Familie Haberfeld

De achternaam Haberfeld maakt onderdeel uit van de grote golf van familienaamfixatie die aan de Joden van de Habsburgse en Pruisische rijken werd opgelegd tussen het einde van de XVIII^e en het begin van de XIX^e eeuw. Het toleranceedict van Joseph II (1787) en gelijkaardige wetgevingen eisten dat elke Joodse familie een erfelijke naam in het Duits zou aannemen, vaak gekozen uit termen die landschapselementen, beroepen of kwaliteiten aanduidden. Samengestelde namen in -feld (« veld »), in -berg (« berg »), in -thal (« dal ») of in -baum (« boom ») vormen een belangrijk deel van deze nomenclatuur.

In deze naamgeving behoort Haberfeld tot de agrarische topografische vorming. Haberfeld, van Duitse herkomst, betekent « haverveldf », gevormd uit de woorden habaro « haver » en feld « veld ». De onmiddellijke nabijheid van namen zoals Grünfeld bevestigt dit: Grünfeld, van Duitse en Joodse herkomst, is een woonplaatsnaam voortkomend uit verschillende plaatsen genaamd Grünfeld, gevormd uit elementen die « groene veld » betekenen, afgeleid van gruoni « groen » en feld « veld ». De geangliciseerde vorm van de naam bestaat ook, wat getuigt van de latere verspreiding van zijn dragers: Haberfield is een gedeeltelijke anglicisering van Haberfeld.

De wortel Haber — regionale variant van het standaard Duitse Hafer, « haver » — kent meerdere onomastische uitwerkingen. Haberland is een topografische naam voortkomend uit het Middelhoogduitse haber(e) « haver » en land « land », of een woonplaatsnaam afgeleid van verschillende aldus genoemde plaatsen. Deze dichtheid van varianten wijst op de frequentie van havercultuur in de Centraal-Europese landschappen, en dus op de geografische alledaagshheid van een wortel die identiteitsdrager werd. De naam wijst op zichzelf niet op één unieke gemeenschappelijke oorsprong: de verschillende Haberfeld-families uit Galicië, Bohemen of Hongarije zijn niet noodzakelijk verwant. De achternaam is een administratieve kristallisatie, geen bewijs van biologische verwantschap. Daarom moet de historicus zich hoeden voor het samenvoegen van de meervoudige lignées die onafhankelijk deze naam aan het begin van de XIX^e eeuw hebben ontvangen.

Het is in het kleine stadje Oświęcim, in Klein-Polen, dat de best gedocumenteerde Haberfeld-lignée wortel schoot. De familie Haberfeld vestigde zich in Oświęcim in de tweede helft van de XVIII^e eeuw. Oświęcim was toen een samenvloeiingsdorp, doorkruist door de Soła kort voordat deze in de Weichsel uitmondt, en voorzien van een oude en levendige joodse gemeenschap, zozeer dat de stad soms de « Jeruzalem van Galicië » werd genoemd vanwege de dichtheid van haar religieus en intellectueel leven.

De grondlegger van het familiefortuin was de oprichting van een distilleerderij. Jakub, zoon van Simon en Jacheta, stichtte in 1804 de Vodka- en likeurfabriek; na zijn dood werd het bedrijf geërfd door zijn zoon, eveneens Jakub genaamd (1839-1904). De overdracht van de voornaam van vader op zoon, een gebruikelijke joodse gewoonte ter herinnering aan een voorouder, bemoeilijkt soms het lezen van generaties, maar de chronologie van documenten stelt ons in staat de oprichter van de XIX^e eeuw van zijn nakomelingen te onderscheiden. Het bedrijf floreerde snel: de stichter Jakob opende de Haberfeld Vodka- en likeurfabriek met stoom in Oświęcim (later bekend onder de naam Auschwitz) in 1804, en de distilleerderij was goed bekend in heel het Oostenrijks-Hongaarse Rijk.

De geografische ligging van de fabriek volgde de handelsloyaliteit van de plaats. In 1804 opende Jakob Haberfeld een « vodka- en likeurfabriek met stoom » dicht bij een brug over de rivier Soła. De keuze van een rivierlocatie, dicht bij een doorgangsplaats, garandeerde zowel de watervoorziening, onmisbaar voor destillatie, als toegang tot transportroutes. Dit was een vroege manufactory in Polen, het joodse eigendomsbedrijf produceerde grote hoeveelheden vodka, rum en sap. In de loop van één generatie was de familie Haberfeld opgestegen van de status van handelaren naar die van industriële ondernemers, een verschijnsel dat typerend is voor de opgang van een Galizische joodse bourgeoisie gedurende de lange XIX^e eeuw.

