Familie Hammerstein

De familienaam Hammerstein is verankerd in een goed geïdentificeerde categorie uit het onderzoek: Joodse namen afgeleid van Germaanse plaatsen. Verschillende localiteiten met deze naam bestaan inderdaad in het Germaanse spraakgebied — met name een Hammerstein aan de Rijn, op de rechteroever, bekend vanwege zijn middeleeuwse vesting boven de rivier, en gelijknamige plaatsnamen in Pommeren en elders in het Duitse gebied. De vorming van een Joodse familienaam naar aanleiding van zo'n plaatsnaam volgt een klassiek patroon: het individu of de familie werd aangeduid naar de plaats van herkomst of vorig verblijf, waarbij de geografische verbinding een identiteitskenmerk werd.

Het is significant dat de enige drager van de naam wiens biografie in deze familie nauwkeurig is gedocumenteerd — Abraham Hammerstein, vader van Oscar Hammerstein I — in Stettin woonde, de hoofdstad van de provincie Pommeren in het Koninkrijk Pruisen, dus in de buurt van een van de ruimten waar plaatsen genaamd Hammerstein inderdaad bestonden [Wikipedia, Oscar Hammerstein I]. Deze geografische nabijheid tussen de naam en de Pommerensche ruimte vormt een aanwijzing, zonder sluitend bewijs op te leveren, voor een echte toponymische oorsprong in plaats van een administratieve.

De grote onomastische naslagwerken vormen hier de enige werkelijk betrouwbare basis. De Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa van Beider — gewijd aan het Russische Imperium, het Koninkrijk Polen en Galicië — en het woordenboek van Joodse Duitse namen van Menk stellen de referentiemethode vast voor het attesteren van aanwezigheid, verspreiding en etymologie van achternamen [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Joodse Duitse namen]. Deze werken brengen in herinnering dat namen van het type Stein (Bernstein, Braunstein, Rubinstein, Hammerstein) een productieve reeks vormen in de onomastiek van het Duitse Joodse spraakgebied, waar het achtervoegsel -stein zowel als toponymisch element als als sierend onderdeel van namen tijdens administratieve naamgestevingscampagnes functioneert.

Het is belangrijk om twee vormingsroutes te onderscheiden. In het eerste geval weerspiegelt de naam een echte geografische oorsprong: een familie afkomstig uit een plaats genaamd Hammerstein zou "die uit Hammerstein" zijn genoemd. In het tweede geval, meer voorkomend op de grens van de achttiende en negentiende eeuw, resulteerde de naam uit een toewijzing opgelegd door de Oostenrijkse, Pruisische en vervolgens Russische overheid, die de Joden dwongen vaste en erfelijke achternamen aan te nemen. Veel van deze namen werden samengesteld uit waardevolle of neutrale Duitse wortels, zonder verbinding met een bepaalde plaats. In de huidige staat van geverifieerde bronnen is het niet mogelijk uit te maken welk van deze twee mechanismes voor elke drager van de naam Hammerstein overweeg; beide zijn attesteerbaar voor de klasse van namen in -stein [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Joodse Duitse namen].

De identificatie van het Jiddisch als taal van oorsprong [Q16840927 — Wikidata] bevestigt dat, ongeacht zijn Duitse grafische bron, de naam werd gedragen en doorgegeven binnen Jiddischsprekende gemeenschappen, wiens taal — gemengd van Germaanse, Hebreeuws-Arameeïsche en Slavische componenten — de dagelijkse leefwereld van het Asjkenazische vormde [Baumgarten, 2002]. Pommeren, een overgangsruimte tussen centraal Duitsland en het Slavische oostelijk Europa, behoorde juist tot deze taalcontactzone waar het westerse Asjkenazisch en het oosterse Asjkenazisch elkaar ontmoetten en vermengden.

Om te begrijpen wat het betekent om een naam als Hammerstein te dragen, moet men de wereld die deze naam heeft voortgebracht, reconstrueren. Het Jiddisch, de volksspraak van de Ashkenazi-Joden, ontstond in de Rijnvallei en verspreidde zich oostwaarts via middeleeuwse en moderne migraties, tot het de taal werd van miljoenen sprekers van de Baltische staten tot Oekraïne [Baumgarten, 2002]. Deze « zwervende » taal, zoals Jean Baumgarten het treffend noemt, was drager van een gehele cultuur: het religieuze leven, de handel, het huishouden, de straat.

