Familie Gruss

De meest betrouwbare bron over de familie Gruss blijft het werk van Samuel Schaerf. I cognomi degli ebrei d'Italia verschijnt in Florence in 1925, in een periode waarin de Italiaanse Joodse geleerdheid, bezorgd om de herinnering aan een oude en verspreide gemeenschap te bewaren, de familienamen van die gemeenschap begint in te catalogiseren [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Het werk van Schaerf behoort tot een generatie van studies die, in het kielzog van emancipatie en bibliografische moderniteit, trachten een onomastisch erfgoed dat van generatie op generatie wordt doorgegeven, schriftelijk vast te leggen.

De opname van de naam Gruss in deze catalogus heeft bewijskracht: zij betekent dat in het eerste kwart van de twintigste eeuw deze achternaam inderdaad voorkwam onder de joden van Italië [S. Schaerf, 1925]. De catalogus van Schaerf is niet slechts een eenvoudige lijst: zij behoort tot een traditie van Joodse onomastische studies waarin de familienaam een indicatie wordt van migratie-geschiedenis, gemeenschapsgeografie en soms van een ambacht of plaats van oorsprong.

Het is echter nodig de reikwijdte van dit getuigenis in te schatten. Het repertorium stelt vast dat de naam bestaat, maar niet de gehele geschiedenis ervan; het verschaft geen voortdurende genealogie, noch een nauwkeurige lokalisering binnen het schiereiland. Dit is waarom, voorbij deze vastgestelde ankering, de reconstructie van de Gruss-lignée zich moet steunen op onomastische redenering en op het algemene kader van de geschiedenis van de joden van Italië — terreinen die de volgende hoofdstukken onderzoeken met nauwgezetheid wat hun epistemische status betreft. De relatieve zeldzaamheid van de naam in Italiaanse bronnen, vergeleken met zijn frequentie in het Askenazische gebied, vormt zelf een indicatie: de naam Gruss zou in Italië de marker zijn van een ingevoerde eerder dan autochtone aanwezigheid, een hypothese die wij hierna onderzoeken [S. Schaerf, 1925].

De naam Gruss vertoont duidelijk Germaanse trekken. In het Duits betekent de term Gruss (gespeld Gruß) « groet, begroeting, salvo », en behoort hij tot de familie van persoonsnamen afkomstig uit het normale vocabulaire, frequent in de asjkenazische naamkunde die zich in wezen gedurende de achttiende en negentiende eeuw vormde toen de besturen van Midden-Europese rijken de Joden dwongen vaste familienamen aan te nemen. Een belangrijk deel van asjkenazische patroniemen werd toen gevormd uit Duitse woorden die voorwerpen, eigenschappen, kleuren of abstracte begrippen aanduidden [asjkenazische naamgeving, vastgestelde kennis].

Een tweede hypothese, die duidelijk moet worden onderscheiden, brengt Gruss in verband met de familie van namen Gross / Groß (« groot »), zeer verbreid onder Joden uit Midden- en Oost-Europa, waarvan Gruss een grafische of dialectale variant zou kunnen zijn, of een variant voortvloeiend uit de Jiddische uitspraak. Deze verwantschap blijft echter slechts een fonetische veronderstelling: voorzichtigheid gebiedt niet twee potentieel verschillende naamfamilies door elkaar te halen zonder documentair bewijs dat de betrokken naamdragers verbindt.

De kruising tussen herinnering — de betekenis « begroeting » die een familietraditie zou kunnen claimen — en het taalkundig archief is hier instructief: de etymologie bevestigt waarschijnlijk een toebehorigheid tot het Germaans sprekende asjkenazische gebied, terwijl tegelijkertijd de vraag openblij hoe zo'n naam in Italië kwam te worden gedragen. De overgang van een Germaanse familienaam naar het Italiaanse schiereiland wordt meestal verklaard door migratiegolven van asjkenazische Joden die vanaf de late Middeleeuwen tot in de moderne tijd de Alpen overstaken om zich in Noord-Italië te vestigen — Venetië, Lombardije, Piëmont, Friuli — waar gemeenschappen bloeidden waarin Italiaanse, Sefardische en Asjkenazische elementen versmolten [geschiedenis van de Joden in Noord-Italië, vastgestelde kennis]. De naam Gruss zou volgens alle waarschijnlijkheid dus het naamkundig sediment zijn van een van deze transvalpijnse migraties, hoewel een precieze bron vooralsnog niet toestaat de datum ervan vast te stellen.

Om te begrijpen hoe een naam van Germaanse verschijning in het repertorium van de joden van Italië kon voorkomen, moet men de eeuwenlange beweging van Asjkenazische vestiging in het noorden van het schiereiland in herinnering brengen. Al aan het einde van de Middeleeuwen daalden joden uit Duitse landen, uit Tirol en uit de marges van het Keizerrijk af naar Venetië, Friuli, Lombardije en Piëmont, aangetrokken door de kredietbehoeften van Italiaanse steden en door een relatieve tolerantie, vaak geregeld door condotte, deze contracten die de verblijfplaats en leenactiviteit bepaalden [geschiedenis van de joden van Italië, gevestigde kennis].

