Familie Halfon (Tripoli)

De familienaam Halfon wortelt in het judeo-arabische naamgeving-reservoir. De betekenis ervan — soeverein, plaatsvervanger, vervanger, begrepen als de opvolger die de nakomelingschap verzekert — plaatst hem onder de namen van functie en bestemming eerder dan van plaats [Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc]. De varianten Khalfon en Halfoun zijn slechts transcripties van een zelfde woord dat circuleerde tussen het Hebreeuws, het Arabisch en de Europese talen, naar gelang van notarissen, drukkers en ambtenaren van de burgerlijke stand die, van Tripoli tot Livorno, het op papier hebben vastgelegd.

Deze naam is geenszins eigen aan Tripoli alleen. Men treft hem verspreid aan over de gehele Middellandse-Zeeboog, van de Maghreb tot Egypte, zelfs in de documenten van de Geniza van Caïro waar de Halfon onder de families van kooplieden en geleerden van de middeleeuwse judeo-arabische wereld figureren. Deze verspreiding zelf is leerzaam: zij herinnert eraan dat de Joden van de Maghreb geen geïsoleerde enclaves vormden maar de knooppunten van een uniek Middellands-Zeenetwerk, waar mannen, responsa, boeken en krediet circuleerden. De Tripolitaanse tak voegt zich in dit gemeenschappelijke weefsel in, terwijl zij tegelijkertijd, in het bijzondere kader van het Ottomaanse Libië, een eigen fysionomie ontwikkelde.

Tripoli, haar stad, was een kruispunt. Onder Ottomaanse heerschappij geplaatst, open naar zee, in constant contact met Livorno — vrijhaven waar zich een machtige Sefardische gemeenschap had gevestigd waarvan de invloed over het gehele bekken uitstraalde —, herbergde zij een Joodse gemeenschap die tegelijkertijd geworteld was in de Arabische wereld en verbonden met Europa. De Joden van Tripoli spraken het Arabisch, baden in het Hebreeuws, handelden soms in het Italiaans, en onderhielden met Toscane banden van verwantschap en zaken. Het was in deze doorlaatbare omgeving, waar de oosterse rabbijnse cultuur de Livornese gebruiken ontmoette, dat de Halfon-lignée haar opmars maakte.

De figuur die de gedocumenteerde geschiedenis van de lignée domineert, is die van Abraham Khalfon, actief in Tripoli in de tweede helft van de achttiende eeuw. Zijn halakhisch werk, de Hayyei Avraham (« Het Leven van Abraham »), rond 1780 geschreven, vormt de eerste grote titel van het Zakhor-corpus verbonden aan de familie [Corpus Zakhor, ms. 18183018].

Het werk is een commentaar op de geboden — de mitzvot — georganiseerd volgens de Shulchan Aruch, de code van Joseph Caro die het joodse leven sinds de zestiende eeuw regelt. Abraham Khalfon behandelt daarin de secties Orach Chaim, gewijd aan de liturgie en de jaarlijkse cyclus, en Yoreh Deah, die de voedselverboden, zuiverheid en kwesties van dagelijkse vroomheid regelt. De bijzonderheid van zijn werk ligt in de dubbele laag waarop hij het steunt: de Talmoed, grondslag van juridische redenering, en de Zohar, hoogtepunt van de mystieke traditie [Corpus Zakhor, ms. 18183018]. Deze alliantie van halakha en Kabbala is allerminst toevallig: zij is het kenmerk van een Maghrebijnse vroomheid waarin de Wet niet losgemaakt is van haar innerlijkheid, waarin de regel belefd wordt als de deur naar een verborgen betekenis.

Daarin belichaamt Abraham Khalfon een van de kardinale deugden die de joodse traditie door de continenten heeft gedragen: de zorg voor de Wet, studie als hoogste vorm van dienst. Een commentaar op de Shulchan Aruch schrijven in het Tripoli van de achttiende eeuw, was weigeren dat de periferie een intellectuele woestijn zou zijn; het was stellen dat de kleine gemeenschap aan de Libische kust volledig deelnam aan het eeuwenlange gesprek van Israël over zijn geboden. De denker Yeshayahou Leibowitz zal in het naleven van de mitzva, vervuld om zichzelf, het hart van het jodendom zien; het werk van Khalfon biedt er twee eeuwen eerder een levende illustratie van — de Wet bestudeerd niet als een last maar als de substantie van een leven, precies wat zijn titel zegt: Hayyei Avraham.

