Familie Hakim

De achternaam Hakim is niet een plaatsnaam of persoonsnaam: het is een beroepsnaam, en daarmee een naam van bestemming. De referentiestudie van Abraham Laredo over de Judeo-Marokkaanse onomastiek rangschikt Hakim en zijn afgeleide vormen onder de namen van Arabische oorsprong, met de betekenis van « de Arts » en « de Wijze ». Deze dubbele betekenis is niet toevallig: in de cultuur van de middeleeuwse Perzische en Arabische wereld was de arts ook een geleerde, bedreven in filosofie, astronomie en natuurwetenschappen, een verre erfgenaam van de traditie van Avicenna. De naam Hakim dragen betekende dus vaak terecht aanspraak maken op een positie in deze elites van kennis.

Bij de Joden beantwoordde deze medische roeping ook aan een historische noodzaak. In samenlevingen waar de status van dhimmi — de niet-moslim beschermeling, onderworpen aan juridische en fiscale beperkingen — de Joden in een beperkte sociale ruimte opsluitte, bood de geneeskunde een van de zeldzame wegen naar vooruitgang en contact met de machtigen. De Joodse arts kreeg toegang tot de hoven, de harems, de woningen van gouverneurs, plaatsen waar geen ander lid van zijn gemeenschap kon binnenkomen. Deze nabijheid tot de macht maakte hem vaak de natuurlijke bemiddelaar van zijn gemeenschap, degene tot wie men zich wendde wanneer de bedreiging naderde.

Het feit dat deze dezelfde achternaam evenzeer in Perzië als in Noord-Afrika voorkomt — waar Laredo en Toledano hem aanvoeren onder Joodse families — getuigt van de circulatie van dezelfde geleerde cultuur door de oostelijke en mediterrane diaspora. Waar de Perzische lijn van de Hakim uit Hamadan en Teheran ons hier bezighoudt, participeert zij niet minder in een ruimer fenomeen: dat van een diaspora die van medische kennis een familiaal kunst maakte, een waardigheid en een bescherming tegelijk. In deze naam leest men reeds een van de grote deugden die het jodendom steeds heeft geëerd: de zorg voor de ander, de refou'a, de genezing verheven tot heilige plicht.

Om de Hakim te begrijpen, moet je eerst Hamadan begrijpen. De stad, gelegen in het westen van Iran, wordt door de traditie geïdentificeerd met het biblische Ecbatana, het Ahmatha uit het Boek Ezra, eens hoofdstad van Media; zij herbergt, volgens de lokale herinnering, de vereerde graven van Esther en Mardochai, wat haar een van de heilige plaatsen van het Perzische jodendom maakt [Encyclopaedia Iranica, « Hamadan viii. Jewish Community »].

Deze prestigieuze oudheid beschermde de Joden er echter niet tegen beproevingen. Onder de Safavidische dynastie (1501-1736) ondergingen de joodse gemeenschappen van veel Iraanse steden, onder meer Hamadan, vervolgingen en gedwongen bekeeringen; deze lijdensgeschiedenissen zijn vastgelegd in de Kroniek van Bābāi ben Lutf, een kostbare bron voor de geschiedenis van de Perzische Joden in de moderne tijd [Encyclopedia.com, « Hamadan »]. De doorgegeven verhalen spreken van terugkerende episoden van losgelding opgelegd aan de hele gemeenschap: zo bewaart de lokale herinnering het verhaal van een khan die alle Joden van de stad liet opsluiten en een zware losprijs eiste voor hun bevrijding [Encyclopaedia Iranica, « Hamadan viii »]. Deze collectieve beproevingen vormden een gesloten gemeenschap, waar solidariteit en liefdadigheid — de tsedaqa — geen lege woorden waren maar de voorwaarde zelf voor overleven.

