Familie Gutmacher

Vaste familienamen en erfelijke namen hebben zich in de joodse bevolking van Midden- en Oost-Europa slechts laat opgelegd, onder druk van de keizerlijke administraties. In Galicië onder Oostenrijks gezag dwong het decreet van Joseph II van 1787 de Joden tot het aannemen van een vaste familienaam; Pruisen volgde met decreten van het begin van de negentiende eeuw, met name dat van 1812; het Russische Rijk en het Koninkrijk Polen maakten in de daaropvolgende decennia wetten. In deze golf van administratieve fixatie — vaak ruw, soms willekeurig — werden de duizenden namen bevroren die Beider en Menk geduldig per regio hebben gecatalogiseerd, van het Koninkrijk Polen (1996) tot Galicië (2004), van het Russische Rijk (2008) tot het Jiddisch sprekend gebied (2005) [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Beider–Menk, Avotaynu].

De beroepsnamen vormen een van de oudste en meest eerlijke lagen van deze naamkunde: zij zeggen wat mannen deden. Schneider de kleermaker, Fleischer de slager, Glaser de glazenier, Goldschmidt de goudsmid — en Gutmacher, de reparateur. Deze naam verwijst niet naar een voornaam handel noch naar een rabbijnse functie, maar naar een bescheiden handenarbeid: iets herstellen, het gebruik van een voorwerp verlengen, anderen de uitgave van het nieuwe besparen. In een joodse economie van Oost-Europa waar de kleine ambachtskunst en reparatie een centrale plaats innamen — blikslagers, lappers, tinwerkers, verstellers —, neemt de Gutmacher deze bescheiden en essentiële positie in van degene door wie de dingen duren.

Men kan hier meten hoezeer een beroepsnaam al een ethiek omvat. Het leven van voorwerpen verlengen, niet verspillen, respect voor materie: dit zijn disposities die de joodse traditie bal tach'hit noemt, het verbod op verspilling en nutteloze vernietiging, afgeleid van Deuteronomium. De ambachtsman-reparateur voert, zonder dit te weten, een voorschrift van de Wet uit. De geslacht Gutmacher ontstaat aldus geplaatst, door zijn naam, onder het teken van een discrete deugd: de zorg besteed aan dingen, voorbode van de zorg besteed aan mensen.

De naam Gutmacher komt vooral voor in een boog die loopt van Groot-Polen (Poznanie, toen de Pruisische provincie Posen) naar Galicië, via Silezië en de grenzen van het Koninkrijk Polen. De germaanse vorm — gut + Macher — verbindt hem eerst met de Duitse invloedsfeer, waar het Westjiddisch en het Duits elkaar ontmoetten, en waar de Pruisische en Oostenrijkse administraties germanisch klinkende namen afgedwongen. De verzamelingen van Menk voor het Judeo-Duitse domein en van Beider voor Galicië en het Koninkrijk Polen getuigen van de aanwezigheid van dit type vorming in deze regio's [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse familienamen, Beider–Menk, Avotaynu].

De variabiliteit van de spellingswijzen — Gutmacher, Guttmacher met dubbele t, Gutmaker — weerspiegelt de vloeibaarheid van de transcriptie naargelang de schrijver in Duitse Latijnse letters, Pools of Russisch werkte. Dit is geen wanorde : het is het materiële spoor van de verschuivende grenzen die deze families bewoonden. Dezelfde familie kon in één generatie haar naam op drie manieren zien gespeld, al naargelang zij onder Berlijn, Wenen of Sint-Petersburg ressorteerde. De historicus leest in deze grafische instabiliteit de toestand zelf van de Midden-Europese joodshheid : minderheid, verplaatst, geadministreerd door opeenvolgende machten.

Men moet hier voorzichtig zijn met enige unieke genealogische reconstructie. Er is niets wat bewijst dat alle dragers van de naam van dezelfde wortel afstammen ; beroepsnamen, juist omdat zij een gemeenschappelijke activiteit aanduiden, kunnen onafhankelijk van elkaar aan families zonder verbinding zijn toegewezen. Het is de eerlijkheid van de methode om dit te erkennen : de familienaam verenigt een type maatschappij — dat van joodse reparatiebedrijven in het Germaans-Poolse gebied — eerder dan een unieke boom. De collectieve herinnering van Israël weeft zich ook uit deze solidariteiten van toestand, waar de gedeelde naam een gedeeld lot zegt.