Het boek werd niet gedrukt tijdens het leven van zijn auteur. Het werd posthum gedrukt in 1826, zorgvuldig uitgegeven door zijn zoon Rahamim [Corpus Zakhor, ms. 18183018]. Dit filiale gebaar verdient opmerking: het geeft aan de familienaam zijn etymologische waarheid. Rahamim, door het werk van zijn vader uit te geven, was de halfon in de eigenlijke zin — de opvolger die het stafje overneemt en de overdracht waarborgt. De filiale vroomheid wordt hier een daaad van uitgeverij; de eer die aan de vader verschuldigd is (kibboud av) neemt de concrete vorm aan van een boek gered uit de vergetelheid.

Bij dezelfde hand als het halakhische commentaar danken we een werk van een heel ander karakter: een historische kroniek van de Joodse gemeenschap van Tripoli, geschreven aan het einde van de achttiende eeuw [Corpus Zakhor, ms. 135842bf]. Dit manuscript maakt van Abraham Khalfon niet alleen een meester van de Wet, maar ook een van de eerste historiografen van zijn eigen gemeenschap — een zeldzaam en kostbaar gebaar in de Joodse wereld van zijn tijd.

De geschiedenis van de eigen mensen schrijven betekent een daad van geheugen stellen in de sterkste betekenis van het Hebreeuwse woord, zakhor — « herdenk ». Waar zoveel gemeenschappen slechts verspreide registers en colofons van handschriften hebben nagelaten, had Tripoli het geluk een kroniekschrijver te bezitten die het op zich nam de gebeurtenissen, de beproevingen en de figuren van het lokale Joodse leven vast te leggen. Deze onderneming berust op een deugd die eigenlijk collectief is: het gevoel van gemeenschap, het bewustzijn dat een groep slechts volledig bestaat wanneer zij zich zelf vertelt en zich zelf overdraagt. Door de beproevingen vast te leggen die de Joden van Tripoli hebben doorstaan — vervolgingen, hongersnoden, rampen en verlossingen — schreef Khalfon zijn gemeenschap in in de lange keten van het geheugen van Israël, waar het herdenken van overwonnen gevaren zich omzet in dankzegging en onderricht.

Het gelijktijdig bestaan, onder dezelfde handtekening, van een verhandeling over halakha en een historische kroniek schetst het portret van een volledige mens, tegelijk gericht op de eeuwigheid van de Wet en aandachtig voor de tijd van mensen. Deze dubbele roeping — juridisch en historisch — was niet eigen aan Tripoli: men vindt haar terug in andere Middellandse-zeegebieden waar rabbijnen de registers van hun stad bijhielden, naar het voorbeeld van de rabbijnse archieven die elders in de Maghreb zijn bewaard. Maar weinig auteurs hebben haar met zoveel helderheid aanvaard. Het manuscript van Khalfon blijft vandaag een bron voor wie het verleden van de Joden van Libië wil kennen; het is de documentaire schat van de lignée en, voorbij haar, van een hele verdwenen gemeenschap.

Buiten de eminente figuur van Abraham Khalfon wordt de traditie aan het geslacht Halfon van Tripoli verbonden met een geheel van rabbijnen en notabelen die van generatie op generatie de gemeenschap dienden [bericht van geslacht]. Bij gebrek aan een voortdurende burgerlijke staat en toegankelijke gedetailleerde monografieën bereiken ons deze figuren meer door familiale en gemeenschappelijke herinnering dan door het naamarchiefbestand; daarom behoort dit hoofdstuk tot het register van het overgeleverde, en men zal zich onthouden van het stellen van meer dan de traditie toestaat.

Wat deze herinnering zegt, is consistent met wat men weet over de structuur van Maghrebijnse Joodse gemeenschappen. Het prestige van een familie werd daarin gemeten aan haar vermogen om zowel geleerden — rabbijnen, rabbijnse rechters, onderwijzers — als notabelen te leveren, dat wil zeggen mannen van deugd die in staat waren de materiele lasten van de gemeenschap op zich te nemen: de liefdadigheidskist (tsedaka), de vrijkoping van gevangenen, het onderhoud van synagogen en scholen, de vertegenwoordiging bij de Ottomaanse autoriteiten. Een geslacht dat, zoals de Halfon, zowel een geroemde halakhistе als notabelen voortbracht, bekleedde in dit stelsel een vooraanstaande positie.

