Familie Guglielmi

Het documentaire ankerpunt van deze lignée is uniek en nauwkeurig. De naam Guglielmi verschijnt in het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in 1925 door de uitgeverij « Israel » in Florence, met een aanhangsel gewijd aan de adellijke Joodse families van Italië. Dit werk vormt de eerste systematische inventaris van de Israëlitische achternamen op het schiereiland en blijft, een eeuw later, de referentiebron voor elk onomastisch onderzoek naar het Italiaans-Joodse erfgoed.

De inventaris van Schaerf telt ongeveer zestien honderd achternamen, zoals ze waren geregistreerd bij het statistisch bureau van de Keren Hayesod — het Herbouwingsfonds voor Palestina — in Italië, inclusief de zogenaamde « Duitse » gemeenschappen in het noorden van het schiereiland maar exclusief de kolonies van Tripoli, Benghazi en Rhodos. De nauwkeurigheid van de auteur verdient benadrukt te worden: hij waarschuwt zelf dat de lijst puur indicatief is, en dat een naam die erin voorkomt niet noodzakelijk Joods is, aangezien er ook achternamen van niet-Joden bij zijn opgenomen die met een Israëlitische vrouw waren getrouwd. Deze methodologische voorzorgsmaatregel verzwakt de bron niet, maar maakt er juist de waarde van uit: zij drukt een intellectuele eerlijkheid uit die de fabricatie van zekerheid weigert waar het archief die niet verschaft.

Deze geest van voorzichtigheid is niet onbetekenisvol in de geschiedenis van de lignée. Schaerf schreef in 1925, in een tijd waarin de Joodse naamkunde al gebruikt kon worden voor doeleinden van classificatie en stigmatisering — en inderdaad werd zijn werk later in een heel ander kader raadpleegd dan dat van onzijdige wetenschap. Dat de naam Guglielmi door zo'n geleerde filter is gegaan, tegelijk inclusief en voorzichtig, herinnert ons eraan hoeveel het weten — hier de geduldige eruditie van een bibliothecaris — één van de deugden was die het Italiaans-Joodse erfgoed door de eeuwen heen droeg, en hoeveel dit weten, afhankelijk van wiens handen het in grepen, het geheugen kon dienen of bedreigen.

Wat betekent het voor een Jood uit Italië om een naam als Guglielmi te dragen? Het antwoord ligt in de aard zelf van deze diaspora. De Joden van Italië vormen, met de gemeenschappen op het schiereiland die al vanaf de Romeinse tijd worden geattesteerd, een van de oudste takken van de westerse diaspora [ref:10, ref:11]. Deze ouderdom verklaart een kenmerk van hun naamkunde: in tegenstelling tot Sefardische namen die gemerkt zijn door de Iberische ballingschap of Asjkenazische namen die in het Germaanse gebied zijn ontstaan, zijn veel Italiaans-Joodse achternamen afgeleid van Latijnse of Romaanse voornamen die volledig in de lokale cultuur zijn geïntegreerd.

Guglielmi behoort tot deze familie van namen. Gevormd op basis van Guglielmo — Willem — is het een achternaam geconstrueerd volgens het Italiaanse model van de filiatieve genitief: « (zoon) van Guglielmo ». Zijn geLatiijnde varianten, Gulielmi en Guilielmi, verraden een notarieel en geleerd gebruik, dat van aktes opgesteld in het Latijn waar de naam onder een kerkelijke vorm verstijfde. Deze Latinisering zelf is het teken van een diepe inbedding in de instellingen van het schiereiland.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De familiale herinnering aan een naam die net zo Italiaans is als een christelijke voornaam zou paradoxaal kunnen lijken voor een Joodse lignée; de geschiedenis daarentegen geeft ervan de sleutel. De Joodse gemeenschappen van middeleeuws en Renaissance-Italië ondergingen een opmerkelijke acculturatie, namen de taal, de naamgebruiken en soms de voornamen van hun omgeving over, terwijl zij hun religieuze identiteit en hun Hebreeuwse rituele namen bewaarden. Een Italiaanse Jood kon aldus Guglielmo in de stad worden genoemd en een geheel andere naam in de synagoge dragen. Deze dubbele toebehoren — wortelvorming in de Italiaanse aarde en trouw aan het verbond van Israël — vormt een van de delicateste uitdrukkingen van de deugd van wederzijdse tolerantie en van het vermogen van een volk om volop in een cultuur te wonen zonder daarin op te gaan.

