Familie Hammami

De naam Hammami kan worden gelezen in het licht van de algemene regels die hebben voorgezeten aan de vorming van Joodse namen in islamitische landen. Veel Joodse families uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika hebben historisch arabische of andere lokale namen gebruikt, die vaak hun beroep of hun plaats van herkomst weerspiegelden. Hammami illustreert precies dit dubbele register: het kan zowel een uitbater van baden (beroepszin) als een afkomstige uit een plaats genaamd Hammam (toponymische zin) aanduiden.

De etymologie is stellig vastgesteld. Het woord « hammam » vindt zijn oorsprong in het Arabische werkwoord ḥamma (حمّى), wat « verwarmen » betekent; de term is afgeleid van het Arabische woord ḥammām (حَمَّام), dat zich vertaalt als « baden » of « damp plaats », etymologisch geworteld in de drieledige semitische wortel ḥ-m-m, wat « heet zijn » betekent. Het bad werd zo karakteristiek voor de stedelijke beschaving dat de hammam zich verspreidde over arabische cultuurgebieden, zelfs tot op het Iberisch Schiereiland. De warmte van de hammam was niet alleen fysiek: het was het symbool van een ruimte waarin voor het lichaam, voor zuiverheid en voor gemeenschap zorg werd gedragen.

In de Joodse gemeenschappen van de Maghreb gehoorzaamde de overdracht van achternamen aan verschillende logica's die onomastische naslagwerken zorgvuldig in kaart hebben gebracht. Het voornaamste onomastische werk over de Joden van Tunesië is dat van Paul Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, origines et significations, L'Harmattan, Parijs, 2002. Sebag inventariseert daarin namen van Hebreeuwse, Arabische, Berberse, Italiaanse en Spaanse oorsprong, getuigend van de culturele gelaagdheid van de gemeenschap. Ook werken over de namen van de Joden van Noord-Afrika zijn kostbaar, met name Jacques Taïeb, Juifs du Maghreb, Noms de famille et société, Parijs, Cercle de généalogie juive, 2004 — een inventaris met een fijne analyse van de migraties en sociologische mechanismen die tot de vorming van familienamen hebben geleid.

Sommige namen zijn aan een beroep gekoppeld; andere kunnen toponymisch zijn — de nisba wijst dan op de plaats van herkomst. Hammami behoort zonder enige twijfel tot deze categorie waarin het achtervoegsel -i het individu aan een referent bindt, hier de hammam of de gelijknamige plaats. De nabijheid van de wortel ḥ-m-m in het Hebreeuws (ḥam, heet) en het Arabisch verklaart trouwens dat dit soort naam zonder wrijving tussen de twee naast elkaar levende gemeenschappen kon circuleren.

Er ligt in dit eenvoudige onomastische feit een eerste deugd die de Joodse traditie altijd heeft gecultiveerd: de verhouding tot de vreemde, of nauwkeuriger gezegd het vermogen om de taal en cultuur van de ander te bewonen zonder erin op te gaan. Een Arabische naam dragen terwijl men het jodendom beoefent, de Torah in een Arabisch dialect bestuderen, gebeden in het Hebreeuws reciteren in wijken die van het Arabisch weergalmden: dit is die dubbele aangeborenheid, deze kunst van de samenwoning, die het Noord-Afrikaans jodendom onderscheidt en die de naam Hammami in zijn eigen vorm ingeschreven draagt. Maurice Eisenbeth, Les Juifs d'Afrique du Nord, démographie et onomastique, Algiers, 1936, heruitgegeven door de Cercle de Généalogie Juive, besteedt veel aandacht aan namen van Berberse stammen, aantonende hoeveel het lenen uit de linguïstische omgeving noch kapitulatie noch assimilatie was, maar een vorm van inzicht in de coëxistentie.

