Familie Hakoun

Elke Maghrébijnse lignée begint met een lexicale raadsel, en die van de Hakoun vormt geen uitzondering. Twee wetenschappelijke hypothesen, eerder complementair dan rivaliserend, werpen licht op de oorsprong van de familienaam.

De eerste, ruimschoots dominant onder specialisten, verbindt de naam met de Semitische wortel ḥ-q-q. De naam zou een vergroting kunnen zijn van het Arabische « haqq », dat het idee van waarheid en gerechtigheid uitdrukt, volgens Paul Sebag in Les Noms des juifs de Tunisie, naar Beaussier, Dictionnaire pratique arabe-français. Deze lezing wordt bevestigd door de onomastische traditie zoals opgenomen in naslagwerken: deze namen stammen af van de Arabische wortel haqq die waarheid betekent; met de uitgang ûn die een vergrote vorm impliceert, kunnen deze namen zeer rechtvaardig, zeer eerlijk betekenen. Het Arabische ḥaqq duidt, zoals bekend, tegelijk het recht, het rechtvaardige, het werkelijke en het waarachtige aan — en vormt, in de islamitische theologie, een van de schoonste Goddelijke Namen, al-Ḥaqq, « de Waarachtige ». Dat Joden uit Maghreb dit woord als familienaam droegen, getuigt van de diepe verweven­heid van culturen in de Noord-Afrikaanse convivencia, waar het Hebreeuws, het Arabisch en het Berbers voortdurend elkaar antwoordden.

Een tweede hypothese, minder verspreid maar opgenomen in circulerende naslagwerken, stelt een Berberse substraat voor: het is een naam van Berberse oorsprong, afkomstig van het Judeo-Arabische hagoun dat rechtvaardig, eerlijk betekent. Beide aanwijzingen convergeren naar hetzelfde semantische veld — rechtschapenheid, eerlijkheid, gerechtigheid — zodat de variatie in etymologie de morele betekenis van de naam geenszins aantast.

Hier is de kruising van Geheugen en Archief schitterend zichtbaar. De familiale traditie, die een familienaam overdraagt, en de onomastische wetenschap, die de wortel ervan blootlegt, spreken met eenzelfde stem dat deze mannen en vrouwen benoemd werden door waarheid. In het Joodse denken is dit niet onbelangrijk: de Talmoed leert dat « het zegel van de Heilige, gezegend zij Hij, waarheid is » (ḥotamo shel ha-Qadosh Barukh Hu emet). Een naam dragen die « zeer rechtvaardig » betekent, komt neer op dragen, gegraveerd in de identiteit, de aspiratie naar die rechtschapenheid die de halakha in het hart van het geheiligd leven plaatst.

De familienaam Hakoun bestaat niet op zichzelf: hij behoort tot een strak netwerk van schrijfwijzen die de koloniale burgerlijke stand, de rabbijnse registers en de gemeenschappslijsten op verschillende manieren hebben vastgesteld. Geleerde repertoria inventariseren een familie van samenhangende vormen. Ackoun is een naam gedragen door joden uit Noord-Afrika, met als varianten Akkoun, Akoun, Akhoun, Haccoun, Hakkoun, Hakoun. Bij deze vormen komen in de onomastische documentatie de varianten Hacoun, Hacon, Benhacoun, Benhakon en de samengestelde vorm Emsellem Ackoun, waarbij elke schrijfwijze weerspiegelt hoe een Franse registreerder door Arabische fonetiek in verwarring was gebracht, hetzij een lokale uitspraak.

De aan- of afwezigheid van de beginletter h- (Hakoun / Akoun), de verdubbeling van de medeklinker (Hakoun / Hakkoun), de afwisseling van c en k (Haccoun / Hakoun): zoveel sporen van de bewogen geschiedenis van de transcriptie van joodse namen op het moment dat het koloniale bestuur, met name na het decreet-Crémieux van 1870 in Algerije, een schriftelijke fixering oplegde aan familienamen die tot dan toe vooral mondeling waren. De voorvoegsels Ben- (« zoon van ») markeren daarentegen de afstamming volgens Arabisch gebruik, terwijl de vorm Emsellem Ackoun getuigt van de aggregatie, in het Maghreb frequent voorkomend, van een tweede overgeërfde of onderscheidende naam.

Deze grafische verspreiding is geen documentaire zwakte: zij is het getrouwe portret van een gemeenschap verspreid over meerdere landen — Tunesië, waar Sebag de naam aantoont, en Algerije, waar de repertoria hem rangschikken onder de gevestigde joodse familienamen. Zij spreekt van de mobiliteit van een volk voor wie ballingschap en verplaatsing een permanente toestand waren, en voor wie trouw aan de naam — door al zijn metamorfosen heen — een hardnekkige manier was om zichzelf te blijven.

Waar leefden de Hakoun? De onomastische bronnen maken het mogelijk twee hoofdcentra af te bakenen, zonder echter altijd de takken uit elkaar te kunnen houden.