Aan het begin van de twintigste eeuw bereikt het huis Haberfeld zijn volle bloei, op het kruispunt van de familieonderneming en het internationale merk. De leiding ging van generatie op generatie over : in 1906 werd Emil Haberfeld de nieuwe eigenaar. Onder zijn leiding en die van zijn opvolgers transformeerde de fabriek zich in een echt regionaal conglomeraat, voorzien van een uitgebreid handelsnetwerk.

De omvang van dit netwerk getuigt van de supra-lokale dimensie van de zaak. De fabriek bezat veel filialen, met name in Kęty en Krakau, alsmede vertegenwoordigingskantoren in Bielsko, Katowice, Lviv en andere steden. Naast binnenlandse verkopen exporteerde de fabriek haar producten naar Europese landen. Het bedrijf diversifieerde bovendien zijn activiteiten : naast alcoholproductie bezat het een bierverpakkingsfabriek. De deelname aan de grote handelstentoonstelling van die tijd consolideerde verder zijn prestige : gedurende haar gehele activiteitsperiode nam zij deel aan talrijke nationale en internationale concoursen en tentoonstellingen, waarin zij aanzienlijke successen behaalde.

De moderniteit van het huis was zelfs zichtbaar in zijn communicatie. De advertenties voor Haberfeld werden gemaakt door de toonaangevende kunstenaar Hans Rudi Erdt, wiens werken andere populaire merken zoals Nivea en Opel promoten. Gebruik maken van een affichist van dit kaliber — een belangrijke figuur in de Duitse reclamekunst van het begin van de eeuw — duidt op een merkstrategie die al resoluut gericht is op de massamarkt en het moderne imago. Op het hoogtepunt van haar succes heeft de familie ook blijvend het stedelijke landschap van Oświęcim bepaald. Naast de distilleerderij stond een familielandhuis van veertig kamers, het Haberfeld-huis, een van de architectonische iconen van de stad. Deze woning, waarin residentiële functie en maatschappelijke representatie samengaan, belichaamde de top van de stijging van een joodse familie die onder de notabelen bekend was geworden.

De economische succesvolle positie van de Haberfeld kan niet zonder zijn maatschappelijk pendant worden begrepen: hun integratie in het openbare leven van Oświęcim en hun maatschappelijk engagement. De familie belichaamde een model van geaccultureerd en progressief jodendom, kenmerkend voor de joodse bourgeoisie van Midden-Europa in het tijdperk van de emancipatie. De Haberfeld vormden een progressieve joodse familie die betrokken was bij het maatschappelijk leven; verschillende leden ervan zetelden in de gemeenteraad van de stad.

Deze deelname aan gemeentelijke instellingen verdient vermelding. Zij weerspiegelt een dubbele, bewust aanvaarde toebehorendheid: tot de joodse gemeenschap, waarvan de familie onderdeel bleef, en tot de stad als geheel, waar zij kiesrechten uitoefende. In de context van de Oostenrijkse Galicië en vervolgens van het na 1918 gereconstitueerde Polen was zulk een aanwezigheid van joodse industriëlen in de lokale raden zowel het gevolg van hun economisch gewicht als van een ideaal van burgerlijke integratie eigen aan de latere Haskala en haar erfgenamen. De familie lijkt een evenwicht te hebben gekweekt tussen trouw aan traditie en openheid voor Europese moderniteit, een evenwicht dat wordt samengevat in het beeld van een 'progressieve' dynastie die duurzaam in haar joodse wortels verankerd was.

Het is echter van belang de mate van retroactieve reconstructie in dit portret in te schatten. De beschikbare bronnen — museumnotities en persartikelen — hebben de neiging het gouden tijdperk vóór de ramp te idealiseren. De dagelijkse werkelijkheid van een joodse industriële familie in een kleine stad in Klein-Polen bevatte zonder twijfel spanningen en ambiguïteiten die het herdenkingsgeheugen de neiging heeft glad te strijken. De epistemische status van dit hoofdstuk blijft daarom waarschijnlijk: hoewel het burgerlijk engagement is gestaafd, is de interpretatie ervan als harmonieus model gedeeltelijk een herdenkingslezing die met voorzichtigheid moet worden ontvangen.

De geschiedenis van de Haberfeld keert zich om met die van de twintigste eeuw. De naam zelf van hun stad, die hun welvaart had gedragen, werd het symbool van de uitroeiing. Oświęcim werd later beter bekend onder de naam Auschwitz. De fabriek gesticht in 1804, getuige van een bloeiend joods leven, bevond zich nu in de schaduw van het grootste dodencentrum in de geschiedenis. In de schaduw van Auschwitz had het joodse leven ooit gevloeid met spiritualiën.