Om de context te begrijpen waarin een naam als Guglielmi kon ontstaan en zich voortplanten, moet men de lange geschiedenis van het Italiaanse jodendom omarmen. Joden zijn sinds de tweede eeuw voor de gemeenschappelijke tijdrekening in Rome aanwezig, waardoor de gemeenschap van de Eeuwige Stad de oudste van de Europese diaspora is in termen van aaneengesloten bevolking. Uit deze antieke stam verspreiden zich, over de eeuwen heen, de gemeenschappen van Zuid-Italië — Napels, Apulië, Calabrië, Sicilië — waarvan Nicola Ferorelli het lot heeft geschetst vanaf de Romeinse tijd tot de achttiende eeuw.

In de Middeleeuwen en de Renaissance kende het Italiaanse jodendom een uitzonderlijke intellectuele vitaliteit. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe de Joden van de Italiaanse Renaissance talmudische studie, geneeskunde, financiën en humanisme wisten te verbinden, deelnemend op hun eigen manier aan de grote culturele beweging van het schiereiland terwijl zij hun eigen traditie verdiepten. De joodse geldschieters, vaak de enigen die mochten krediet verstrekken, vervulden een essentiële economische functie; velen onder hen waren ook geleerden, artsen, kopiësten van Hebreeuwse handschriften. Deze samenvoeging van kennis en economische actie — beide uitgeoefend onder dwang van verboden maar omgevormd tot instrumenten van overleven en uitstraling — typeert de Italiaanse joodse toestand in die periode.

In dit landschap voegt zich, naar veronderstelling, een familie Guglielmi in. Of zij in Rome, Toscane, de Pauselijke Staten of een van de hertogdommen in het Noorden leefde, zij zou de gemeenschappelijke toestand van deze gemeenschappen hebben gedeeld: de juridische onzekerheid van de status, maar ook de rijkdom van een collectief leven gestructureerd rond de synagoge, de studie en wederzijdse hulp. Roberto Salvadori, die de geschiedenis van de Joden van Florence van oorsprong tot heden beschrijft, schetst nauwkeurig dit Toscaanse gemeenschapsleven waar de betrokkenheid bij het collectieve leven — liefdadigheidsconfraterniteiten, maatschappijen voor hulp aan zieken en doden, bruidsschatten voor arme meisjes — het cement van joodse solidariteit vormde. De tzedakah, gerechtigheid als liefdadigheid, was niet een moreel ornament maar het geraamte van de gemeenschap zelf.

De doorslaggevende wending in de geschiedenis van de Italiaanse Joden was de emancipatie. Gadi Luzzatto Voghera analyseerde het debat over de emancipatie van de Joden van Italië tussen 1781 en 1848, en toonde aan hoezeer de kwestie van burgerlijke gelijkheid het politieke denken van het schiereiland aan de vooravond van de Risorgimento bezighield. De Italiaanse eenmaking, voltooid in de jaren 1860 en 1870, bezegelde de juridische gelijkheid van de Joden: voor het eerst sinds de Oudheid hielden zij op tolerated subjects te zijn en werden zij volwaardige burgers.

Deze emancipatie transformeerde de achternamen zelf. De Joodse familienamen, tot dan toe soms fluctuerend, werden definitief vastgesteld in de burgerlijke registers van het Italiaanse koninkrijk. Zo trad een naam als Guglielmi, in zijn gestabiliseerde vorm, de moderne administratie binnen. De Joden van Italië integreerden zich vervolgens met een opmerkelijke intensiteit in het nationale leven: zij telden ministers, generaals, universiteitsprofessoren, industriëlen en patriotten. Attilio Milano benadrukt in zijn groot Storia degli ebrei in Italia de omvang van deze deelneming aan de opbouw van de liberale staat.