Van heel de geslacht domineert en illustreert één figuur de voornaamste onomastiek: de rabbijn Élie Guttmacher (Eliyahou Guttmacher), geboren in 1796 te Borek, in Pruisisch Groot-Polen, en gestorven in 1874 te Grätz (Grodzisk Wielkopolski), in de provincie Posen. Leerling van de beroemde Rabbi Akiva Eger van Posen, een van de grootste talmoedische autoriteiten van zijn tijd, was hij eerst rabbijn te Pleschen (Pleszew) en daarna, vanaf 1841, te Grätz, een stad waarvan hij de naam in het joodse geheugen zou dragen.

Guttmacher was zowel een strenge talmudist, gevormd in de beste school van de Asjkenazische halakha, als een meester van het innerlijk leven, diep getekend door de kabbala en ascetisme. Zijn reputatie van heiligheid was zodanig dat uit heel Oost-Europa Joden naar Grätz stroomden, niet voor academisch onderwijs, maar om zijn zegen, zijn raad, zijn amuletjes en zijn tussenkomst in het gebed te vragen — zozeer dat hij dit uiteindelijk als een last ging zien, en zich publiekelijk verzette tegen de verering waarvan hij het onderwerp was. Deze menigte liet een uitzonderlijke documentaire spoor na: de duizenden kvitlekh, deze verzoekbriefjes waarin anonieme Joden hun verdriet, hun ziekten, hun rouw en hun hoop toevertrouwden, tegenwoordig bewaard onder de archiefcollecties gewijd aan het leven van Joden in Oost-Europa. Ze vormen één van de meest ontroerende vindplaatsen van het dagelijks leven van het negentiende-eeuwse jodendom.

Hier sluit de naam zich aan bij de mens. De Gutmacher — « degene die goed maakt », « degene die herstelt » — wordt, in de persoon van Élie, de hersteller van zielen en lijdende lichamen, degene naar wie men gaat opdat het gebroken leven weer goed wordt. De deugd van de goedheid (hessed) en de zorg voor de ander, de liefdadigheid (tsedaka) niet uitgeoefend door geld maar door luisteren en gebed, vinden hier hun meest letterlijke belichaming. In de lange joodse traditie van de tsadik als bemiddelaar schrijft Guttmacher het geslacht in het hart van een van de meest kenmerkende deugden van het geheugen van Israël: de aandacht voor de bescheidensten.

Men zou Elie Guttmacher verkeerd verminderen tot wonderdoer. Hij was vooral een geleerde, auteur van talmudische en halachische commentaren waarvan de meest bekende, Sukkat Shalom, evenals zijn geleeerde scholiën, getuigen van een diepe beheersing van de Mondelinge Wet. Erfgenaam van de traditie van Rabbi Akiva Eger, behoorde hij tot die generatie rabbijnen van Centraal-Europa die, geconfronteerd met de dubbele druk van de Haskalah (de Joodse Verlichting) en de Godsdienstige Hervorming, voor kozen om de orthodoxie te verdedigen zonder afstand te doen van spirituele diepgang.

Zijn opvatting van de halakha was niet die van een droge legalisme. Opgeleid in de analytische strengheid van de pilpul, meende hij echter dat studie en naleving moesten gericht zijn op een inwendig doel: de zuivering van de ziel en de nadering tot het goddelijke. Hierin belichaamt hij een vruchtbare spanning in het Joodse denken van de negentiende eeuw, tussen de strengheid van de Talmud en de mystieke aspiratie. Zijn talmudische kennis en zijn vroomheid stonden niet tegenover elkaar: zij voedden elkaar.

Men moet ook de schaduwen noemen, want de eerlijkheid van het verhaal vereist dit. Guttmacher werd door sommigen van zijn tijdgenoten, ook onder de orthodoxen, verdacht van afleidingen naar een populaire en magische religiositeit — amuletten, geneesmiddelen, vurige messiaanse verwachting — geacht weinig in overeenstemming te zijn met de rationalistische soberheid van het Duitse judaïsme. Deze spanningen verminderen de figuur niet, maar maken haar historisch waarachtig: Guttmacher bevond zich op de grens van twee werelden, die van het Duitse rationalisme en die van de Oost-Europese gloed, en hij droeg haar tegenstrijdigheden met zich mee. In deze ongemakkelijke trouw aan de Wet en aan de gloed ligt zijn grootheid — en zijn eigen bijdrage aan het Joodse denken.

De meest verbazingwekkende bijdrage van Élie Guttmacher aan de joodse geschiedenis gaat verder dan het kader van zijn gemeenschap. Naast rabbijn Tsvi Hirsch Kalischer was hij een van de allereerste orthodoxe rabbijnen die een concrete, bijna politieke betekenis gaven aan de messianistische hoop op terugkeer naar het land Israël. Waar de traditie passief op verlossing wachtte, stelden Guttmacher en Kalischer dat de vestiging van joden in Palestina, de bewerking van de aarde en de materiële wederopbouw van het land konden en moesten, door menselijk handelen, de komst van de verlossing voorbereiden.