Het is in deze voedingsbodem dat de medische roeping van de Hakim wortel schoot. De fotografische archieven van de joodse gemeenschap van Hamadan bewaren sporen van verschillende joodse dokters van de stad, evenals van families met deze titel: er wordt met name genoemd, voor het jaar 1924, de familie van Hakim Nasir Farahmand, aan de zijde van kooplieden en joodse notabelen uit de eindtijd van het Qajar-tijdperk [7dorim.com, « Memorable photos of Hamadan »]. Deze afbeeldingen, voorzichtig bewaard, spreken van de plaats die kunstenaars innamen in het gemeenschapsleven: figuren van prestige en toevlucht, zij belichaamden de verbintenis van kennis en dienst. De gemeenschap van Hamadan, eens welvarend, liep terug in de loop van de twintigste eeuw; op de vooravond van de revolutie van 1978-1979 waren er slechts enkele honderden Joden in de stad over, en de oudste der synagogen, die van Mollā Rebi, sloot voorgoed haar deuren [Encyclopaedia Iranica, « Hamadan viii »]. Dit geleidelijke verdwijnen maakt deel uit van de geschiedenis van de lignée evenzeer als haar glorieuze momenten.

De negentiende-eeuwse Iran, die van de Qajardynastie, vormt het moment waarop de roeping van de Hakim haar volledige glans bereikt. Het hof van Teheran, ondanks de strenge bepalingen van de dhimmi-status die op de Joden drukte, wist beroep te doen op begiftigde Joodse artsen, wier deskundigheid zwaarder woog dan religieuze bezwaren.

De meest gedocumenteerde figuur is die van Hakim Yazghel Haqnazar, Joodse Iraanse arts verbonden aan het hof, die achtereenvolgens diende Mohammad Shah Qajar (r. 1834-1848) en vervolgens Naser al-Din Shah Qajar (r. 1848-1896) [Wikipedia, « Hakim Yazghel Haqnazar »]. Universitair onderzoek bevestigt het bestaan van deze uitzonderingspositie: onderzoekster Nahid Pirnazar, van de Universiteit van Californië, benadrukt dat zulke prestigieuze functies als die van privéarts van de koninklijke familie — bekleed door mannen als Hakim Haq Nazar en Hakim Nurmahmoud in dienst van de Qajars — onder de zeldzame integratiewegen voor Iraanse Joden in de negentiende eeuw hoorden [IranNamag, « Voluntary Conversions of Iranian Jews in the Nineteenth Century »]. De Joods-Perzische geneeskunde sloot dus aan op een oude traditie: reeds in de Mongoolse periode was de beroemdste bekeerde Joodse arts van Perzië, Rashid al-Din Hamadani — wiens naam zelf de binding aan Hamadan uitdrukt — arts, historicus en staatsman geweest [Wikipedia, « History of the Jews in Iran »].

Het is in deze lijn van hofartsen dat men de stichtende figuur van ons verhaal moet situeren, Haroun Yehuda Hakim, arts aan het Qajarhof in de negentiende eeuw, wiens familiale herinnering het bewijs bewaart van een man die van zijn positie gebruik maakte om verscheidene verzachtingen van de dhimmi-status ten gunste van Iraanse Joden te onderhandelen. Dit kenmerk — de tussenkomst van de geleerde bij de vorst om de zijnen te verlichten — is volkomen consistent met wat bronnen vaststellen over de rol van Joodse hofartsen in de Qajartijd. Hij belichaamt een kardinale deugd van de traditie van Israël: die van de man die, door toegang tot machtigen te hebben, niet tevreden is met zijn eigen heil maar zich tot schilddrager van zijn gemeenschap maakt, naar de wijze van Esther en Mordechai, wier graven precies over Hamadan wacht hielden.

De mémorie van de lineage belichaamt zich meer dan in enig ander, in de figuur van Haroun Yehuda Hakim. Arts aan het Qajar-hof in de 19de eeuw, zou hij zijn krediet bij de vorst hebben ingezet voor de toestand van de Joden van Iran, waarbij hij verschillende verzachting van de beperkingen van de dhimmi-status zou hebben verkregen. Dit verhaal, overgeleverd door de familiale traditie, verdient het om met de voorzichtigheid te worden ontvangen die past bij elke mondelinge herinnering; maar het komt nauw overeen met wat de geschiedenis documenteert over de betrekkingen tussen het Qajar-hof en zijn Joodse artsen.