Hierin moet men de uitdrukking zien van een deugd die de Joodse traditie in bijzonder aanzien stelt: de betrokkenheid bij het gemeenschapsleven, wat de wijzen de zorg voor het openbare belang noemen, tsorkhei tsibbour. In een gemeenschap zonder staat, waar iedere instelling rustte op de toewijding van enkelen, was het dienen van de gemeenschap geen sieraad maar een vitale noodzaak. De notabelen Halfon namen, door deze lasten op zich te nemen, deel aan een ethiek van gedeelde verantwoordelijkheid die in de gehele diaspora — van middeleeuws Sevilla tot modern Livorno [ref:3, ref:11] — de voorwaarde zelf van Joodse overleving was. De goedheid (hessed) en liefdadigheid (tsedaka), wanneer zij zich institutionaliseren in broederschappen en stichtingen, worden het bindweefsel van een verspreid volk; het was aan dit weefsel dat het geslacht, volgens de herinnering van de zijnen, zijn handen zou hebben geleend.

Om de lineage te begrijpen, moet je de wereld begrijpen die haar heeft gedragen. De joodse gemeenschap van Tripoli leefde op het kruispunt van verschillende culturele gebieden, en deze positie verklaart zowel haar vitaliteit als haar kwetsbaarheid. Dit hoofdstuk confronteert de geheugen van de familie met het vastgestelde historische kader; het resultaat, waarschijnlijk zonder overal gedocumenteerd in detail te zijn, behoort tot het kruispunt.

Het eerste van deze netwerken was de verbinding met Livorno. De Toscaanse vrijhaven had sinds de 17de eeuw een welvarende Sefardische gemeenschap aangetrokken, waarvan de vertakkingen zich uitstrekten over het hele Middellandse-Zeegebied, en met name naar de kusten van Noord-Afrika. De Grana — naam gegeven aan joden uit Livorno die zich in Maghrebijnse landen hadden gevestigd — brachten boeken, liturgische gebruiken en een bijzondere verhouding tot de Europese moderniteit mee. Dat de Hayyei Avraham van Abraham Khalfon in deze Middellandse wereld van het boek heeft gecirculeerd en is gedrukt, getuigt van de inbedding van de geletterden uit Tripoli in deze circuits. Deze openheid illustreert een ander kenmerk van de traditie: de verhouding tot het vreemde en de gastvrijheid van het denken, het vermogen invloeden op te nemen zonder jezelf te verloochenen — een deugd die men terugvindt in de grote joodse handelsdiaspore's, waar de handel ook een handel in ideeën was.

Het tweede netwerk was dat van de judeo-arabische wereld, waarvan Tripoli een integraal onderdeel was. Via de taal, via de halakha, via de uitwisseling van responsa, bleef de gemeenschap verbonden met het Oosten en de rest van de Maghreb — deze Mediterranean Society waarvan S.D. Goitein, voortbouwend op de Geniza van Caïro, de diepe eenheid aantoonde ondanks politieke grenzen. De joden van Tripoli waren dus noch zuiver Oosters noch zuiver Westers: zij hielden beide bij elkaar, naar het voorbeeld van zo veel Maghrebijnse gemeenten die van de 19de tot de 20ste eeuw de langzame overgang van oriëntaliteit naar westernisering meemaakten. De lineage Halfon, met haar halachieste-kabbaliste die tegelijk geschiedschrijver was, belichaamt juist deze dubbele toebehoring: trouw aan de Talmoed en de Zohar, en tegelijkertijd aandachtig voor de tijd van de geschiedenis en de betrekkingen met Europa.

Uit deze positie van tussenligging ontstaat een stille maar essentiële deugd: de tolerantie begrepen als kunst om aan de grens te leven, met diversiteit om te gaan zonder je ziel te verliezen. De gemeenschap die de Halfon voortbracht, wist volledig joods te zijn terwijl zij volledig mediterraan was — een les die Israëls geheugen overal heeft overwogen waar het in de wereld van anderen moest wonen.