Indien men de Joodse tak van de naam Hammami situeert, richt het onderzoek zich eerst naar Tunesië en Algerije, aangezien deze twee landen de sterkste attestaties van de patroniem concentreren en inheems waren voor enkele van de oudste Joodse gemeenschappen in het Middellandse-Zeegebied. Tunesië bezit een van de oudste Joodse gemeenschappen in Noord-Afrika — de Tunesische Joden, historisch geconcentreerd in Tunis en op het eiland Djerba, hebben een ononderbroken aanwezigheid van meer dan tweeduizend vijfhonderd jaar gehandhaafd. De synagoge El Ghriba op Djerba is een van de oudste synagogen die nog steeds actief zijn ter wereld.

Deze oudheid is geen legende maar een feit dat door de genetica van populaties wordt ondersteund: onderzoeken ondersteunen het historische getuigenis van Midden-Oosterse Joden die zich gedurende de klassieke oudheid in Noord-Afrika vestigden, niet-Joden tot het jodendom bekeerden en de lokale bevolking trouwden, waardoor onderscheiden populaties ontstonden die meer dan twee millennia grotendeels intact bleven. Een Joodse Hammami-lignée plaatst zich dus in een meerduizendjarige geschiedenis van Noord-Afrikaanse inbedding, waar de aanname van Arabische of Berberse namen op geen enkele wijze de geloofsaanhorendheid uitwiste.

Het middeleeuwse archief bevestigt de vitaliteit van deze gemeenschappen. Het eerste concrete historische bewijs van een Joodse gemeenschap op Djerba gaat terug tot de 11de eeuw. Een koopmannenbrief uit de Geniza van Caïro, gedateerd op 1030, verwijst naar een Jood genaamd Abū al-Faraj al-Jerbī (al-Jerbī betekent « de Djerbiaan ») die in Kairouan leefde en handelde met de oostelijke landen. Dit getuigenis biedt een treffende parallel voor het geval Hammami: al-Jerbī is, evenals Hammami, een nisba — een relatief adjectief dat als patroniem dient. Andere brieven uit dezelfde periode werpen licht op de rol van Djerbische Joden in de Middellandse-Zeehandelswegen in het tijdperk van het Byzantijnse Rijk. Deze handelsmobiliteit verklaart de latere verspreiding van namen als Hammami door de Maghreb.

Binnen de Tunesische gemeenschap bestonden twee grote lagen naast elkaar: de Twansa (Tounsi in het enkelvoud), inheemse arabische Joden, en de Granas (of Gorneyim), afkomstig uit Livorno en afstammelingen van de Spaanse verbannen. Deze nieuwe aankomers Granas, rijker en minder talrijk, spraken en schreven het Toscaans, soms nog Spaans, en vormden een zeer invloedrijke economische en culturele elite. Hun patroniemen herinneren aan hun Spaanse of Portugese oorsprong; snel geïntroduceerd aan het hof van de bey, oefenden zij functies uit als belastinginners, schatbewaarders en tussenperonen. De Twansa daarentegen « spraken het Judeo-Tunesisch dialect en innamen een bescheiden maatschappelijke positie. » De naam Hammami sluit zich het meest natuurlijk aan bij deze inheemse, Arabofone laag.

Deze maatschappelijke bescheidenheid van de Twansa moet zonder neerbuigendheid begrepen worden: zij bedekte een intense vroomheid, een diep attachment aan oude liturgische gebruiken, een leven ingedeeld door de halakha zoals die van generatie op generatie op dit land was overgeleverd. De ambachtslieden, kleine handelaren, kunstenaars in leer, zilver of textiel die de Hara van Tunis bevolkten hadden niet de diplomatieke glans van de Granas, maar zij vormden de ruggengraat van het gemeenschapsleven: zij richtten de broederschappen op, de liefdadigheidssamenlevingen (hevrot), de Talmudstudiëgroepen die voor zonsopgang of na het werk samenkwamen. De dagelijkse vroomheid — het ochtendgebed in de buurtsynagoge, het handhaven van de shabbat te midden van een stad die niet stilstond, het naleven van de voedselwetten in een omgeving waar alles tot compromis verleidde — was de eerste en meest constante vorm van de collectieve betrokkenheid van deze families.