De dhimmi-status legde aan de Joden van Perzië een aantal juridische en symbolische beperkingen op: bijzondere belasting, kledingbeperkingen, verschillende verboden, en vooral een permanente kwetsbaarheid voor lokale misbruiken. De geschiedenis van de gemeenschap van Hamadan illustreert hoe ernstig deze bedreigingen konden zijn: volgens documenten van de Alliance israélite universelle gebeurde het dat een hoofd van de Joodse gemeenschap van Hamadan werd gearresteerd en naar Teheran werd gestuurd om daar te worden terechtgesteld, een incident dat de interventie van internationale Joodse instellingen mobiliseerde [Morashá, « Joden in Iran »]. Het was in zo'n context dat de actie van een hofarts die bij de shah kon pleiten al zijn betekenis kreeg. De tussenkomst was geen abstract gebaar: het kon levens redden.

Hierin drukt Haroun Yehuda Hakim, zoals de herinnering hem overdraagt, een van de hoogste deugden van het jodendom uit: betrokkenheid bij het collectieve leven, de weigering om individueel succes los te maken van het lot van de gemeenschap. De arts die de prins geneest en voor zijn volk pleit, zet de bijbelse figuur van de wijze aan het buitenlandse hof voort — Joseph in Egypte, Daniël in Babylonië, Mordechai in Susa — die zijn invloed ten dienste van de zijnen stelt. Dat de exacte details van zijn onderhandelingen ons ontgaan door gebrek aan archieven, doet niets af aan de grondwaarde die deze herinnering draagt: de lineage van de Hakim dacht zichzelf, en wilde zichzelf, ten dienste van haar volk.

De geschiedenis van de Joodse dokters van het Qajar-Perzië kan niet worden geschreven zonder haar schaduwen. Het prestige en de nabijheid van de macht stelden deze families bloot aan scherpe religieuze spanningen. De negentiende eeuw in Iran was ook die van de opkomst van het babisme en vervolgens het bahaïsme, en de Joodse gemeenschappen, in het bijzonder in Hamadan, werden er diep door getroffen.

De Encyclopaedia Iranica rapporteert aldus het geval van de invloedrijke dokter Ḥakim Raḥamim, later bekend onder de naam Raḥim Khan Ḥāfeẓ-al-Ṣeḥḥa (1844-1942), die door het spel van familienetwerken een leider van de bahaïgemeenschap werd [Encyclopaedia Iranica, « Judeo-Persian Communities v. Qajar Period »]. Bovendien tonen studies over vrijwillige conversies van Iraanse Joden in de negentiende eeuw aan dat toegang tot prestigieuze posities, zoals die van koninklijke dokter, gepaard kon gaan met benaderingen tot de dominante samenleving, soms zelfs leidend tot conversie of gemengde huwelijken [IranNamag, « Voluntary Conversions of Iranian Jews »]. Deze trajecten herinneren eraan dat trouw aan traditie een prijs had, en dat niet alle ḥakīm dezelfde keuzes maakten.

Dit is precies wat het geheugen van een geslacht dat trouw bleef aan zijn judaïsme terwijl het de prins diende, nog meer betekenisvol maakt. Waar andere hof-dokters bezweken voor de verleidingen van assimilatie of conversie, plaatst de traditie van de Hakim, zoals deze tot ons komt, in het hart van haar identiteit de dubbele loyaliteit jegens het geloof der vaderen en jegens het volk van Israël. De bescheidenheid en vroomheid waarvan deze volharding getuigt — Joods blijven wanneer alles uitnodigde dit niet langer te zijn — vormen, in de context van het Iran van de negentiende eeuw, een discrete maar werkelijke vorm van moed. Het familieverhaal mag niets verbergen van deze kruispunten: het is door er recht in het gezicht naar te kijken dat het hen het beste eert die voet bij stuk hielden.