De naamkunde kan niet losgekoppeld worden van deze taalhistorische context. De Ashkenazi-Joodse namen dragen het spoor van opeenvolgende contactlagen: Hebreeuws fundament, Germaanse elementen erfgoed van het Middel-Hoog-Duits dat de basis vormt van het Westers-Jiddisch, Slavische invloeden in het oosten. Een naam als Hammerstein, zuiver Germaans in zijn componenten, verwijst naar deze westelijke en centrale laag van het Ashkenazi-gebied, zelfs wanneer zijn dragers zich later in het oosten in de grote demografische centra van het Oost-Europese Jodendom bevonden.

Aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw kende deze Jiddische cultuur een buitengewone gisting — de « culturele renaissance van de Joden » die aanleiding gaf tot moderne literatuur, pers, theater en een project van nationale opbouw gebaseerd op de taal [Bechtel, 2002]. De Jiddische pers, in het bijzonder, speelde een doorslaggevende rol in de modernisering van de gemeenschappen, stellende volkslectoraten een ongekende toegang tot informatie, debat en fictie ter beschikking [Stein, 2004]. In deze gisting werden Ashkenazi-families van alle lagen — diegenen met toponymische namen als Hammerstein onder zoveel anderen — meegevoerd door de grote stromingen van de Joodse moderniteit: secularisering, verstedelijking, migratie.

De Jiddische fictie, met de oprichtende figuren van Abramovitsh, Sholem Aleichem en Peretz, zette deze wereld in transformatie in scène, haar shtetls en steden, haar ambachtslieden en handelaren [Frieden, 1995]. Zij getuigt van de crisis en de vernieuwing van een traditionele maatschappij geconfronteerd met de moderniteit [Krutikov, 2001]. Dit is het sociale decor waarbinnen het anonieme en collectieve lot van zovele naamdragers zich inschrijft — totdat in de lijn van de Hammerstein's van Stettin een figuur opdoemt die deze overgang van de Ashkenazi-cultuur naar de moderniteit van het westerse spektakel zou gaan belichamen.

Het beslissende moment in de geschiedenis van elke asjkenazische familienaam is de periode van vaststelling van erfelijke namen, tussen het einde van de 18de eeuw en het midden van de 19de. Tot dan toe duidden de meeste Joden zichzelf aan via een vloeiend patronymisch systeem — voornaam zoon van voornaam (ben), waaraan soms een beroepsbijname of een verwijzing naar de plaats van herkomst werd toegevoegd. Het is de moderne staat, in haar streven naar belastingheffing, militaire dienstplicht en regelmatig beheer van bevolkingen, die de vaste familienaam oplegde.

In Oostenrijk verplichtte het toleranceedikt van Joseph II (1787) Joden om permanente Duitse namen aan te nemen. Pruisen volgde met het emancipatiedeccreet van 1812, en het Russische Rijk legde wetgeving vast in de jaren 1804 en 1835. Uit deze campagnes zijn het overgrote deel van de samengestelde Duitse Joodse namen voortgekomen, waarvan de naslagwerken van Beider en Menk een methodisch inventaris opstellen [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits]. De naam Hammerstein behoort typologisch tot deze productie: een Germaanse naam, met component -stein, overdraagbaar via vaderlijke afstamming.

Het is in dit Pruisische kader dat de gedocumenteerde familie zich inschrijft. Abraham Hammerstein en zijn echtgenote Berthe leefden in Stettin, een haven- en bestuurstad in Pommeren, binnen een Joodse gemeenschap die geleidelijk voordeel had getrokken uit de Pruisische emancipatiehervormingen. Zij waren het die de naam Hammerstein aan hun zoon Oscar doorgaven, geboren op 8 mei 1846 [Wikipedia, Oscar Hammerstein I] — de eerste schakel van de lignage waarvan dit Grote Boek de geschiedenis herontdekt.

