Familie Halpern

In de veertiende en vijftiende eeuwen behoorden de joodse gemeenschappen aan de oevers van de Rijn — Worms, Speyer, Mainz, en daaronder Heilbronn — tot de oudste en meest geleerde van de latijnse christenheid. Terugkerende vervolgingen, verbanningen en het geweld dat gepaard ging met de Zwarte Dood ontmantelden geleidelijk deze westerse ashkenazische wereld en dreven talrijke families naar het oosten, naar de gastvrijer landen van het koninkrijk Polen en het groothertogdom Litouwen. In deze grote migratiegolf kreeg de naam Heilbronn vorm als erfelijke familienaam, een zeldzame vorm voor die tijd, meestal voorbehouden aan vooraanstaande families die hun stadvan herkomst wilden onderstrepen.

De familiemémoire en de naamkunde komen hier samen. Halperin — waarvan Halpern een variant is — is een vorm van de joodse familienaam Heilprin ; beide vormen zijn afgeleid van het zuidelijk Jiddisch dat Heilbrun aanduidt, dat wil zeggen de Duitse stad Heilbronn. De cyrillische transliteratie van de naam als « Galperin » is het gevolg van het feit dat de Russische letter Ge vroeger uitgesproken werd dichter bij de Duitse H in veel woorden — een taalkundig spoor van de lange migratie naar het Slavische oosten.

Het is niet mogelijk de eerste drager met zekerheid te dateren. Maar rabbijnse genealogen bewaren de herinnering aan een stamvader : Rabbi Eliezer Lipman Ashkenazi-Halperin, hoofd van het rabbijnse tribunaal van Tiktin (Tykocin), geboren in 1575. Dit ankerpunt, op het scharnier van het einde van de zestiende eeuw, markeert de overgang van plaatsnaam naar geslachtsnaam. Van het begin af verenigt de familie twee deugden die de joodse traditie als onafscheidelijk beschouwt : de verbondenheid met de mémoire — de stad die verlaten is niet vergeten — en de trouw aan het onderwijs, omdat deze eerste bekende Halpern reeds een rechter en een meester is. De gemeenschap van Israël heeft zich altijd willen beschouwen als een gemeenschap van mémoire ; door de naam van een voor haar zonen verlaten of verwoeste stad te dragen, maakt de familie Halpern van haar patroniem zelf een daad van zakhor, van herinnering.

Men moet zich bewust zijn van wat voor een joodse familie uit die tijd het besluit betekende om een erfelijke geografische familienaam aan te nemen. In Polen en Litouwen van de zestiende eeuw was het gebruik van familienamen nog verre van systematisch in joodse gemeenschappen. Ervoor kiezen om de naam van een verlaten Rijnlandse stad voort te zetten, was inschrappen in de kern van de naam het idee dat ballingschap de band niet verbreekt, dat de herinnering aan de plaats van herkomst een vorm van onvervreemdbare trouw vormt. Dit inleidende onomastische gebaar valt enigszins te voorspellen in het gehele herinneringsbedrijf dat de geslachtslijn zich over meerdere eeuwen zal ontwikkelen.

Wat de Halpern-lignage onderscheidt, vanaf zijn intrede in de geschreven geschiedenis, is zijn roeping tot rechtspraak en halakha. De oudste dragers die in de registers zijn gedocumenteerd, zijn av beit din — voorzitters van rabbijnse tribunalen — in de steden van « Groot-Polen » en Litouwen: Tiktin, Chklov, Minsk. Maar een rabbijnse rechtbank voorzitten, dat is niet alleen geschillen beslechten: het is de joodse gedachte van de Wet als levende structuur van een gemeenschap belichamen.

Deze opvatting wortelt in de grondleggende verandering van het oude jodendom, toen, na de verdwijning van de Tempel, het gezag van de priesters naar de Wetmeesters overging [Mimouni, 2012]. De Halpern, rechters van verspreide gemeenschappen, erven deze verschuiving: zij zijn de wachters van een recht zonder staat, van een Wet die in plaats van vaderland dient. De reflectie op de aard zelf van deze Wet — tegelijk menselijk en goddelijk — heeft eeuwen van rabbijnse gedachtegang gevoed [Hayes, 2015], en de talmuditische literatuur die er het grondvesten van vormt, is het eigen domein van deze juristen [Fonrobert, 2007]. Zoals de Franse traditie van Talmudstudie heeft aangetoond, is dit corpus niet een simpele wetsverzameling maar een weefsel van discussies waarin de waarheid tegenstrijdig wordt gezocht [Darmesteter, 2008].