In Tunesië is het bewijs solide: Paul Sebag rangschikt in zijn referentiewerk Les noms des Juifs de Tunisie de familienaam onder die van de gemeenschap. De Tunesische judaïteit, een van de oudste in de Middellandse Zee, was verdeeld tussen de Twansa — autochtone Joden die Judeo-Arabisch spraken — en de Grana, afkomstig uit Livorno. Een familie met een naam zo diep gearabiseerd dat Hakoun zonder twijfel tot de autochtone laag behoort, waarvan de wortels diep in de Maghreb liggen, lang voor de komst van de Spaanse ballingen.

In Algerije bevestigt de documentatie de vestiging van de familie. De repertoria van joodse namen in Algerije vermelden de familie, en de genealogische herinnering bewaart levendige sporen ervan tot in de Constantinois. Een online raadpleegbare genealogische getuigenis volgt aldus een voorouder AKHOUN geboren op 10 maart 1859 in Sétif, in het departement Constantine, zoon van Choua AKHOUN, onderwijzer van 39 jaar oud, en van Sultana AKOUN. Dit bescheiden maar kostbare detail werpt licht op een deugd die deze lignage schijnt te hebben gedragen: de vader, onderwijzer, belichaamt de onheuglijke toewijding van het judaïsme aan studie en overdracht — de talmud Torah, een verplichting die in de traditie bijna alle andere voorafgaat. Dat men de kinderen van een klein stadje op de Algerijnse hoogvlaktes onderwees, getuigt van de trouw van een familie aan dit gebod van kennis.

De stad Bône (het huidige Annaba), in het oosten van Algerije, verschijnt ook als een ankerpunt van de lignage, waarbij de genealogische herinnering de uitoefening van rabbijnse functies door een lid van de familie ermee associeert [online genealogische bron, ter bevestiging]. Voorzichtigheid is hier geboden: wat de herinnering overdraagt, heeft het archief nog niet volledig bevestigd. Wij noteren dit daarom als waarschijnlijk, als een piste die toekomstig onderzoek verder moet staven.

Als de naam Hakoun gerechtigheid aankondigde, lijkt het concrete leven van de lignage, zoals het geheugen het teruggeeft, deze in twee solidaire roepingen te hebben uitgewerkt: onderwijs en rabbijns dienst.

Het onderwijs, eerst. De figuur van de vader onderwijzer aangetroffen in het Constantijnse is niet geïsoleerd in de joodse wereld van de Maghreb: de rebbi van de sla of van de heder, degene die kinderen leerde het Hebreeuws te ontcijferen en zegeningen op te zeggen, was de eerste schakel van een ononderbroken transmissieketen vanaf de Sinaï. Door dit beroep te kiezen — vaak slecht betaald, uitgeoefend uit vroomheid even veel als uit noodzaak —, maakte een man uit deze familie zich tot bewaarder van de masoret, de ontvangen en doorgegeven traditie. Dit is een van de hoogste deugden die de traditie van Israël heeft gekweekt: die van nooit te laten doven de kennis, deze intact aan de volgende generatie door te geven, ongeacht hoe arm de tijden waren.

De rabbijnse dienst, vervolgens. Het familiegeheugen verbindt aan de lignage de uitoefening van rabbijnse functies, met name in Bône. De Maghrebijnse rabbijn was niet alleen een rechter van de halakha; hij was de scheidsrechter in geschillen, de opsteller van huwelijks- en scheidingsakten, de trooster van rouwenden, de verdediger van zwakken tegenover machtigen. Een naam die « de zeer rechtvaardige » betekende, was uitstekend geschikt voor deze functie, waar billijkheid (yosher) en integriteit de eerste deugden waren. De Noord-Afrikaanse joodse traditie, rijk aan haar dayyanim en poskim, heeft van uitgevaardigde gerechtigheid een vorm van eredienst gemaakt: « Elke rechter die een waarheidsvolle uitspraak doet, zegt de Talmud, wordt deelgenoot van de Heilige, gezegend zij Hij, in het werk van de Schepping. »

We plaatsen dit hoofdstuk onder het teken van de kruising en het doorgegeven: de mondelinge traditie en de betekenis van de naam beantwoorden en bevestigen elkaar onderling, zonder dat het documentair archief tot nu toe elke functie en elke datum heeft vastgesteld. Deze convergentie tussen de naam en de roeping is geen bewijs, maar zij is een welsprekend teken van de samenhang van een lignage met haar erfenis.

De geschiedenis van de Hakoun, zoals die van alle Joodse families uit de Maghreb, werd gemarkeerd door grote breuklijnen in de negentiende en twintigste eeuw.