Hier komen familiale herinnering en archief soms in spanning te staan. De mondelinge traditie neigt ervan uit te gaan dat namen een adellijke oorsprong, een prestigieus beroep of een rabbijnse lignage hebben; het archief daarentegen onthult meestal de administratieve willekeurigheid van de toekenning. In het geval van namen op -stein toont onomastisch onderzoek aan dat de schijnbare betekenis (« steen », « rots ») meestal geen descriptieve waarde heeft: zij behoort tot de ornamentale combinatoriek van opgelegde namen [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits]. Het is daarom waarschijnlijk, eerder dan vastgesteld, dat deze of gene drager van de naam Hammerstein deze aan een werkelijke plaats ontleent; de toponymische hypothese blijft de meest economische, zonder de administratieve weg uit te sluiten.

Deze vaststelling viel samen met de intrede van Joden in het burgerschap en het verbreid economisch leven van de emanciperende staten. De naam werd toen zowel een instrument van integratie als een marker van identiteit — gedragen op school, in het register, in het leger, in de handel. Hij vergezelde de families in hun geografische en sociale mobiliteit, van het dorp naar de grote stad, en vervolgens, voor velen, naar emigratie. Voor de familie Hammerstein uit Stettin nam deze mobiliteit de vorm aan van een atlantische oversteek die het geschiedenis van de westerse podiumkunsten zou veranderen.

Het was een zeventienjarige jongen, al twee jaar zonder moeder, die aan het einde van de jaren 1860 naar New York vertrok. Oscar Hammerstein I werd geboren op 8 mei 1846 in Stettin, in het koninkrijk Pruisen, uit Duitse joodse ouders genaamd Abraham en Berthe Hammerstein [Wikipedia, Oscar Hammerstein I]. Al vanaf zijn jeugd leerde hij fluit, piano en viool spelen — deze vroege muzikale gevoeligheid kondigde een heel leven aan dat aan het spektakel zou worden gewijd. Het is niet precies bekend wat hem ertoe aanzette Pommeren achter zich te laten ; de bronnen gaan niet verder dan het pure feit : hij emigreerde, evenals tienduizenden Duitse Joden van zijn generatie, naar de Verenigde Staten.

In New York vestigde hij zich als zakenman en theaterimprésario met een energie die de bewondering van zijn tijdgenoten afdwong. Zijn passie voor opera leidde ertoe dat hij verschillende lyrische zalen in de Amerikaanse metropool opende, en hij droeg rechtstreeks bij aan het vernieuwen van de populariteit van deze kunst in de Nieuwe Wereld [Wikipedia, Oscar Hammerstein I]. Hij was de bouwer van een echt klein cultureel rijk : het Manhattan Opera House, dat hij in 1906 oprichtte, hield het tegen de Metropolitan Opera van de stad gedurende meerdere seizoenen, en dwong de gevestigde instelling zichzelf te overtreffen. Deze ondernemersdurf — een Duitse joodse immigrant die de machtigste culturele instellingen van het land tart — draagt iets karakteristieks van de vitaliteit van deze Asjkenazische generatie.

Hij kreeg meerdere kinderen. Onder hen werd zijn zoon William Hammerstein, genaamd Willie (1875–1914), directeur van het Victoria Theatre aan Times Square, dat enige tijd het meest winstgevende theater van New York was [IMDb, Oscar Hammerstein II]. Een ander zoon, Arthur Hammerstein (1872–1955), werd producent van musicalstheater op Broadway [Wikipedia, Hammerstein (surname)]. Deze overdracht van de liefde voor het spektakel van de ene generatie op de volgende, van de immigrantenvader naar de Amerikaanse zonen, tekent een opmerkelijke continuïteit : het podium als beroeping, als erfgoed, als gemeenschappelijke taal van een familie die de Jiddische wereld van Pruisen achter zich had gelaten zonder echter afstand te doen van de kunst van het verhaal en het lied.

Oscar Hammerstein I stierf op 1 augustus 1919 in New York, in het Lenox Hill-ziekenhuis in Manhattan [Wikipedia, Oscar Hammerstein I]. Hij liet een lignée achter die diep geworteld was in het Amerikaanse theaterweemde, en een kleinzoon van vierentwintig jaar oud die het naam Hammerstein naar zijn creatieve hoogtepunt zou brengen.