In dit opzicht wordt Guttmacher door de historiografie erkend als een van de religieuze voorgangers van het zionisme, een generatie vóór Theodor Herzl. Hij steunde de inspanningen voor landbouwkolonisatie in het Heilige Land en leende zijn aanzienlijke morele gezag aan nog embryonale projecten van terugkeer. Deze standpuntname verankert de lignée in een ander groot waarde van de herinnering van Israël: de betrokkenheid bij het collectieve leven van het volk, en de actieve hoop gericht op Sion, l'shana haba'a bi-Yeroushalayim, « volgende jaar in Jeruzalem », omgevormd van liturgische formule tot actieprogramma.

Het gebaar van de reparateur vindt hier zijn grootste omvang: het gaat niet langer om een voorwerp in staat te herstellen, noch eens een ziel te troosten, maar deel te nemen aan de herstelling van het collectieve lot van een volk. De Gutmacher wordt, symbolisch, degene die werkt aan de tikkoun van heel Israël. Dat de drager van de naam van de « reparateur » een van de eersten was om de nationale wederopbouw als een werk van religieuze herstelling te begrijpen, is een van die convergentie's die de historicus constateert zonder ze af te dwingen, en die de herinnering met ontroering verzamelt.

De naam Gutmacher, verspreid door migraties van de 19de en 20ste eeuw, heeft zich ver buiten zijn Germaans-Poolse wieg verbreid. Net als veel Joodse families uit Oost-Europa emigreerden haar dragers naar het Westen — Duitsland, Frankrijk, Engeland — en vooral naar Amerika, waar men de spelling Guttmacher aantreft. Noord-Amerikaanse immigratie- en naturalisatieregisters betuigen de vestiging van de naam vanaf het einde van de 19de eeuw, gedragen door dezelfde golven die de shtetls van hun jeugd ontleegden.

Deze diaspora van de naam illustreert de algemene wet van de moderne Joodheid: verstrooiing, maar ook overdracht. Waar het archief de verplaatsingen documenteert — burgerlijke aktes, passagierslijsten, volkstellingen —, bewaart de familiale mémoire daarentegen de herinnering aan de « Tsadik van Grätz » als een spirituele voorganger, werkelijk of geclaimd, wiens welwillende schaduw over allen die de naam dragen zweeft. Dit is het eigen werk van de historicus, volgens Marc Bloch, om deze twee ordenissen van waarheid te onderscheiden zonder ze tegenover elkaar te stellen: wat het archief vaststelt en wat de traditie doorgeeft, het geschreven spoor en het levend verhaal [Bloch, Apologie pour l'histoire, 1949].

De Shoah ten slotte trof deze geografische boog — Posen, Galicië, Polen — op het hart van haar Joodse bevolking. Veel dragers van de naam verdwenen daar, en de catalogi van Beider en Menk bewaren, voor deze uitgewiste gemeenschappen, de naamkundige mémoire van verdwenen werelden [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa en Joods-Duits, Beider–Menk, Avotaynu]. Noemen, hier, is al verzet tegen vergetelheid: elke geclassificeerde familienaam is een fragment van tikkoun, een herstel door mémoire.

Van het bescheiden atelier van de reparateur van voorwerpen tot de kamer van de tsadik waar briefjes van nood toestroomden, van de bal tach'hit van de ambachtsman tot de tikkoun ha-olam van de voorloper van Sion, zou de geslacht Gutmacher door de eeuwen en de bewegende grenzen van Centraal-Europa één en dezelfde roeping met zich meebrengen, uitgewerkt op alle schalen: wat beschadigd was, goed maken, repareren. De naam zei het gebaar; de geschiedenis heeft het volbracht.

Moeten we, van alles, deugd noemen die deze geslacht het best heeft uitgedrukt, het is die van de herstellende goedheid — deze hessed die actief is, die bij Élie Guttmacher om beurt zorging voor lijdende zielen werd, trouw aan de Wet en concrete hoop op de terugkeer van het volk naar zijn land. Hierin nemen een familie van obscure ambachtslieden en een rabbi bezocht door duizenden anonieme mensen deel aan dezelfde deugd die de joodse traditie door haar ballingschappen heeft gedragen: de overtuiging dat de wereld niet voltooid is, dat zij wacht om hersteld te worden, en dat deze herstelling in handen van mensen is toevertrouwd. De geslacht van de « reparateur » zou van zijn naam een uitgekomen profetie maken.