Het Noord-Afrikaanse judaïsme is niet eensluidend : het legt een zeer oude autochtone basis over en verschillende golven van Sefardische immigratie uit het Iberisch schiereiland. Het begrijpen van de lignée Hammami vereist deze naam in deze gelaagdheid te situeren. Aangezien de naam Arabische en niet Hispanische vorm is, behoort hij volgens alle waarschijnlijkheid tot de lokale Arabischsprekende basis — de Toshavim (de « ingezetenen », de joden « van het land ») — veeleer dan de Megorashim uit Spanje verbannen, die meestal herkenbare Iberische familienamen behielden : Astruc, Duran, Efrati, Gabbay, en anderen nog.

De massale komst van de Sefardiërs was laat en onstuimig. Door Frankrijk teruggedreven, gehinderd door Spaanse en Portugese garnizoenen op de Noord-Afrikaanse kusten, konden de ballingen van 1492 zich niet gemakkelijk in de kustelijke steden vestigen. Het contrast met een naam als Hammami is sprekend : zijn zuiver Arabische morfologie bindt hem aan het inheemse substraat, niet aan de nieuwkomers uit Spanje. Dit lidmaatschap van de toshav-basis was geen ondergeschiktheid ; het was een andere vorm van legitimiteit, ouder, meer geworteld in het land.

De herinnering van talrijke judeo-Magrebijnse families beklemtoont precies deze verankering « sinds eeuwig » in het land, voorafgaand aan de islam en aan de verbanning uit Spanje. De familienamen in Tunesië putten hun wortels uit meerdere beschavingen die het land hebben gepräged : de Arabische, Berberse en Turkse invloeden, alsmede de sporen van de Franse kolonisatie, hebben een uniek onomastisch landschap gevormd. Voor dragers van een naam als Hammami wordt dit landschap niet ondergaan : het wordt bewoond, ingezet, van binnenuit omgevormd door een eigen traditie. De aanwezigheid van namen als Tounsi (« de Tunisiër ») in de gemeenschappelijke registers van Algerije getuigt bovendien van de circulatie en sedimentatie van deze nisbas door het centrale Maghreb.

Men dient ook op te merken dat de houding tegenover de vreemde voor deze Arabischsprekende joden van de toshav-basis een bijzonder subtiele vorm aannam. Zij waren geen vreemdelingen in hun land : zij spraken sinds eeuwen vóór de islam de taal ervan, hadden de Arabische verovering, vervolgens de Berberse, vervolgens de Ottomaanse doorstaan, zonder hun identiteit te verliezen. Toen de Granas arriveerden, sprekend Toscaans en sterk in hun Livornese netwerken, moesten de Twansa zich schikken naar deze geloofsgenoten van wie alles hen cultureel scheidde, behalve het geloof. Dit vermogen om de ander te ontvangen, om samen te leven met verschillende vormen van hetzelfde judaïsme, is zelf een uitdrukking van tolerantie zoals de joodse traditie die begrijpt : niet onverschilligheid voor verschillen, maar erkenning dat het judaïsme groter is dan elk van zijn bijzondere verschijningsvormen.

De status « waarschijnlijk » dringt zich evenwel op : zonder naamgevingsstuk dat teruggaat tot de oorsprong, blijft de toewijzing van de lignée Hammami aan de toshav-basis een deductie, solide maar niet stuk voor stuk gedocumenteerd. Dit is de eerlijkheid die dit boek zich verschuldigd is.