Oscar Hammerstein II werd geboren op 12 juli 1895 in Harlem, New York, als zoon van William Hammerstein en Alice, geboren Nimmo [Wikipedia, Oscar Hammerstein II]. Zijn vader kwam uit een niet-praktiserend joods gezin; zijn moeder was van Schotse en Britse afkomst. Het kind werd opgevoed in de christelijke traditie van zijn moeder [New World Encyclopedia]. Dit biografische detail — het gemengde religieuze lidmaatschap, de joodse overdracht via de vader maar de christelijke opvoeding — is kenmerkend voor een zekere Amerikaanse joodse burgerij van het einde van de 19de eeuw, voor wie assimilatie zowel een verovering als een innerlijke spanning vertegenwoordigde.

De dood van zijn vader in juni 1914 — Oscar was slechts achttien jaar — liet hem wees achter in de theatrale wereld die zijn grootvader had opgebouwd. Datzelfde jaar nam hij voor het eerst deel aan een universitaire productie, de Varsity Show getiteld On Your Way, aan de universiteit Columbia [New World Encyclopedia]. Het universitaire toneel was zijn leermeesterschap; Broadway was zijn roeping.

Zijn loopbaan als librettist strekt zich uit over meer dan dertig jaar, van 1927 tot 1960 [Corpus Zakhor, id:af7dcdb2-f912-4be3-8949-1a442c140e11]. Met componist Jerome Kern bracht hij Show Boat uit in 1927 — een richtingwezenend werk dat als eerste in de geschiedenis van de Amerikaanse musical durfde zich in te laten met ernstige onderwerpen: racisme, alcoholisme, sociale ellende in het Amerikaanse Zuiden. Met componist Richard Rodgers, met wie hij vanaf 1943 een van de vruchtbaarste duo's in de geschiedenis van het spektakel vormde, schreef hij de libretti en liedteksten van Oklahoma! (1943), Carousel (1945), South Pacific (1949), The King and I (1951), Flower Drum Song (1958) en The Sound of Music (1959) [Corpus Zakhor, id:af7dcdb2-f912-4be3-8949-1a442c140e11]. Rodgers en Hammerstein worden gecrediteerd met het transformeren van de Amerikaanse musical in een kunst gebaseerd op dramatisch verhaal en karakters, waar het genre tot dan toe de lichtheid van vermaak had begunstigd [IMDb, Oscar Hammerstein II].

Voor dit werk won Oscar Hammerstein II twee Oscars voor beste origineel nummer en acht Tony Awards [JTA, 2013]. Hij wordt beschouwd als de beste book writer — librettist — in de hele geschiedenis van Broadway, degene die van het verhaal het zwaartepunt van het musical maakte, en de ster en het nummer verschoof ten gunste van het verhaal en het personage [New World Encyclopedia].

Hij stierf op 23 augustus 1960 in Doylestown, Pennsylvania, op vijfenzestigjarige leeftijd.

De vraag naar de joodse erfenis in zijn werk is gedocumenteerd met grote nauwkeurigheid door zijn eigen kleenzoon, Oscar Andrew Hammerstein III. Opgegroeid door Schotse presbyterianen, trad Oscar II slechts een synagoge binnen om elegieën uit te spreken in Temple Emanu-El aan de Fifth Avenue van Manhattan [JTA, 2013]. Bert Fink, senior vice-president van het bureau Rodgers & Hammerstein, zei het zonder omhaal: « Zijn moeder, Alice, was van Schotse afkomst, en haar religie werd beschreven als presbyteriaans of episcopaals » [JTA, 2013]. Oscar II was niet joods in de halakische zin van het woord.

En toch. Volgens zijn kleenzoon Andy Hammerstein III drong de Duits-joodse erfenis van de familie diep door in zijn werk. « Duitse Joden, vooral degenen aan wie de assimilatie van de jaren 1860 en 1870 op ironische wijze was aangeboden — die generatie transformeerde zijn judaïsme in een grote liefde voor het muziektheater, en vooral voor opera », legde hij uit. « Wat is muziektheater anders dan zang en verhaal? Wat is judaïsme anders dan rabbijn en kantor? » [Jewish Standard, 2013]. Deze onzichtbare draad tussen de synagoge van Stettin en het podium van Broadway is misschien het meest intieme spoor dat de naam Hammerstein in de cultuur van de 20ste eeuw heeft achtergelaten.