Het is in de concrete uitoefening van deze functie dat de familie deugd van gerechtigheid het best tot uitdrukking brengt. Een billijk oordeel tussen twee eisers vellen, de weduwe en het wees beschermen, geschillen over handel in een stadje beslechten zonder een beroep op de tribunalen van de vorst te doen: zulks was de dagelijkse taak van deze av beit din. Uit de vergelijkende geschiedenis van gemeenschappen is bekend hoeveel de rabbijnse reactie op sociale crises — schuldenproblematiek, spanningen tussen rijken en armen — de morele verantwoordelijkheid van de rechter met zich meebracht [Gutwirth, 1995]. Daarin nemen de Halpern deel aan een kardinale deugd van Israël: de tsedaqa, niet begrepen als liefdegift, maar als gerechtigheid — het recht uitgesproken als eerste vorm van weldadigheid.

De geografie van deze rechtscheepsing verdient preciseringen. Van Tykocin tot Minsk vormen de steden waar men Halpern aantreft als av beit din een boog die de landen van de Pools-Litouwse Republiek bedekt, deze bijzondere politieke ruimte die van de zestiende tot achttiende eeuw het grootste centrum van het mondiale jodendom was. Het was daar, in dit laboratorium van joodse autonomie, dat de Wet zonder staat zijn meest uitgewerkte institutionele vormen vond. De Halpern, door daar rechtscheepsposities van eerste rang in te nemen, droegen bij aan een politieke en juridische ervaring zonder gelijke in de geschiedenis der diaspora's: die van een natie die zich alleen door de Wet regeert, zonder soeverein grondgebied noch leger — een les in recht en collectieve bescheidenheid die de moderne geschiedenis nog niet uitgeleerd heeft.

De figuur die de lignage op haar intellectuele hoogtepunt brengt, is zonder twijfel Yehiel ben Shlomo Heilprin, rabbijn van Minsk. Seder HaDorot (« de Orde der Generaties ») is een hebreeuwse kroniek uit de 18e eeuw gewijd aan de joodse geschiedenis, chronologie en rabbijnse genealogie, samengesteld door Rabbi Yechiel Halperin (1660–1742), av beit din van Minsk. Een Litouwse rabbijn en geleerde geboren rond 1660, hij voltooide de Seder HaDorot in 1725.

Het werk is monumentaal in zijn ambitie. Het is een uitvoerige historische en biografische kroniek van het joodse volk, afkomstig van Rabbi Yechiel Shlomo Halperin van Minsk; hij was een man van buitengewone eruditie, bedreven in de Talmud, in de gehele talmudeïsche literatuur en in de Kabbala, waar zijn werken getuigenis van afleggen. Voortbouwend op eerdere werken zoals de Sefer HaYashar, de Seder Olam Rabbah en Zutta, alsmede op de Brief van Rav Sherira Gaon, biedt de kroniek een geschiedenis van de generaties sinds de Schepping. Een opmerkelijk feit voor de geschiedenis van de joodse genealogie: hij was de eerste van de rabbijnse genealogen die de oorsprong van rabbijnse families vastlegde; in 1769 werd de Seder HaDorot gepubliceerd, die een chronologie van gebeurtenissen en persoonlijkheden bevat van de Schepping tot 1696.

De man achter het werk verdient aandacht, want hij belichaamt een discrete en zeldzame deugd: de bescheidenheid van de geleerde. Terwijl hij een deel van zijn tijd wijdde aan de studie van de Kabbala, waarover hij een werk schreef, weigerde hij goedkeuringen aan nieuwe boeken te geven — een bijzonder gebaar van zelfuitwissing van iemand wiens goedkeuring zou zijn gezocht. Het is ook bekend dat hij de functie van districtsrabbijn op zich nam tegen de prijs van persoonlijke offers, zijn eigen yeshiva leed eronder. In deze verzaking leest men een hiërarchie van waarden: dienst aan de gemeenschap gaat voor individuele intellectuele ambitie. Door de Seder HaDorot samen te stellen, heeft Yehiel Heilprin aan Israël de dienst bewezen die het meest aansluit bij de roeping van zijn familie: een volk zonder overheidsarchieven een geschreven geheugen geven, een « orde der generaties ». Zijn bijdrage aan het joodse denken is hier onlosmakelijk verbonden met een daad van collectieve vroomheid — het draad der overdrachten veilig stellen opdat geen enkele meester in de vergetelheid valt.