De twintigste eeuw maakte een einde aan deze duizendjarige geschiedenis. De Joodse gemeenschap van Libië, waarvan de Halfon een van de namen waren, kende een reeks tegenspoed die leidde tot haar bijna totale verdwijning. Geweld, groeiende onveiligheid en toenemende vijandigheid na de oprichting van de staat Israël veroorzaakten massale vertrekken, tot aan de exodus rond 1967, die Tripoli van zijn Joden leegde [stamboomnotitie].

De lignée volgde toen de twee richtingen die de meeste Libische Joden inzetten: Italië en Israël [stamboomnotitie]. Deze keuze was niet willekeurig. Italië, en in het bijzonder de milieus voortvloeiend uit de Livornese traditie, bood een toevluchtsoord aan families die zich door hun eeuwenoude netwerken daar gedeeltelijk thuis voelden — een natuurlijke voortzetting van die banden met Livorno en Toscane die de hele geschiedenis van de gemeenschap hadden gekenmerkt. Israël bood aan zijn kant de terugkeer naar Sion, de vervulling van een hoop die de liturgie eeuwenlang had gevoed.

Deze ontworteling, hoe pijnlijk ook, was geen vernietiging. Wat de Halfon meenamen — de boeken, de manuscripten, de herinnering aan de kroniek van Abraham Khalfon, de liturgische gebruiken — overstak de zee en bloeide elders opnieuw. Daarin volgt de geschiedenis van de lignée het bredere lot van het judaïsme, waarvan de meest beproefde deugd wellicht trouw in de ballingschap was: het vermogen om een land te verliezen zonder een identiteit te verliezen, van verstrooiing niet een einde maar een nieuw station te maken. Gershom Scholem heeft aangetoond hoe de Joodse traditie bij elke ramp de vormen van haar continuïteit wist opnieuw uit te vinden; de Libische ballingschap van 1967 was het laatste Middellandse-Zee-hoofdstuk daarvan. Dat de manuscripten van Khalfon ons hebben bereikt, dat ze vandaag worden geïnventariseerd en bestudeerd, getuigt ervan dat de overdracht stand heeft gehouden — dat de halfon, de opvolger die de aflossing verzekert, zijn werk heeft verricht zelfs voorbij het einde van een wereld.

Aan het einde van dit parcours laat de lineage Halfon van Tripoli zich minder grijpen door de lengte van een aaneengesloten genealogie — waaraan het ons ontbreekt — dan door de diepte van wat zij heeft nagelaten. Twee manuscripten van één en dezelfde man, Abraham Khalfon, vormen daarvan de kern: een commentaar op de Wet gevoed door Talmud en Zohar, en een kroniek van zijn gemeenschap. Rond deze kern, een geheugen van rabbijnen en notabelen, een verankering in een grenssteden, en tenslotte een ballingschap die de familie verspreide tussen Italië en Israël zonder de draad te verbreken.

Verschillende deugden zijn gedurende deze pagina's naar voren gekomen: de zorg voor de Wet en de liefde voor studie, de betrokkenheid bij het collectieve leven, de liefdadigheid, de tolerantie van wie aan de grens van werelden leeft, de trouw in ballingschap. Maar als men moet benoemen wat deze lineage beter dan alles anders heeft uitgedrukt, dan is het de geheugen gemaakt tot daad van overdracht. De naam zei het reeds: Halfon, de opvolger, de vervanger, degene die zorgt voor het voortbestaan. Een zoon, Rahamim, geeft het boek van zijn vader uit opdat het niet verloren zou gaan. Een vader, Abraham, schrijft de geschiedenis van de zijnen opdat zijn gemeenschap zich zelf zou herinneren. En door de catastrofes van de twintigste eeuw reizen deze teksten, worden gered, behouden.

Daarin neemt de lineage Halfon volledig deel aan de deugd die de traditie van Israël aan het begin van zijn bestaan stelt: zakhor, « herdenk ». Want een volk dat zijn landen één voor één verloren heeft, heeft slechts overleefd door het geheugen, en dit geheugen is slechts levend wanneer, van generatie op generatie, mannen aanvaarden opvolger te zijn die de fakkel overnemen. De Halfon van Tripoli waren, naar hun maatstaf en in hun thans van Joden lege stad, van deze wachters. Hun bijzondere geschiedenis voegt zich aldus in de grote geschiedenis: die van een volk dat van herinnering een vorm van trouw heeft gemaakt, en van overdracht een manier om nooit helemaal te sterven.