Deze integratie uit een waarde uit die de traditie van Israël onder verschillende namen kent: de betrokkenheid bij het stadsleven, de dienst van het algemeen welzijn, de loyaliteit tegenover het gastland zonder zelfverloochening. De profeet Jeremia had de ballingen opgedragen vrede te zoeken van de stad waar zij vertoeven; de Italiaanse Joden van de negentiende eeuw gaven hiervan een schitterend voorbeeld. Een familie Guglielmi zou in de decennia van de emancipatie waarschijnlijk deze discrete opgang hebben gekend: toegang tot de vrije beroepen, tot het openbaar onderwijs, tot de beroepen van de stad, met het oprechte gevoel volledig tot de Italiaanse natie te behoren. Dit gevoel, zo vanzelfsprekend dat het verworven leek, zou spoedig worden verraden.

Het jaar 1938 markeert het breekpunt. Het fascistische regime, tot dan toe dubbelzinnig, kondigde in dat jaar de raciaalwetten af die de Joden van de Italiaanse natie uitsloten. Michele Sarfatti heeft het mechanisme van deze vervolging nauwkeurig onderzoekt, van de volkstelling van Joden tot hun uitsluiting uit scholen, universiteiten, openbare diensten, het leger en de beroepen. Enzo Collotti heeft de juridische architectuur van deze onderneming gedocumenteerd en aangetoond dat de Italiaanse raciaalwetten niet een serviele invoering van het Duitse model waren, maar een inheemse constructie van het fascisme. Marie-Anne Matard-Bonucci heeft op haar beurt aangetoond in hoeverre de fascistische staat al haar administratieve werktuigen in dit uitsluitingsbeleid betrok.

Het is in deze context dat de onomastiek, tragisch, opnieuw opdook. De volkstelling van 1938 steunde op de identificatie van Joden aan de hand van hun naam, en inventarissen zoals die van Schaerf konden als oriëntatiepunt dienen voor een bureaucratie van stigmatisering — een noodlottige omkering van een werk van geleerdheid. Fabio Isman heeft de documenten van deze administratieve vervolging verzameld en de methodische koelte geopenbaard waarmee een bevolking werd geteld, geclassificeerd en vervolgens beroofd. Elke familie met een in het register opgenomen naam, inclusief de Guglielmi, bevond zich potentieel blootgesteld aan deze classificerende blik.

De getuigenissen uit deze jaren — de dagboeken en brieven verzameld door Mario Avagliano en Marco Palmieri — geven stem aan deze beproeving: de ontreddering van burgers die zich Italiaans waanden, de verndering van kinderen die van school werden uitgesloten, de koppige waardigheid van families die bleven leven, studeren en bidden. Hier openbaart zich een deugd die de Joodse traditie als kardinaal beschouwt: de heiligmaking van het leven tegenover onderdrukking, de weigering van wanhoop, de doorgegeven overdracht tegen alle verzet in. In de vervolgde gemeenschappen vermenigvuldigden clandestiene Joodse scholen zich, verzelfstandigden hulpnetwerken zich, werd liefdadigheid collectieve overleving. De Guglielmi-lignée, als zij deze jaren doormaakte, doormaakte zij ze in deze gemeenschap van beproeving en trouw.

Het hoogtepunt van de vervolging was de deportatie. Na de Duitse bezetting in september 1943 en de instelling van de Italiaanse Sociale Republiek werden de Joden van Italië verklaard tot vreemdelingen en vijanden. Een politiebevel van 30 november 1943 bepaalde de arrestatie van alle Joden en hun concentratie in kampen, en het decreet-wet van 4 januari 1944 stelde de confiscatie van al hun meubelgoed en onroerend goed vast. Deze confiscaties, gepubliceerd in het Officieel Blad, werden uitgevoerd met extreme nauwkeurigheid, waarbij de in beslag genomen goederen aan de EGELI werden toevertrouwd, die hun verkoop organiseerde. De mensenjaght werd dan losgesloten in het noorden en centrum van het schiereiland, uitgevoerd door de Duitsers, vergezeld door de fascisten.