Het is passend Yehiels Heilprins methode te benadrukken, die in veel opzichten de moderne historische kritiek voorziet. Door uiteenlopende bronnen samen te stellen en te confronteren — Sefer HaYashar, Seder Olam Rabbah, Seder Olam Zutta, de Brief van Rav Sherira Gaon — werkt hij aan het reconstrueren van een rigoureuze chronologie van rabbijnse generaties waar mondeling traditie en manuscriptcopieën lacunes en tegenstrijdigheden hadden achtergelaten. Dit werk van onderscheiding tussen bronnen, hoewel het binnen het kader van religieuze toewijding blijft, behoort tot een vorm van wetenschappelijke kennis toegepast op heilige geschiedenis: het gaat niet om te vieren, maar om in orde te brengen, te dateren, hiërarchie aan te brengen. Daarin neemt Yehiel Heilprin een scharnierpositie in tussen traditionele rabbijnse eruditie en de eisen van de ontstane kritische geschiedenis.

Vanaf de zeventiende eeuw behoorde de naam niet meer tot één enkel rabbijnshuis, maar werd hij een van de meest verspreide achternamen van het ashkenazische jodendom. Veel Heilbron, Heilbronner, Heilprun en Heilbrun staan bekend omdat zij tussen het midden van de zestiende eeuw en de huidige tijd hebben geleefd, stellende vormen een sterrenbeeld waarvan de takken zich verspreidden in Polen, Litouwen, Galicië, Bohemen, en vervolgens in het Russische Keizerrijk en tot in Amerika.

Deze verspreiding wordt verklaard door de plaats die de Halpern innamen in de instellingen van de Joodse autonomie in Polen, in het bijzonder de Raad der Vier Landen, het gemeenschappelijk bestuur dat van de zestiende tot de achttiende eeuw het leven van de Joden in de Pools-Litouwse Republiek regelde. Huwelijksbanden met andere grote rabbijnse families — de Luria, de Katzenellenbogen, de Rappoport — wevenden een netwerk dat van de naam Halpern een merkteken van geleerde afkomst maakte. De woordenboeken van Beider gewijd aan Galicië, het Koninkrijk Polen en het Russische Keizerrijk getuigen van de dichtheid van deze nederzettingen en de verscheidenheid van lokale spellingsvormen [Woordenboeken van Joodse achternamen uit Oost-Europa en Jiddisch].

De betrokkenheid bij het collectieve leven is hier de grootste deugd. Zitting hebben in de Raad, geschillen tussen gemeenschappen beslechten, de belastingen naar behoren verdelen die aan de koninklijke schatkist verschuldigd waren, de belangen van Israël verdedigen tegenover de christelijke macht: zoveel taken waarin de familie zich uitsprak voor het algemeen welzijn. Men raakt hier aan een deugd die de Joodse traditie zeer hoog stelt — het engagement voor de kehilla, de gemeenschap, zonder welke de Joodse individu zich moeilijk kan denken. Maar eerlijkheid verlangt dat men de schaduwzijden erkent: deze vooraanstaande positie van de grote geleerde geslachten voedde ook, vanaf de achttiende eeuw, sociale en geestelijke spanningen.

Het is ook in deze verspreiding dat men de economische dimensie van de afkomstlijn waarneemt. De huwelijksnetwerken die met de elite-rabbijnse families waren aangeknoopt verdubbelden vaak commerciële en financiële netwerken: de families die zitting hadden in de Raad der Vier Landen waren ook degenen die de arrendas, de belastingpachten en de handelszaken tussen gemeenschappen in handen hadden. Het zou onjuist zijn de intellectuele en gerechtelijke roeping gescheiden te houden van de materiële werkelijkheid die de basis ervan vormde. De Halpern, zoals veel grote ashkenazische rabbijnse geslachten, bezetten posities van economische tussenhandelaars — tussen de Joodse gemeenschappen en de Poolse adel, tussen lokale markten en de beurzen van Lublin of Jarosław — die hun zowel de voor studie benodigde middelen als de voor politieke vertegenwoordiging vereiste invloed gaven. Deze vervlechting van de Torah en de handel, verre van een contradictie te zijn, uit een pragmatische en diep Joodse begrip van overleven in de diaspora.