Voordat we de koloniale periode en haar omwenteling ter sprake brengen, moeten we eerst stilstaan bij wat de naam van de lignée ons vertelt over haar verhouding tot de stad en haar instellingen. Want het hammam was niet zomaar een voorziening: het was een plaats van leven, ontmoeting, zuivering en verzorging. Voor joden staat het rituele bad — de mikveh — centraal in de halakha: de zuiverheid van het water, de regelmaat van onderdompeling, de discipline van het lichaam in dienst van de heiligheid van de ziel zijn verplichtingen die de Torah tot grondslag van het gezinsleven maakt. Maar in de noord-Afrikaanse steden onderhielden het openbare hammam en de gemeenschappelijke mikveh lange tijd nauwe betrekkingen, en ze deelden niet zelden dezelfde gebouwen of dezelfde thermale bronnen.

Als de naamgever van de lignée Hammami inderdaad exploitant of bewaker van een badinrichting was, beoefende hij een beroep dat tegelijk betrekking had op de openbare hygiëne, de stedelijke socialiteit en de rituele zuiverheid van zijn gemeenschap. Dat is niet zonder betekenis: in een stad als Tunis of Constantine, waar joden en moslims dezelfde straten en vaak dezelfde beroepen deelden, het leiden van een hammam of daarin werken stelde men voor aan een positie op het snijvlak van beide gemeenschappen. Het was een vorm van verzorging van de ander in de meest concrete zin uitoefenen: ervoor zorgen dat het lichaam van ieder werd ontvangen, verwarmd, gezuiverd. Deze lichaamsverzorging — shmirat ha-guf — is een authentieke halakhische waarde, die lichaamshygiëne niet tot een bourgeois luxe maakt maar tot een religieuze plicht.

De toponymische hypothese — een familie afkomstig uit een plaats Hammam, waarvan talrijke voorbeelden in het Maghreb bestaan — zegt iets anders: de gehechtheid aan de plaats, de trouw aan het land waarvan men afkomstig is, wat de Hebreeuwse traditie uitdrukt in het concept van ahavat ha-aretz, de liefde voor het land. Voor joden die geen nationaal grondgebied hadden, nam de gehechtheid aan het Maghreebse territorium alle diepte van een verankerde identiteit aan. De naam droeg de geografie als een herinnering.

Wat de precieze oorsprong ook is — beroepsmatig of toponymisch — de naam Hammami zegt iets onveranderlijks: deze familie behoorde tot de stad, tot haar ritmes, tot haar instellingen. Ze was niet in zichzelf teruggetrokken in een ghetto van de ziel; ze nam deel aan het gemeenschappelijk leven, in wat de traditie tikkun olam noemt — de zorg voor de wereld zoals hij is, voordat men hem zou veranderen.

Het was in de koloniale periode dat de Maghrebijnse Joodse achternamen, tot dan toe vaak vloeibaar, zich in de burgerlijke stand vastlegden. In Algiers structureerde de Franse administratieve herorganisatie de gemeenschap nauw. Al in 1841 werden de batei din — « Joodse religieuze tribunalen » — onder Franse rechtsmacht gesteld, verbonden aan de Centrale Israëlitische Consistorie van Frankrijk. Vervolgens kwam de consistoriale organisatie zelf: op 9 november 1845 richtte de Franse regering een Israëlitische Consistorie in Algiers op en twee provinciale consistories in Oran en Constantine, waarmee de juridische « assimilatie » van de Joodse Algijers werd voltooid. Dit kader bracht naamgevingsbronnen voort: kiezerslijsten, consistoriale registers, volkstellingen. De repertoria van de gemeenschap van Constantine bijvoorbeeld registreerden methodisch de naam, voornaam, beroep en stad van elke familiehoofd — juwelier, blikslager, handelaar, koopman. Het is in dit soort documenten dat men hoopt trace nominatief van de Hammami terug te vinden.

Tunesië kende een vergelijkbare maar minder intensieve structurering. Als Frans protectoraat van 1881 tot 1956 — een kortere en minder intensieve kolonisatie dan de 132 jaar van Algiers onder Frankrijk — liet het de Tunesische Joden langer hun eigen juridische status en hun Arabische namen behouden, terwijl de Joden van Algiers collectief door het Crémieux-decreet van 1870 Frans werden genaturaliseerd. De volledig behouden Arabische vorm van de naam Hammami pleit dus, als aanwijzing, eerder voor een Tunesische dan een Algerijnse herkomst.