Ashkenazische achternamen leven niet alleen in registers: zij circuleren in de cultuur, op podiums, in boeken. Het Jiddisch theater, ontstaan in het laatste derde deel van de negentiende eeuw, werd een van de grote vectoren van deze volkscultuur [Sandrow, 1996]. Van bescheiden origine steeg het in enkele decennia uit tot moderne kunst, gedragen door rondreizende troepen en avant-gardetroepen [Quint, 2019].

Rondreizen was inherent aan deze kunst: de Vilna Troupe, embleem van het transnationale Jiddisch theater, belichaamde een werkelijk cultureel « imperium » zonder grondgebied, dat het Jiddisch repertoire van Oost-Europa tot Amerika verspreidde [Caplan, 2018]. In het Oosten bracht de Sovjet-ervaring het Joodse Staatstheater van Moskou voort, laboratorium van een Joodse cultuur op het openbare podium [Veidlinger, 2000]. Deze scenische bloei vormde een ruimte waar namen — van personages, auteurs, acteurs — zich opladen met een nieuwe symbolische waarde.

Het is in deze bredere context dat men de theatrale roeping van de Hammerstein moet situeren. Ze ontstond niet uit het niets. Toen Oscar Hammerstein I in de jaren 1860 in New York aankwam, bestonden de Jiddisch New-Yorkse podiums nog niet — zij zouden ontstaan in de volgende decennia, met de grote golven van Oost-Europese immigratie. Maar de cultuur van spektakel, zang en verhaal die hij in zich droeg was niet vreemd aan de Ashkenazische universum waaruit hij kwam. Wat hij en zijn nakomelingen in passie voor opera omzetten, vervolgens voor het Amerikaanse musical, was misschien, in een verheven en getransponeerde vorm, dezelfde gevoeligheid voor gezonden woord die, in de Joodse traditie, de hazzan met de verzamelde gemeenschap verbindt.

De moderne Jiddische literatuur was op haar beurt niet het voorrecht van mannen alleen: een lange traditie van dichtaressen, van de zestiende tot de twintigste eeuw, droeg bij aan de vorming van een canon [Hellerstein, 2014]. De vraag naar de taal zelf — het Jiddisch, taal van het alledaagse en het vrouwelijke, tegenover het Hebreeuws, heilige en geleerde taal — structureerde de culturele spanningen van de Joodse moderniteit [Seidman, 1997]. In dit universum kon een Germaanse naam als Hammerstein evenzogoed een ambachtsman van een shtetl aanduiden als een geleerde, een handelaar als een kunstenaar. De gedocumenteerde lijn van de familie Hammerstein uit Stettin koos de weg van de kunst en maakte ervan haar reden van bestaan.

Arthur Hammerstein (1872–1955), zoon van Oscar I en oom van Oscar II, was zelf een producent van musicaltheater op Broadway en droeg ertoe bij dat de naam Hammerstein zich als een cultureel merk in het New York van de eerste decennia van de twintigste eeuw vestigde [Wikipedia, Hammerstein (surname)]. James Hammerstein (1931–1999), overgrootkleinzoon van Oscar I, was regisseur en producent van theater [Wikipedia, Hammerstein (surname)]. Jane-Howard Hammerstein (1934–2022) was scenarioschrijver [Wikipedia, Hammerstein (surname)]. Over vier generaties droeg de familie dezelfde roeping — een opmerkelijke trouw aan het podium als leefruimte.

De geschiedenis van Ashkenazische namen is onlosmakelijk verbonden met grote migraties. Vanaf de jaren 1880, onder druk van pogroms, armoede en discriminatie, verlieten miljoen Joden uit Oost- en Centraal-Europa hun huizen voor Noord-Amerika, West-Europa, Zuid-Afrika en Palestina. De naam Hammerstein, zoals alle Ashkenazische achternamen, verspreidde zich over deze migratiewegen.

De gedocumenteerde trajectorie van de familie Hammerstein uit Stettin gaat aan deze grote beweging met een generatie vooruit: het was in de jaren 1860, vóór de grote golven, dat Abraham en Berthe de jonge Oscar hun naam en hun toebehoren overdroegen, en dat deze over de Atlantische Oceaan trok. Hierin was hij representatief voor een eerste golf van Duitse Joodse emigratie, bourgeoisier en beter geassimileerd dan de massa van Oost-Europese vluchtelingen die zou volgen. Deze « Deutsch-Juden » brachten naar de Verenigde Staten een reeds sterk geseculariseerde Joodse cultuur, reeds geïntegreerd in de Europese moderniteit — en het was precies deze cultuur die Oscar I in staat stelde zich door te zetten in de culturele kringen van New York.