Deze geografische samenval, die gelet op de geschiedenis geen toeval is, vormt het tragische hart van het Haberfeld-geheugen. Meer dan een eeuw lang had de familie op die precieze plaats een industrieel en maatschappelijk werk opgebouwd; diezelfde plaats werd gekozen om het volk waaruit zij afkomstig waren uit te roeien. Het herenhuis met veertig kamers, de internationale tentoonstellingen, de zetels van de gemeenteraad: al dit erfgoed werd meegevoerd door de Duitse bezetting en de Shoah. De distilleerderij hield op toebehoord te zijn aan haar oprichters, en de joodse gemeenschap van Oświęcim, waarvan de Haberfeld een van de meest vooraanstaande families waren, werd vernietigd.

Het is precies deze kruising tussen een welvarend familiegeheugen en het archief van de vernietiging die vandaag de dag de herdenking structureert. Een display in het museum van het Joods Centrum van Auschwitz in Oświęcim, in Polen, roept deze geschiedenis op. Het Joods Centrum, gevestigd dicht bij de enige bewaarde synagoge van de stad, handhaaft het herinnering aan een meereeuws joodse aanwezigheid waarvan de Haberfeld emblematische figuren waren. Het familiehuishouding en de geschiedenis van de distilleerderij nemen er een eereplaats in, transformerend een privé-industrieel erfgoed in plaats van collectief geheugen. De status van dit hoofdstuk is intersectioneel: het verhaal overgebracht door de nakomelingen en de museale documentatie antwoorden elkaar en bevestigen elkaar wederzijds, maar de precieze details van het individuele lot van de familieleden tijdens de oorlog blijven, in de hier ingezette bronnen, gedeeltelijk gereconstrueerd.

Als de wereld van de Haberfeld van Oświęcim werd verbroken, overleefde hun Geheugen en is vandaag het onderwerp van actieve overdracht. Het merk zelf ondergaat een terugkeer, gedragen door hedendaagse erfgoedbewustzijn: het bestaan van een website gewijd aan de geschiedenis van het huis getuigt van deze wil om de naam opnieuw in te schrijven in het Poolse en internationale culturele landschap, steunend op reclame-archieven, exposititieprijzen en de legende van de stoomdistilleerderij.

Het Huis Haberfeld, emblematisch pand van de stad, blijft een ankerpunt van dit Geheugen. Gepresenteerd als een van de architectonische iconen van Oświęcim, materialiseert het in steen de herinnering aan een familie wier loopbaan die van de Joodse bourgeoisie van Midden-Europa samenvat: ondernemersopstijging, burgerlijke integratie, vervolgens instorting. Het werk van het Joods Centrum Auschwitz, van historici en van nakomelingen verspreid over diaspora's draagt bij aan het in leven houden van deze geschiedenis.

Dit laatste hoofdstuk behoort volledig tot het register van overgedragen Geheugen. De feitelijke elementen — oprichtingsdata, namen van opeenvolgende eigenaren, omvang van de onderneming — zijn stevig vastgesteld. Maar de nagelatenschap van de naam Haberfeld voedde zich ook met familieverhalen, getuigenissen en een commemoratieve dimensie die het strikt documentaire kader overstijgt. Dit is het eigenlijke karakter van lignees gemerkt door de Shoah: hun geschiedenis wordt voortgezet in een collectief Geheugen dat zijn aandeel in overdracht, eerbetoon en wederopbouw aanvaardt. De naam, geboren uit een bescheiden « haverveldje », is aldus de drager geworden van een geschiedenis die zijn agrarische etymologie verre overstijgt.

De Haberfeld-lineage biedt, in miniatuur, het complete verhaal van een joodse diaspora uit Midden-Europa. Oorspronkelijk een administratieve en topografische naamgeving — het « haverveldje » — opgelegd in het begin van de 19de eeuw, zonder enige eigen genealogische waarde. Vervolgens, in Oświęcim, de bijzondere belichaming van een familie die vanaf 1804 een plaatselijke distilleerderij transformeerde in een onderneming met keizerlijke faam, voorzien van filialen, exporten en een modern merk-imago. Dit economisch succes ging samen met maatschappelijke vooraanstaandheid en progressief jodendom, wat van de Haberfelds belangrijke actoren in hun stad maakte. Ten slotte de ramp: de naam Oświęcim werd Auschwitz, en de vernietiging van een wereld waarvan de familie een van de schitterendste vertegenwoordigers was.

De historicus moet hier twee eisen met elkaar verbinden: documentaire nauwkeurigheid, die feiten vastlegt — data, namen, bedrijfsstructuren — en gevoeligheid voor herinnering, die de menselijke betekenis van een verbroken trajectory herstelt. De aangewende bronnen convergeert voldoende om een stevig verhaal te funderen, terwijl sommige grijze gebieden blijven bestaan, met name over het individuele lot van familieleden tijdens de oorlog. Dit werk pretendeert dus niet volledig te zijn, maar een eerlijke synthese: die van een naam die, van het haverveldje naar het landhuis met veertig kamers, en vervolgens naar het geheugen van de vermisten, anderhalf eeuw joodse geschiedenis in Klein-Polen samenperst.