Het noodlot van de Hakim volgt de grote beweging die, aan het begin van de twintigste eeuw, de Joden van Perzië uit de provinciale steden naar de hoofdstad voerde. Hamadan, lange tijd brandpunt van de lignée, zag zijn gemeenschap krimpen terwijl Teheran het zwaartepunt van het Iraanse Joodse leven werd. In de jaren zeventig waren de overgrote meerderheid van de Joden van Iran geconcentreerd in Teheran, met bescheidener gemeenschappen die standhielden in Shiraz, Ispahan, Tabriz, Hamadan, Babol en Kashan [Wikipedia, « History of the Jews in Iran »].

Deze verplaatsing ging gepaard met een diepgaande transformatie. De geneeskunde, die de waardigheid van de Hakim in de tijd van de Qajars had bepaald, moderniseerde zich; de oude ḥakīm, traditionele geleerde erfgenaam van Avicenna, week geleidelijk plaats voor de arts met een Europese opleiding. De Joodse gemeenschap van Hamadan was bovendien tijdens de constitutionele periode rijk aan handelaren, kooplieden en artsen, wier geheugen wordt bewaard in fotografische archieven [7dorim.com, « Memorable photos of Hamadan »]. Deze cultuur van kennis en inzet werd voortgezet in moderne instellingen — scholen van de Alliance israélite universelle, liefdadigheidsvereenigingen, vrouwenverenigingen — die het Iraanse Joodse leven in het eerste deel van de twintigste eeuw structureerden en die worden gedocumenteerd in de familiale archieven van Hamadan [7dorim.com].

De revolutie van 1979 en haar gevolgen versnelden het grote vertrek. De Joodse gemeenschap van Iran, een van de oudste ter wereld, wier aanwezigheid volgens historici meer dan twee millennia teruggaat, kende toen een massale verspreiding naar Israël, de Verenigde Staten en Europa [Palestine Chronicle, « Who Are the Jews of Iran »]. De Hakim, zoals zoveel andere families, droegen met zich mee, in de ballingschap, de naam die hun kunst zei en de herinnering aan het bijbelse Hamadan. Zo sluit zich voorlopig de cyclus die in het antieke Ecbatane werd geopend: een lignée van genezeressen werd op haar beurt bewaarster van een geheugen dat geen ballingschap uitwist.

Van het antieke Ecbatana tot de hoven van Teheran zou de Hakim-lineage een naam dragen die op zichzelf een programma is: ḥakīm, de arts en de wijze. Door de eeuwen heen hebben haar leden — van Haroun Yehuda Hakim, de tussenpersooon aan het Qajar-hof, tot de anonieme artsen van Hamadan wier foto's het gezicht bewaren — de alliantie van kennis en dienst belichaamd. Zij behoren tot die lange ketting van Joodse artsen uit Perzië die, van Rashid al-Din Hamadani tot Hakim Yazghel Haqnazar, van genezing een familiale kunst en een weg van eer in een samenleving hebben gemaakt die hen overigens aan de kant zette.

Indien men die deugd moet noemen welke deze lineage het best heeft uitgedrukt boven allen, is het de zorg voor de ander tot de rang van tussenkomst verheven: niet alleen het gebaar van de arts die een lichaam geneest, maar dat van de wijze die, nadat hij het oor van de prins heeft gewonnen, pleit voor de verzachting van de last van zijn volk. Hierin zetten de Hakim voort de meest glorieuze figuur van Israëls geheugen in ballingschap — die van Mardochaï en Ester, wier graven precies over Hamadan waken, de wieg van de lineage: de Rechtvaardigen die, geplaatst naast de machtigen, zich daar niet voor zichzelf van bedienen maar om de hunnen te redden. Dat hier traditie en archief elkaar beantwoorden, zonder elkaar tegen te spreken, verleent aan dit geheugen zijn waardigheid en waarschijnlijkheid. Het overige, wat de bronnen zwijgen, behoort tot de eerbiedige stilte die elke lineage van ballingschap omgeeft.