In de Verenigde Staten registreerden, transcribeerden en wijzigden de immigratiebureaus deze namen soms. De Jiddische cultuur verplantste zich daar met kracht: pers, theater, uitgeverij beleefden een tweede leven op Amerikaanse bodem, verlengend de Europese gisting [Sandrow, 1996]. De rondreizende troupes die door Europa waren gereisd, vonden nieuw publiek in de Atlantische metropolen [Caplan, 2018]. De naam, gedragen door deze migranten, werd tegelijk teken van trouw aan de oorsprong en object van aanpassing aan de gastmaatschappij.

De Shoah maakte abrupt een einde aan deze Europese geschiedenis. De Jiddischsprekende gemeenschappen van Oost- en Centraal-Europa, vormsels van de naam, werden in hun overgrote meerderheid verdelgd. Wat van de naam Hammerstein overbleef — zoals van zovele anderen — bevond zich voortaan hoofdzakelijk in de diaspora's: in Amerika, in Israël, in het heropgebouwde West-Europa. De overdracht van de naam werd aldus herinnering aan een verdwenen wereld zowel als levende continuïteit.

Het is waarschijnlijk, hoewel het niet in detail kan worden vastgesteld op basis van geverifieerde bronnen, dat de huidige dragers van de naam aan deze verschillende trajectoria's zijn verbonden: families die in het Duitstalige gebied bleven en daarna emigreerden, Oosterse families verstrooid door de migraties van het einde van de 19de eeuw, overlevenden en hun nakomelingen. De naam draagt in zich, als een palimpsest, de gehele reeks van deze historische lagen. De gedocumenteerde tak — die van Abraham, Oscar I, William, Arthur, Oscar II — koos voor een vorm van radicale integratie die haar bijna onzichtbaar maakte als familie in institutionele zin, terwijl zij haar immens zichtbaar maakte als Amerikaanse culturele familie.

Een eerlijke Groot Boek moet de grenzen van zijn kennis blootleggen. In het geval van de naam Hammerstein zijn de beschikbare geverifieerde bronnen van twee aard : enerzijds de referentienotitie die de naam identificeert als asjkenazische familienaam van Jiddische oorsprong [Q16840927 — Wikidata] en de grote onomastische naslagwerken die hiervan het typologische kader bieden [Woordenboeken van Oost-Europese en Joods-Duitse familienamen] ; anderzijds de biografische gegevens met betrekking tot de familie Hammerstein uit Stettin — Oscar I, William, Arthur en Oscar II — getuigd door concordante encyclopedische en journalistieke bronnen [Wikipedia, Oscar Hammerstein I ; Wikipedia, Oscar Hammerstein II ; New World Encyclopedia ; IMDb ; JTA ; Jewish Standard], alsmede het corpus van de lyrische en dramatische werken van Oscar Hammerstein II [Corpus Zakhor, id:af7dcdb2-f912-4be3-8949-1a442c140e11].

De onomastische methode van Beider en Menk biedt evenwel een solide kader. Zij leert nooit de schijnbare etymologie van een naam met zijn werkelijke geschiedenis te verwarren, voorkeur te geven aan documentaire attestaties boven familiale tradities, en elke naam in zijn geografische en chronologische verspreiding in te plaatsen. Toegepast op Hammerstein leidt dit tot drie beredeneerde proposities : de naam heeft een samengestelde Germaanse vorm ; hij behoort tot de productieve reeks van namen op -stein ; zijn meest waarschijnlijke oorsprong is toponomisch, verwijzend naar de Pomeerse streek waaruit de gedocumenteerde familie afkomstig is, zonder de administratieve toewijzing uit de emancipatietijd uit te sluiten [Woordenboeken van Oost-Europese en Joods-Duitse familienamen].

Waar het familiale geheugen een voortdurend en heldhaftig verhaal zou willen, moet de geschiedschrijver de stiltes aanvaarden. Verwoeste gemeenschapsarchieven, verloren gegane registers, tijdens de emigratie verminkte transcripties : zoveel obstakels die de reconstructie van een unieke en zekere genealogie onmogelijk maken. Dit Groot Boek kiest daarom voor de weg van epistemische integriteit : zeggen wat vaststaat, aanwijzen wat waarschijnlijk is, aannemen wat gespeculeerd blijft, en de lezer vertrouwen om met zijn eigen familiale geheugen aan te vullen wat het archief niet kan zeggen.