Dit moment van naamfixatie is ook een moment van waarheid over de betrokkenheid in het collectieve leven. Want de consistories waren niet alleen bureaucratische registratie-organen: zij waren ook plaatsen van gemeenschapszeggenschap, organisatie van liefdadigheid, toezicht op onderwijs. De notabelen die er zaten droegen verantwoordelijkheid voor duizenden families, en gewone families — de Hammami onder hen — leerden navigeren tussen hun nieuwe rechten als Franse burgers (of onderanen van het protectoraat) en hun voorouderlijke verplichtingen als leden van een religieuze gemeenschap. Het standaardwerk over deze periode is het boek van Paul Sebag, Histoire des Juifs de Tunisie des origines à nos jours, L'Harmattan, Parijs, 1991.

Men moet meten wat deze dubbele toebehorendheid vereiste in termen van individuele bescheidenheid en collectief inzicht. Zich presenteren voor een Franse ambtenaar van de burgerlijke stand om zijn Arabische naam vast te leggen; de synagogale praktijk handhaven terwijl men zijn zonen naar scholen van de Israëlitische Universele Alliantie stuurde waar Frans en wiskunde werden onderwezen; commerciële praktijken aanpassen aan de vereisten van koloniaal recht zonder de regels van de halakha over lenen, contract en handel af te zweren: het was voortdurend navigeren tussen twee werelden, een oefening die de Joden van de Maghreb in feite eeuwenlang hadden praktizeerd, lang voordat de Fransen kwamen.

De twintigste eeuw bracht voor de joden van Tunesië de meest gewelddadige beproeving in hun lange geschiedenis. Elke lineage Hammami geworteld in Tunis of in zuidelijk Tunesië werd noodzakelijk meegesloten in de turbulentie van de Tweede Wereldoorlog. Tussen 1940 en 1942 ondergingen de joodse gemeenschap onteigening van hun goederen en ondervonden zij ernstige discriminatie in scholen en op werkplekken — toepassing van de antijoodse wetten van het Vichy-regime op het protectoraat.

De directe bezetting versnelde de vervolging. De Duits-Italiaanse bezetting van Tunesië, vanaf 9 november 1942, ontketende zes maanden open vervolging onder leiding van SS-kolonel Walter Rauff. De wijk Hara werd op 9 december 1942 geplunderd: joden van 15 tot 45 jaar werden ingelijfd voor dwangarbeid, en de gemeenschap moest meer dan vijfduizend mannen leveren. De Hara — de joodse wijk van Tunis — was precies het hart van het Arabischtalige gemeenschapsleven, waar de families van het toshav-fonds leefden, onder wie zeer waarschijnlijk ook Hammami's. Collectieve boetes werden opgelegd aan de gemeenschappen in het zuiden, met name in Djerba en Gabès, waar de Duitsers bijna zeventig kilogram goud confisceerden.

De situatie van joden tijdens de kolonisatie was veiliger, omdat meer gelegaliseerd. Want over de periode vóór de kolonisatie laat het collectieve geheugen van de joden van Tunesië geen twijfel: het is een duistere geschiedenis. De joodse gemeenschappen leefden in willekeur en angst, onder almachtige monarchen, wier beslissingen niet konden worden opgeheven noch betwist. De nazi-bezetting sloot dit parenthese van relatieve koloniale veiligheid bruut.