In Algerije verleende het Crémieux-decreet van 1870 collectief het Franse burgerschap aan inheemse Joden, wat hun status, hun namen — voortaan vastgesteld door de burgerlijke stand — en hun perspectief drastisch veranderde. De families Hakoun / Akoun uit Algerije werden Frans, omarmden het onderwijs van de Republiek en vaak de emancipatie die het beloofde. Maar deze verfransing had haar tragische keerzijde: onder het Vichy-regime werd het Crémieux-decreet op 7 oktober 1940 ingetrokken, en de Joden van Algerije, plotseling beroofd van hun burgerschap, werden uitgesloten van scholen, beroepen en het openbare leven. De lignage doorliep toen de gemeenschappelijke beproeving van de leer der minachting, die lange machine van denigratie die Jules Isaac heeft beschreven en waarvan de uitkomst de Europese catastrofe was.

In Tunesië ondervond de gemeenschap directe Duitse bezetting gedurende de winter van 1942-1943: requisities, dwangarbeid, plunderingen. De Tunesische Joden — onder wie de dragers van de naam Hakoun — leden onder volledige druk van deze periode van onderdrukking, voordat het land in het voorjaar van 1943 werd bevrijd.

Ten slotte kwam de grote wending van de onafhankelijkheden. Vrijwel alle Joden van Algerije verlieten het land in 1962, in de pijn van het vertrek; die uit Tunesië emigreerden in golven, meestal naar Frankrijk, velen naar Israël. De lignage Hakoun verspreide zich aldus opnieuw, voegend nog een ballingschap toe aan de ballingschappen. Dit is het lot van een familie wier geschiedenis, in haar drama's en haar veerkracht, samenloopt met de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat, verdreven, opnieuw begint; beroofd, herbouwt; verspreid, zich herinnert. In dit vermogen om te overleven zonder te verloochenen — om de naam, de taal en het gebed in de uitvluchtskoffer mee te nemen — openbaart zich een van de diepste deugden van deze lignage: de eigenzinnige trouw aan zichzelf, deze dagelijkse vorm van moed.

Vandaag leven de nakomelingen van Hakoun vooral in Frankrijk en Israël, waar de familienaam, onder zijn verschillende spellingen, blijft circuleren. In Frankrijk komen de vormen Akoun, Haccoun en Hakoun voor in adresboeken en registers, rechtstreekse erfgenamen van de families uit Algerije en Tunesië; in Israël is de naam soms gehebreeuwsd, maar zijn wortel blijft herkenbaar.

Deze blijvende aanwezigheid is op zichzelf een verwezenlijking. Een familienaam die vier continenten van herinnering doorkruist — van het inheemse Magreb naar het Europese toevluchtsoord, van de ingetrokken en later herstelde Franse burgerschap tot de terugkeer naar Sion — zonder verloren te gaan, getuigt van de taaiheid van een overdracht. Elke nakomeling die nog steeds de naam Hakoun draagt, verewigt, vaak zonder het te weten, de belofte die in zijn wortel is gelegd: ḥaqq, de waarheid, het rechtvaardige.

De hedendaagse genealogie, via samenwerkingsdatabanken en het werk van verlichte amateurs, stelt geduldig deze verspreide afstammingslijnen opnieuw samen. Het werk blijft grotendeels open: veel takken wachten nog steeds om verbonden te worden, veel acten slapen in de archieven van consistoria, gemeentehuizen en rabbijnse tribunalen. Dit Grote Boek is geen eindpunt maar een uitnodiging — om terug te vinden, om te verbinden, om te herinneren. Want in het jodendom is herinneren (zakhor) geen nostalgie: het is een gebod.

Aan het einde van deze route dringt een evidentie zich op. De Hakoun-lignée zal niet het schitterende spoor hebben nagelaten van beroemde dynastieën; zij zal misschien beter hebben gedaan door discrete de waarheid in te kleden van wat haar naam uitroept. Van al de grote deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heeft gedragen — liefdadigheid, vroomheid, wijsheid, moed —, degene die deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt, is de rechtvaardigheid gemaakt tot gerechtigheid en waarheid : de emet en de tsedeq verenigd.

Deze deugd kondigde de naam aan; het geheugen bevestigt het in de figuur van de schoolmeester die de heilige letters aan de kinderen van Sétif overdroeg, en in die van de rabbi die recht sprak in Bône. Het zet zich voort in de trouw van een familie die, ondanks decreten, bezettingen en ballingschappen, weigerde haar identiteit af te zweren. Een naam dragen die « de zeer rechtvaardige » betekent, is geen voorrecht: het is een verplichting, bijna een profetie, die van het samenvallen van wat men genoemd is met wat men is.

Zo voegt de Hakoun-lignée zich bij het grote collectieve geheugen van Israël, dit volk waarvan de profeet Micha de hele roeping in drie vereisten samenvatten zou: « rechtvaardigheid beoefenen, goedheid liefhebben en bescheiden wandelen met uw God ». In de naam zelf van deze familie — de rechtvaardige, de ware, de eerlijke — weerklinkt de eerste van deze vereisten. En door haar door te dragen, generatie na generatie, door de landen van de Maghreb en de wegen van de diaspora, hebben de Hakoun, zonder geluid, hun deel van het lange boek van de waarheid van Israël geschreven.