De achttiende eeuw ziet het chassidische beweging opkomen in dezelfde landen waar de Halpern bloeiden. Maar Yehiel Heilprin en rabbijnen van zijn kaliber behoorden tot de wereld van de klassieke talmudische eruditie, juist die wereld die het zich vormende chassidisme wilde vernieuwen in godsvrucht. Aryeh Leib, verplicht zijn vader in het districtrabbinat bij te staan, verwaarloosde zijn yeshiva, die uiteindelijk sloot: dit detail, ontleend aan de biografie van Yehiel, getuigt op zijn manier van de broosheid van studiesinstellingen onder de onweersbuien van de tijd.

De geboorte van het chassidisme was tegelijk een mystieke revolutie, een rituele vernieuwing en een diepe sociale omvorming van gemeenschappen in Oost-Europa [Baumgarten, 2006]. Tegenover deze beweging verdeelden zich de gevestigde rabbijnse families: sommigen sloten zich aan bij de hofhouding van chassidische meesters, anderen schaarden zich aan de zijde van de mitnagdim, de „tegenstanders" gehecht aan het primoraat van de studie. De Halpern-lignée, rijk aan meerdere takken, kende ongetwijfeld beide lotgevallen — wat het archief hier niet toestaat om tak voor tak uit te maken, en wat wij dus slechts met voorzichtigheid stellen.

Wat blijft vastgesteld is de waarde die de familie door deze breuken heen wist te bewaren: talmudische kennis als hart van de identiteit, maar ook een openheid voor de mystieke dimensie van de traditie, waarvan Yehiel Heilprins belangstelling voor de Kabbala getuigt. Tussen de strengheid van de Wet en het mystieke verlangen illustreert de lignée deze vruchtbare spanning die heel het oost-Europese jodendom doorkruist. Ze toont hoe dezelfde familie, zonder ze tegen elkaar in te stellen, zowel de eis van de Wet als de dorst naar het goddelijke kan dragen.

De negentiende en twintigste eeuwen brachten nieuwe intellectuele en identitaire beproevingen. De Haskala — de Joodse Verlichting — schokte de zekerheid van traditionele gemeenschappen door de zonen van rabbijnen toegang tot Europese cultuur, nationale taal en universiteiten aan te bieden. De opgang van nationalismen, vervolgens van het zionisme, bood anderen een collectief alternatief voor de wereld van de ballingschap. Hoe navigeerden de takken van de familie Halpern tussen deze tegengestelde stromingen? Het archief zegt het niet met voldoende nauwkeurigheid om uit te maken. Wat we weten, is dat de naam deze turbulentie overleefde, gedragen door mannen en vrouwen wier keuzes in meerdere richtingen gingen — misschien bewijs dat de gedenkwaardige vocatie van de lignée de ideologische opties van elke tijd transcendeerde.

De wereld die de Halpern had zien ontstaan en bloeien — het Jodendom van Midden- en Oost-Europa, van Heilbronn tot Minsk — werd in de twintigste eeuw vernietigd. De vernietiging van de Joden van Europa door nazi-Duitsland trof het hart van diezelfde regio's waar de familienaam was worteling geschoten: Polen, Litouwen, Wit-Rusland [Friedländer, 1997]. De jaren van uitroeiing, van 1939 tot 1945, wisten hele gemeenschappen uit — Minsk, Tykocin, Białystok — waarvan de Halpern gedurende eeuwen de rechters en meesters waren geweest [Friedländer, 2008].

In het gezicht van dit verlies is de historicus gebonden aan voorzichtigheid: de plaatsen benoemen, het zwijgen meten, elke geromanticeerde reconstructie van individuele lotgevallen die het archief niet heeft bewaard weigeren. De nauwkeurigheid gebiedt te zeggen wat men weet — de overweldigende waarschijnlijkheid dat dragers van de naam in de getto's en kampen van deze regio's zijn omgekomen — zonder te pretenderen daar een precieze martelaarlijst op te stellen waar bronnen ontbreken.

De overlevenden en takken die al vóór de ramp waren uitgeweken — naar Noord-Amerika, naar het mandaatgebied Palestina en daarna Israël, naar West-Europa — zetten de naam voort. De verspreiding voltooide aldus, in pijn, wat de middeleeuwse migratie had ingezet: van de Halpern een familie over alle continenten maken. In deze zelf overleven spreekt een laatste deugd, de meest elementaire en meest hardnekkige — de trouw aan de overdracht, die weigering om met de lichamen de herinnering aan de generaties te laten sterven, wat precies het onderwerp is van het grote boek dat eertijds te Minsk door hun illustere voorvader was samengesteld.