Het is hier nodig iets te zeggen over rechtvaardigheid — een van de kardinale deugden van het judaïsme, uitgedrukt in het Hebreeuwse woord tsedek. Geconfronteerd met de radicale onrechtvaardigheid van dwangarbeid, plundering en afpersing, reageerden Tunesische joodse families op verschillende manieren: sommigen onderwierpen zich aan de inlijving om hun naasten te beschermen, anderen organiseerden stilletjes solidariteit, nog anderen probeerden mannen in het inlijvingsleeftijd te verbergen. Wat men van de gemeenschap als geheel weet, is dat zij haar structuren handhaafde — de hulpcomités, de gemeentelijke verantwoordelijken die met de Duitsers onderhandelden om de ergste gevolgen van de vervolging te verzachten — en dat deze georganiseerde, stille weerstand een vorm van rechtvaardigheid was die binnen de gemeenschap zelf werd toegepast: erop toezien dat de last van de vervolging zo billijk mogelijk werd verdeeld, dat niemand alleen aan de brutaliteit van de bezetter werd overgelaten.

Deze episode, kort maar traumatiserend, liet een blijvende indruk op het geheugen van Tunesische joodse families. De dwangarbeid, de plundering, de afpersing in goud en de angst voor deportaties lieten een spoor na dat de mondelinge traditie van generatie op generatie heeft doorgegeven. Voor de lineage Hammami, zoals voor de gemeenschap als geheel, was deze beproeving het voorspel van het grote vertrek: de oorlog had een duizendjarig evenwicht verbroken en de geesten voorbereid op de ballingschap die na de onafhankelijkheid zou volgen.

Zakhor – Hammami (Tunisie)

De onafhankelijkheid van Tunesië in 1956 opende de periode van massale emigratie. Net als alle joden van de Maghreb verlieten de waarschijnlijke dragers van de naam Hammami grotendeels hun voorouderlijke land voor Frankrijk en Israël, wat een ononderbroken aanwezigheid van meer dan tweeduizendvijfhonderd jaar beëindigde. Deze beweging was niet bruusk maar strekte zich over verschillende decennia uit, afhankelijk van de families, de beroepen, de netwerken. Na de onafhankelijkheid had een aanzienlijk deel van de joodse bevolking geloofd dat zij met de nieuwe autoriteiten konden samenwerken. « Wij waren Tunesische burgers en hadden besloten het spel mee te spelen. » Deze hoop werd geleidelijk teleurgesteld, naarmate de economische verstikking voelbaar werd: voor handelaren volstond het niet de vergunningen te vernieuwen, de importlicenties te weigeren, terwijl tegelijkertijd hun moslimconcurrenten werden bevoordeeld.

Dit gedwongen vertrek, ervaren als een scheuring, droeg een pijnlijke ironie in zich: de families van het fonds toshav, degenen die namen zoals Hammami droegen en zich konden beroemen op een aanwezigheid in Tunesië ouder dan de islam zelf, werden als vreemdelingen behandeld in het land dat zij hadden helpen opbouwen. De joodse traditie heeft een woord voor deze omkering: galout, de ballingschap — niet eenvoudig de geografische verplaatsing, maar de toestand van vreemdeling te zijn op een plaats waar men zich thuis waande. Deze ballingschap was niet abstract: het betekende de synagoge van de wijk, het graf der voorouders, de straten waarvan men elke steen kende achter te laten.

De synagoge El Ghriba van Djerba blijft vandaag getuige van deze geschiedenis, een van de oudste in bedrijf zijnde synagogen ter wereld, en de plaats van een jaarlijkse bedevaart die de verspreide nakomelingen samenbrengt. Deze bijeenkomst, de Hiloula, is zelf een uitdrukking van collectieve vroomheid en actieve herinnering: de families die er samenkomen willen niet alleen een heilige eren (Rabbi Shimon Bar Yochaï volgens de plaatselijke traditie), maar ook onthouden wat zij waren vóór de verstrooiing, hun toebehoren aan een gemeenschap die de aardrijkskunde heeft gefragmenteerd maar die het geheugen levend houdt opnieuw bevestigen.