Het is het monumentale werk van Liliana Picciotto, Il libro della memoria, dat de naamgeving van alle Joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië waren gedeporteerd, tot stand heeft gebracht. Dit boek is zowel een geschiedkundig werk als een daad van herinnering: het geeft elk slachtoffer zijn naam, geboortedatum, arrestatieplaats en lot terug, en berukt de verdwenen personen uit de anonimiteit van het getal. Het zou in een werk van deze aard zijn dat, indien van toepassing, de aanwezigheid van personen met de naam Guglielmi onder de vervolgden kon worden geverifieerd — dezelfde naamkundige die had gediend om te identificeren, diende nu om te herdanken.

Deze omkering zegt het wezenlijke. Waar het fascistische archief de naam tot een instrument van dood had gemaakt, maakte de Joodse historiografie na de oorlog ervan opnieuw een instrument van leven en waardigheid. De doden noemen is het plicht van herinnering vervullen — zakhor, « gedenk » — die door de hele traditie van Israël loopt. De dynastie Guglielmi, of zij nu geraakt of gespaard werd, maakt deel uit van deze collectieve herinnering: die van een Italiaans jodendom dat, nadat het was ontkend, zich heeft wederopgebouwd en van trouw aan het geheugen de hoogste vorm van verzet heeft gemaakt. De Italiaanse Joodse gemeenschap, geteisterd maar niet vernietigd, hervatte na 1945 de draad van haar seculiere leven, stellig herstellende de oude belofte van Israëls voortbestaan.

Van de geslacht Guglielmi heeft de geschiedenis ons slechts een twijfelachtig spoor nagelaten: een vermelding in de catalogus van Samuele Schaerf, deze Italiaanse naam afgeleid van Guglielmo, vorm van een volk dat sinds de oudheid in het schiereiland is geworteld. Rond deze ene draad heeft dit Grote Boek het groot verhaal geweven waarin het zijn betekenis krijgt — dat van het Italiaans jodendom, van het antieke Rome tot de emancipatie, van de emancipatie tot de vervolging, en van de vervolging tot heroverde herinnering.

Zonder archieven die eigen zijn aan de familie, zouden wij haar geen illustere figuren noch bijzondere heldhaftige daden kunnen toeschrijven; de eerlijkheid gebiedt dit te erkennen, en niets uit te vinden waar stilte heerst. Maar deze stilte zelf is welbespraakt. Het is die van duizenden gewone Italiaans-Joodse families die, zonder hun naam in de geschiedenisboeken na te laten, dagelijks de deugden van hun traditie droegen: geduldig onderzoek, gemeenschappelijke liefdadigheid, trouw aan de stad, heiligmaking van het leven.

Zou men moeten benoemen wat deze geslacht, boven alle deugden van Israël, het best heeft uitgedrukt, dat zou de gewortelde trouw zijn: het vermogen van een Joodse naam om volledig Italiaans te worden zonder op te houden Joods te zijn, een land en een cultuur zozeer in te nemen dat men zelfs de voornamen aanneemt, terwijl men trouw blijft aan het verbond. Deze trouw werd op de proef gesteld in 1938, toen de natie haar Joodse kinderen verlochende; zij overleefde de vervolging en deportatie; en zij gaat vandaag voort in de plicht van herinnering die de namen aan de verdwenen teruggeeft. Hierin neemt het geslacht Guglielmi, hoe bescheiden ook zijn spoor, deel aan de collectieve herinnering van een volk dat van gewortelde trouw en koppige herinnering zijn manier heeft gemaakt om de eeuwen door te gaan.