Een punt van integriteit dringt zich ook op over de Joodse dimensie van de gedocumenteerde familie. Oscar Hammerstein II was niet joods in de halakhische betekenis — noch van moederlijke afkomst noch door religieuze opvoeding [JTA, 2013 ; New World Encyclopedia]. Het parcours van deze familie illustreert aldus een bekend fenomeen in de geschiedenis van de Amerikaanse Joodse gemeenschap in de 19de-20ste eeuwen : de geleidelijke assimilatie, over twee of drie generaties, van een Duitse Joodse familie in de dominante samenleving, tot op het punt dat alleen de familienaam — Hammerstein — overblijft als publieke spoor van de oorsprong. Deze naam is de draad die de librettist van The Sound of Music verbindt met de Pruisische jood uit Stettin die zich ooit naar Amerika begaf met, in zijn geheugen, de fluit en viool van zijn jeugd.

De naam Hammerstein condenseert in enkele lettergrepen een enorme geschiedenis. Ashkenazische familienaam van Jiddische oorsprong [Q16840927 — Wikidata], met een germaanse vorm opgebouwd op de productieve wortel -stein, behoort het tot die familie van namen ontstaan uit de ontmoeting tussen een oude joodse cultuur en moderne staten die door hun emancipatiewetten de fixatie van erfelijke familienamen oplegden [Woordenboeken van familienamen van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse Joden]. De meest waarschijnlijke oorsprong ervan is toponiemisch, verwijzend naar de Pomeerse ruimte waaruit de eerst gedocumenteerde leden van de lignée voortkomen.

Voorbij de etymologie werd de naam gedragen in het hart van het Jiddische heelal — deze beschaving van de dwaalende taal [Baumgarten, 2002], van culturele renaissance [Bechtel, 2002], van de pers [Stein, 2004], van literatuur [Frieden, 1995] en theater [Sandrow, 1996]. Het volgde vervolgens de grote migraties naar de atlantische diaspora's, vergezeld van een familie die, als joodse geboren in Stettin, in drie generaties amerikansk werd in New York.

Wat deze lignée boven alles het best tot uitdrukking bracht, is de deugd die het Ashkenazische jodendom zoals geen ander aan de drempel van de moderniteit droeg: de transformatie van cultuur in universele roeping, de verschuiving van het heilige naar de kunst, de overtuiging dat zang en verhaal de dragers zijn van een menselijke waarheid die elke grens overstijgt. Deze beweging — van hazzan naar impresario, van impresario naar librettist — is geen verraad van het jodendom. Het is misschien zijn meest treffende metamorfose.

Oscar Hammerstein I, Pruisische migrant die opera's in New York bouwde om met de Met te concurreren, gaf op zijn manier uiting aan de overtuiging dat grote muziek een collectief goed is waarop elk volk recht heeft. Oscar Hammerstein II, die van Show Boat (1927) het eerste werk van de Amerikaanse musical maakte dat het rasvraagstuk frontaal aanpakte, en vervolgens van South Pacific (1949) een pleidooi tegen etnische vooroordelen, toonde een gevoeligheid voor het lot van de uitgeslotene en de vreemde die men, zonder feiten te verdraaien, kan verbinden met de lange Ashkenazische herinnering aan marginalisatie en hoop [Corpus Zakhor, id:af7dcdb2-f912-4be3-8949-1a442c140e11]. Het is een joodse waarde zich te herinneren vreemdeling geweest te zijn — en ervan een werk te maken.

Dit Grote Boek pretendeert niet de geschiedenis van de naam af te sluiten, maar deze te openen: het biedt een raamwerk — linguïstisch, historisch, methodologisch, biografisch en artistiek — waarbinnen elke familie Hammerstein haar eigen loopbaan kan inschrijven. Tussen het archief dat vaststelt en de herinnering die overdraagt, tussen het waarschijnlijke en het geveronderstelde, tussen de jood van Stettin en de librettist van Broadway, blijft de naam die dunne en taaje draad die de levenden verbindt met een verdwenen wereld.