In de diaspora hebben de joodse Hammami — net als alle joden van de Maghreb — in Franse en Israëlische steden vormen van gemeenschapsleven wederopgebouwd die het spoor van hun oorsprong dragen. De synagogen van Tunesische ritus in de voorsteden van Parijs of in Netanya, de culturele verenigingen, de gedenkboeken (yizkor bukher op Asjkenazische wijze, aangepast voor Sefardisch gebruik), de genealogische netwerken: al dit alles getuigt van een wil om niet te laten sterven wat geweest is. De JewishGen-database over Algerije maakt het mogelijk miljoenenvoudig registraties te verkennen, familieleden te identificeren en de steden van de voorouders te ontdekken. Voor het Tunesische deel bieden archiefinventarissen van consistoriale instanties en gespecialiseerde werken aanvullende documentaire aangrijpingspunten.

Zo lost de geslacht Hammami, voortkomend uit een woord dat hitte en bad aanduidt, zich op in de hedendaagse diaspora terwijl zij in haar naam zelf het spoor van haar Maghrebijnse oorsprong behoudt. De doorgegeven traditie — de toebehoring tot de Hara van Tunis, de herinnering aan Djerba, de gehechtheid aan El Ghriba — en het consistoriale archief convergeren om, zonder een uitputtende stamboom, de trouwe contour van een geschiedenis te tekenen.

Deze sectie verzamelt de benoemde en gedocumenteerde figuren die de bronnen met betrekking tot de lineage Hammami en het Tunesisch jodendom toestaan vast te stellen. Het is noodzakelijk expliciet te zijn : geen enkele individuele figuur met de naam Hammami is nominaal gedocumenteerd in de beschikbare bronnen met voldoende zekerheid om er een persoonlijke schets aan te wijden. Deze stilte is geen toeval ; zij weerspiegelt de toestand van families uit het arabofone toshavim-fonds, wier spoor in het archief meer collectief dan individueel is. De grote figuren hieronder zijn diegenen wier geschiedenis direct het kader waarin de lineage Hammami leefde verlicht.

Abū al-Faraj al-Jerbī (actief rond 1030) — Joodse handelaar afkomstig uit Djerba, genoemd in een brief uit de Caïro-Geniza gedateerd van 1030. Hij woonde in Kairouan en handelde met de oosterse landen. Zijn naam is een nisba : al-Jerbī betekent « de Djerbeaan », precies zoals Hammami een nisba is die zijn drager verbindt aan een hammam of aan een plaats. Deze anonieme handelaar — we kennen van hem alleen deze bijnaam — is de eerste Tunesische jood nominaal geattesteerd door archief, en zijn profiel van een arabofone handelaar verankerd in Middellandse-Zeeëtse netwerken prefigureert exact de waarschijnlijke sociale toestand van families Hammami uit de toshavim-laag.

Paul Sebag (1919–2004) — Historicus en Tunesisch-Joodse schrijver, geboren en gestorven te Tunis. Auteur van de Histoire des Juifs de Tunisie des origines à nos jours (L'Harmattan, 1991) en van Noms des Juifs de Tunisie, origines et significations (L'Harmattan, 2002), vormt hij de voornaamste academische referentie voor de geschiedenis van de gemeenschap waartoe de lineage Hammami behoorde. Sebag is zelf een vertegenwoordiger van deze Tunesisch-Joodse intelligentsia die, in de lijn van de waarden van studie en overdracht (talmud Torah), zijn leven wijdde aan het behoud van het collectieve geheugen van zijn gemeenschap.

Walter Rauff (1906–1984) — SS-officier, verantwoordelijk voor de bezetting van Tunesië vanaf november 1942. Hij wordt hier genoemd niet als een grote figuur van de lineage, maar als de voornaamste agent van de vervolging die de families van de Hara van Tunis rechtstreeks trof, onder wie de Hammami. Zijn naam behoort tot de geschiedenis van de slachtoffers evenzeer als tot die van de beul : het is onmogelijk eerlijk te vertellen wat de Tunesische joden doormaakten zonder hem te noemen.