Het is zeldzaam dat een lignage over meerdere eeuwen heen twee ondernemingen voortbrengt die zo vergelijkbaar zijn in ambitie en aard. En toch moet dit vastgesteld worden wanneer men de Atlas Etz Chaim van Rafael Halperin naast de Seder HaDorot van Yehiel ben Shlomo Heilprin plaatst. Deze benadering is geen metafoor: zij rust op een vastgesteld feit, namelijk de verwantschap van achternaam, en op een convergentie van bedoeling, namelijk het in kaart brengen van de rabbijnse generaties opdat het collectieve geheugen van Israël niet aan de vergetelheid zou worden prijs gegeven.

Rafael Halperin werd in 1924 in Wenen geboren. Zijn leven is een van de meest singuliere in de Joodse geschiedenis van de twintigste eeuw, en zijn singulariteit ligt juist daarin dat hij elke eenvoudige categorisering weigert. Als adolescent volgt hij zijn ouders die in 1933 naar Palestina onder mandaat emigreren, juist toen Europa begon om te slaan. De familie vestigt zich in Bnei Brak, een stad die een van de centra van de wereldwijde orthodoxe judaïsme zou worden. De jonge Rafael ontvangt een religieuze opvoeding, studeert in Haïfa en Jeruzalem, maar is tegelijkertijd — en gelijktijdig — een uitzonderlijke atleet: nationaal kampioen karate, boksen en bodybuilding, hij blinkt uit in disciplines die men zelden met de wereld van de Torah associeert.

In de jaren 1950 vertrok deze orthodoxe rabbijn naar de Verenigde Staten en werkte als professioneel worstelaar in de circuits van Capitol Wrestling, de organisatie van Vince McMahon sr., voorloper van de Amerikaanse sportshow-reus. Deze omweg via de Amerikaanse worstelringen is geen marginaal biografisch anekdotje: het zegt iets essentiëls over de man en misschien over het geslacht. De Halperns hebben altijd geweten hoe zij meerdere werelden tegelijkertijd kunnen bewonen — de rabbijnse rechtbank en de marktplaats, de talmoedische geleerdheid en economische netwerken, de Wet en het leven. Rafael Halperin drijft dit vermogen tot zijn meest spectaculaire grenzen, waarbij in hem de worstelaar en de posek, de zakenman en de auteur van sefarim naast elkaar bestaan.

Want het is inderdaad als auteur van religieuze boeken en als encyclopedist dat Rafael Halperin zijn blijvendste indruk achterlaat. Hij publiceert in het Hebreeuws de Atlas Etz Chaim — de « Atlas van de Levensboom » — een monumentale encyclopedie gewijd aan de rabbijnen van de Schepping tot de moderne tijd, in het Hebreeuws opgesteld, in meerdere delen, en die beoogt om tegelijkertijd op te tellen, in kaart te brengen en over te dragen de gehele keten van de Torah-overbrengers. De titel zelf is vol betekenis: de Etz Chaim, de Levensboom, staat in de Joodse traditie zowel voor de Torarol als voor de boom der sefirot in de kabbalistieke mystiek. Zijn encyclopedie « Atlas van de Levensboom » noemen, betekent stellen dat het in kaart brengen van de rabbijnse generaties het in kaart brengen van de Torah zelf in haar historische ontplooiing is.

De Atlas Etz Chaim staat dus in directe continuïteit met de Seder HaDorot. Twee en een halve eeuw scheidt hen; de methoden zijn veranderd, de beschikbare bronnen zijn vermenigvuldigd, de boekdrukkunst heeft plaats gemaakt voor moderne uitgavemethoden — maar het project is hetzelfde: Israël een orde van generaties geven, een levend register van hen die de Wet hebben gedragen en doorgegeven. Rafael Halperin, door deze atlas in Bnei Brak uit te geven, herneemt de diepe roeping van zijn geslacht, ook al kan de rechtstreekse biografische continuïteit met de tak van Minsk niet met zekerheid worden beweerd. De convergentie van bedoeling is niet minder treffend, en zij verdient opmerking als uitdrukking van een trouw die verder gaat dan de strikte genealogie om iets diepers aan te raken: het idee dat bepaalde families, met hun naam, een zending dragen.

