en bepaalde activiteiten waarin vertrouwen en discretie een centrale rol speelden [Jütte, 2015]. De naam was in dit opzicht evenals een sociaal instrument als een erfenis.

Naarmate joodse gemeenschappen zich naar het oosten verplaatsten — Bohemen, Moravië, Oostenrijkse en Hongaarse landen — ging de Germaanse onomastiek met hen mee. De naam Herman komt natuurlijkerwijs voor in deze ruimten waar het Duits tot in de twintigste eeuw een belangrijke cultuur- en administatietaal van een groot deel van het jodendom bleef. De as die Praag met Presbourg (Bratislava) verbindt, illustreert exemplarisch deze continuïteit van een dichte Germaans-joodse wereld, waarin mannen, boeken en juridische tradities circuleerden [Kahana, 2015].

Deze wereld was niet homogeen. Van de achttiende tot de negentiende eeuw zag zij conflicten ontstaan tussen de rabbijnse traditie en de krachten van de moderniteit. De halachische productie van Praag tot Presbourg getuigt van een universum in volledige transformatie, waarin beslisnemmers zich moesten aanpassen aan een veranderende sociale omgeving [Kahana, 2015]. De joden aan het hof — de Hofjuden — hadden in dit kader een bijzondere en gevaarlijke plaats, op het snijvlak van vorstelijke macht en hun gemeenschap; het tragische lot van figuren als Joseph Süss Oppenheimer herinnert aan de fragiliteit van deze tussenpositie [Mintzker, 2017]. Zonder vooruit te lopen op de loopbaan van degenen die de naam Herman droegen, kan gesteld worden dat zij zich voortbewogen in deze uitgestrekte Duitstalige ruimte waar de Duitse familienaam de norm was en geen uitzondering.

Het gemeenschapsleven werd daar gestructureerd door instellingen waarvan de archieven — registers, rabbijnse dagboeken, rekeningen van joodse rechtbanken — ons de concrete textuur teruggeven. Het dagboek van rabbijn Hayyim Gundersheim uit Frankfurt, voor het einde van de achttiende eeuw, opent een waardevol venster op deze wereld van Germaans-joodse gemeenschappen, hun geschillen, hun huwelijken, hun namen [Fram, 2012].

De transformatie van de voornaam Herman in een erfelijke familienaam past in de grote beweging van de handhaving van vaste patronimieken op Joden door de Staten in de achttiende en negentiende eeuwen. In het Habsburgse Rijk verplichtte het tolerantsediet van Joseph II (1787) de Joden Duitse familienamen aan te nemen; vergelijkbare maatregelen werden genomen in Pruisen, Beieren, het Koninkrijk Polen en het Russische Rijk. Bij deze gelegenheid werden talrijke Germaanse kinnuim — waaronder Herman — verstijfd in overdraagbare familienamen.

De wetenschappelijke studie van deze namen berust op de grote onomastische naslagwerken van Alexander Beider en Lars Menk, die patronimieken van Joden uit het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen, Galicië en het Joods-Duitse gebied inventariseren, lokaliseren en etymologiseren [Woordenboeken van Joods-Europese en Joods-Duitse patronimieken]. Deze werken maken het mogelijk een werkelijk Joods naam te onderscheiden van een christelijke naamgenoot, en de geografische verspreiding na te gaan. Voor Herman wordt de classificatie als Asjkenazische variant van Hermann bevestigd door genealogische lexicografie [Herman, Geneanet ; Hermann, Geneanet].

Deze administratieve vastlegging was ook een ferment van moderne identiteit. De eeuwwisseling zag een bloei van culturele renaissance onder Joden in Midden- en Oost-Europa, waar de vraag naar taal — Duits, Jiddisch, Hebreeuws — en die van de naam werden enjeux van nationale en culturele constructie [Bechtel, 2002]. Het dragen van een Duitse naam als Herman kon toen achtereenvolgens integratie, aculturatie of juist de reivindicatie van een eigen geheugen betekenen. De geschiedenis van het moderne jodendom biedt in zijn lange duur het algemene kader voor deze herstellingen [Levenson, 2012].

De achternaam Herman kent een brede verspreiding, deels omdat hij verschillende werkelijkheden omvat. Men ontmoet Joodse Ashkenazi Herman, maar ook Herman van Germaanse, Slavische of Engelse christelijke oorsprong, wat genealogische voorzichtigheid noodzakelijk maakt [Herman, Geneanet]. De grafische en fonetische varianten zijn talrijk: Hermann, Herrmann, Harman, Hermanns, Hermansen afhankelijk van de taalgebieden [Hermann, Geneanet]. Bij de Joodse dragers oscilleerde dezelfde familie vaak, afhankelijk van migraties, tussen de spelling met één of twee n, gefraniseerd in de Elzas, geangliciseerd in Amerika.

De migraties aan het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw verspreidden de dragers van de naam naar West-Europa, Amerika en later Israël. Men noteert zo Joodse Duitstalige figuren die geschiedenis hebben gemaakt in de economie van de Nieuwe Wereld [Herman (name), Wikipedia]. In deze diaspora's handhaafde Herman zich vaak onveranderd; zijn geluid was vertrouwd voor de Anglosaaksische wereld en bevorderde integratie, terwijl de bijbehorende Hebreeuwse voornaam zich voortplantte in de religieuze en familiale kring.

Dit is waar de familiale mémoire op verlichtende wijze aansluit op het archief. Een mondelinge traditie over een voorouder « Herman de hert » (Hirsch) kan bevestiging vinden op een grafsteen die Ẓvi of Naftali vermeldt; omgekeerd kan een veronderstelde afstamming worden ontkracht door een document dat een heel ander oorsprong onthult. De naam Herman, juist omdat hij tussen verschillende werelden wordt gedeeld, nodigt elke lignée uit om wat zij meent te weten, te confronteren met wat de registres aantonen — zonder de gaten ooit door gissing in te vullen.

De familienaam Herman concentreert in twee Germaanse lettergrepen een lange joodse geschiedenis. Voortkomend uit een oud-Germaans krijgersantroponym dat sinds de 8ᵉ eeuw is geattesteerd, werd het door de Joden van Asjkenazi aangenomen als profaan kinnui, en vervolgens vastgesteld als erfelijke familienaam tijdens de grote naamgevingscampagnes van de 18ᵉ en 19ᵉ eeuw [Q18187697 — Wikidata ; Herman, Geneanet]. Zijn geschiedenis is die van een Germaans-joods wereldwijd die, van de middeleeuwse Rijn tot het Habsbourg-Europese Centraal-Europa, erin slaagde een binnenlandse Hebreeuwse identiteit en een sociaal bestaan in de Duitse taal met elkaar in overeenstemming te brengen.

Wat het archief vaststelt — de etymologie, de onomastische classificatie, de mechanica van naamsvastheid — trekt een solide kader. Wat onderzoek waarschijnlijk maakt — de verbinding van een bepaalde Herman met een precies Hebreeuws voornaam, de toebehoring van een bepaalde lignage tot een bepaalde gemeenschap — vraagt voor elke familie de geduldige confrontatie van referentiewoordenboeken, gemeenschapsregisters en overgeleverde herinneringen. De naam Herman is geen eindpunt maar een drempel: die waardoor een lignage zijn eigen geschiedenis betreedt, tussen herinnering en document.