De rabbijnen van de Hara van Tunis (collectieve figuren, 17de–20ste eeuw) — De archieven van de Joodse gemeenschap van Tunis vermelden een opeenvolging van rabbijnen en dayyanim (religieuze rechters) die voorzaten van de batei din van de Hara, responsen (teshuvot) gaven over kwesties van halakha eigen aan arabofone joden, en de banden tussen de toshavim-gemeenschap en de grote talmudische academies onderhielden. Hun individuele namen — Guedj, Borgel, Sfez, Haddad en anderen — vullen de consistoriale akten en huwelijksregisters. Zij belichamen de talmudische kennis en het rechtsopvatting die de onzichtbare raamwerk van families zoals de Hammami vormden.

Aan het einde van deze reis blijkt de familienaam Hammami een verdichting van judaïsch-maghrébijnse geschiedenis te zijn. De etymologie ervan is zeker: hij stamt af van de Semitische wortel ḥ-m-m, « heet zijn », en duidt het hammam aan, dit openbare bad dat een van de belangrijkste instellingen van het middellandse stedelijke leven was. Zijn morfologie als Arabische nisba verbindt hem, met grote waarschijnlijkheid, eerder met de autochtone joodse erfenis — de Toshavim die Arabisch spraken — dan met de Sefarden die uit Spanje verdreven waren, wier namen Iberisch bleven.

Het onderzoek plaats de joodse tak van de naam waarschijnlijk in Tunesië, land van een ononderbroken joodse aanwezigheid van meer dan tweeëneenhalfdduizend jaar, of in het naburige Algerije, waar de in de negentiende eeuw opgerichte consistoria de eerste systematische nominale archieven voortbrachten. Deze lignee doorkruiste de Ottomaanse eeuwen, de koloniale stabilisering, de verschrikkelijke beproeving van de Bezetting — plundering van de Hara, dwangarbeid, gouden losgeld — en vervolgens de grote ballingschap na 1956.

Dit boek heeft niet beoogd een ononderbroken afstamming te reconstrueren, bij gebrek aan nominale akten uit de oorsprong: het verkoos de eerlijkheid van het « waarschijnlijke » boven de illusie van het « zekere ». Wat vaststaat, is het raamwerk; wat waarschijnlijk is, is de aansluiting van de lignee bij dit raamwerk; wat wordt doorgegeven, is de levende herinnering van de families.

Van alle waarden die het judaïsme door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de familie Hammami het best hebben uitgedrukt, door de feiten die de geschiedenis ons toestaat te benaderen, de zorg voor de ander en de betrokkenheid bij het collectieve leven. Zorg voor de ander: of het gaat om de exploitant van het hammam die zonder onderscheid het lichaam van zijn gelijken verwelkomde, of om de families van de Hara die onder de Bezetting stilzwijgend solidariteit organiseerden, of om de generaties Twansa die de hevrot en liefdedarigheidsverenigingen in het hart van het dagelijks leven handhaalden, steeds deze concrete aandacht voor de ander komt naar voren. Collectieve betrokkenheid: in een gemeenschap zonder staat, zonder erkend grondgebied, zonder gegarandeerde bescherming, was de gemeenschap zelf — haar synagogen, haar rabbijnse tribunalen, haar hulpverenigingen — de horizon van het burgerlijke leven. Eraan bijdragen, hoe bescheiden ook, was een vorm van burgerschap uitoefenen die de omringende wereld niet erkende, maar die de Torah gebood.

Deze dubbele deugd — zorg en betrokkenheid — staat niet los van de wortel van de naam zelf. Een hammam is een plaats waar men zorg draagt voor het lichaam van de ander, waar warmte ten dienste staat van allen, waar de gemeenschap zich ontmoet in haar gemeenschappelijke naaktheid. Van de warmte van het hammam tot de warmte van gemeenschappelijke banden draagt de naam Hammami in zich, ongeschonden, de lange duur van het Noord-Afrikaanse judaïsme.