De economische dimensie van Rafael Halperins leven mag niet over het hoofd worden gezien. Na zijn jaren in Amerika was hij een van de oprichters van een Israëlische optische keten die een florerende en herkenbare onderneming werd, terwijl het respect voor de Shabbat werd gehandhaafd — wat in de zakenwereld een kostbare en bewuste keuze vertegenwoordigt. Deze verplichting zijn winkels niet op de rusdag open te stellen, risico lopende een aanzienlijke klantenkring te verliezen, is een daad van economische vroomheid die de Joodse traditie waardeert onder de naam kidush Hashem in de openbare sfeer: Gods naam heiligen door te doen zien, in de ruimte van de handel, dat de geboden geen abstracties zijn maar geleefd werkelijkheden. Hierin sluit Rafael Halperin zich, via andere wegen, aan bij de roeping van de av beit din die hem in het geslacht zijn voorgegaan: de Wet als een praktisch absolute houden, ook wanneer de wereld tot compromis uitnodigt.

Hij stierf op 20 augustus 2011 in Bnei Brak, op een leeftijd van zes- of zevenentachtig jaar, in dezelfde stad waar zijn familie zich bijna acht decennia eerder had gevestigd. Zijn gehele leven — van Wenen naar de Amerikaanse worstelringen, van de ringen naar de Torah, van de Torah naar de handel, en van de handel naar de encyclopedie — vormt een boeiende illustratie van wat de Joodse traditie talmud Torah kelneged kulam noemt: de bestudering van de Torah weegt evenzwaar als alle andere geboden tezamen, niet omdat zij deze uitsluiten, maar omdat zij door alle doorheen gaan.

Van de Rijnse bron van Heilbronn naar de rechtbanken van Litouwen, van de kroniek van Minsk naar de Atlas Etz Chaim van Bnei Brak, traceert de lignage Halpern een voorbeeldige trajectorie van de Asjkenazische joodse geschiedenis: die van een naam-geheugen die, door studie en dienst, een naam-geschiedenis is geworden. Als men, onder alle, de deugd zou moeten noemen die deze familie door de eeuwen heen het best heeft uitgedrukt, zou het de bewaring van geheugen zijn in dienst van de Wet — deze diepe overtuiging dat zich herinneren van generaties en het bedrijven van gerechtigheid slechts één zijn, dat zakhor en din twee namen van dezelfde plicht zijn.

Deze deugd bereikt haar hoogtepunt tweemaal in de gedocumenteerde geschiedenis van de lignage, twee en een halve eeuw uit elkaar, alsof zij zich alleen kon uitdrukken door zich te herhalen om zichzelf sterker te bevestigen. Eerst in het werk van Yehiel ben Shlomo Heilprin, eerste van de rabbijnse genealogen, die een volk zonder staatsarchieven zijn eigen « orde der generaties » aanbood, de rabbijnse geheugen ordnende vanaf de Schepping tot aan het begin van de achttiende eeuw. Vervolgens in de onderneming van Rafael Halperin, die twee eeuwen later deze draad opnam in een radicaal veranderde wereld — overleven van de Shoah, wedergeboorte van Israël, triumferende moderniteit — om zijn eigen atlas der generaties samen te stellen, de Atlas Etz Chaim, « de Atlas van de Boom des Levens ».

Daartussenin zal de lignage het chassidisme en zijn breuken hebben doorleefd, de joodse Verlichting en haar ambigue beloften, de catastrofe van de uitroeiing en de daaropvolgende mondiale verspreiding. Zij zal in de rabbijnse rechtbanken van Groot-Polen hebben gezeten, de netwerken van de Raad van Vier Landen hebben beheerd, en zelfs, in de bijzondere persoon van Rafael Halperin, de ringen van de Amerikaanse hoofdstad van professioneel worstelen hebben betreden. Dit vermogen om tegelijk in verschillende werelden thuis te zijn, nooit de Torah voor het leven of het leven voor de Torah op te offeren, is misschien het geheim van de duurzaamheid van de naam.

Rechters van verspreide gemeenten, kroniekschrijvers der generaties, bescheiden bewaarders van een Wet zonder vaderland, encyclopedisten van de rabbijnse continuïteit: de Halpern zijn geweest, naar hun maat en onder telkens onverwachte vormen, de schrijvers van joodse continuïteit. Hun familienaam — de « bron die geneest » — zal zijn belofte hebben waargemaakt: eeuwenlang de levende geheugen van een volk drenken dat van geheugen zijn woning en van gerechtigheid zijn horizon heeft gemaakt.