Venetië biedt het beroemdste voorbeeld van deze pluraliteit: zijn ghetto, ingesteld in 1516, bracht verschillende « naties » samen — de nazione tedesca (Duitse, Asjkenazische), de nazione levantina en de nazione ponentina (Sefardische) —, elk voorzien van zijn synagoge en zijn gebruiken [geschiedenis van het ghetto van Venetië, gevestigde kennis]. De Asjkenazische joden vormden er een oude en gestructureerde groep, die lange tijd namen, rituelen en soms een taal behield die gekenmerkt waren door de Germaanse erfenis. Het is in dit kader, of in vergelijkbare configuraties in Padua, Verona, Mantua of in de Piëmontese gemeenschappen, dat een achternaam als Gruss waarschijnlijk wortel schoot in Italiaans grondgebied.

De integratie van deze families in het Italiaanse weefsel was geleidelijk: in de loop van generaties verzwakten het gebruik van het Italiaans en de aanvaarding van lokale gewoonten de interne grenzen, zonder het onomastische spoor van de oorsprong uit te wissen. Het behoud van een Germaanse naam binnen een Italiaanse gemeenschap getuigt juist van deze lange herinnering. Wanneer Schaerf zijn catalogus in 1925 opstelt, registreert hij aldus het resultaat van verschillende eeuwen van menging, waar namen uit het Noorden — waaronder Gruss — naast de karakteristieke Italiaanse en Sefardische patroniemen van het schiereiland coëxisteren [S. Schaerf, 1925; geschiedenis van de joden van Italië, gevestigde kennis].

De geschiedenis van de naam Gruss wordt opgehelderd in het licht van de algemene mechanismen waardoor joden hun familienamen hebben ontvangen en vastgesteld. In de Asjkenazische wereld werd erfelijke patronymie grotendeels opgelegd bij decreet aan de wisseling van de achttiende en negentiende eeuw: het edict van Joseph II voor de grondgebieden van de Habsburgers (1787) en soortgelijke wetten in de Duitse staten en Rusland dwongen joodse families, tot dan toe aangeduid met de voornaam van de vader ("zoon van Zus-en-zo"), een vaste en overdraagbare naam aan te nemen [geschiedenis van de joodse onomastiek, gevestigde kennis].

In deze context putten functionarissen en families uit een breed repertorium: plaatsnamen, ambachtsnamen, kwaliteiten en termen uit het gewone Duitse vocabulaire. Een naam als Gruss komt waarschijnlijk uit deze laatste categorie, die van namen gevormd uit alledaagse woorden — hier de notie van groet of begroeting. Het eufoonische en welwillende karakter van zo'n term kan de keuze ervan hebben bevorderd, in een tijd waarin men, waar mogelijk, de voorkeur gaf aan namen met een positieve connotatie.

In Italië was het proces anders en ouder: veel Italiaanse joden droegen stabiele familienamen vanaf het einde van de Middeleeuwen of de Renaissance, vaak ontleend aan toponiemen (aldus de talloze stadsnamen die patroniemen werden). De inschrijving van een naam als Gruss in Schaerfs Italiaanse repertorium getuigt dus van de ontmoeting van twee logica's: die, zuidelijk en vroeg, van de Italiaanse en Sefardische namen, en die, noordelijk en later, van de Germaanse Asjkenazische patroniemen [S. Schaerf, 1925; geschiedenis van de joodse onomastiek, gevestigde kennis]. De stamboom Gruss belichaamt door zijn naam zelf dit contactpunt, en zijn geschiedenis kan alleen worden gelezen op het kruispunt van deze twee tradities.

De catalogus van Schaerf verschijnt in 1925, op een cruciaal moment. De Italiaanse joodse gemeenschap, een van de oudste van West-Europa, geniet dan van de vruchten van de emancipatie die in de negentiende eeuw werd verworven en neemt volledig deel aan het nationale leven. Maar het volgende decennium verandert haar lot: de fascistische raswetten van 1938 ontnemen de joden van Italië hun burgerrechten en professionele rechten, en de Duitse bezetting vanaf 1943 opent de periode van deportaties [geschiedenis van joden in Italië onder het fascisme, vastgestelde kennis].

Elke Italiaans-joodse familie van de twintigste eeuw, ook een bescheiden geslacht als de Gruss, werd met deze gemeenschappelijke beproeving geconfronteerd. Bij afwezigheid van specifieke namenlijsten die hier worden gebruikt, kan men niet stellen wat het lot van bepaalde naamdragers was; voorzichtigheid verbiedt enige ongedocumenteerde individuele reconstructie. Het blijft echter vastgesteld dat de vervolging, en daarna de Shoah, de gehele gemeenschappen waar zulke familienamen voorkwamen, diep hebben getekend, wat verlies, ballingschap en verstrooiing naar Frankrijk, Amerika en, na 1948, naar de Staat Israël veroorzaakte [geschiedenis van de Shoah in Italië, vastgestelde kennis].

Deze verstrooiing verklaart waarom de naam Gruss, in Italië door Schaerf gestaafd, tegenwoordig in verschillende geografische gebieden voorkomt, waar hij blijft samenleven met zijn homoniemen en varianten uit het Asjkenazische gebied. Voor wie het onderzoek wil voortzetten, liggen de meest veelbelovende documentaire sporen in de registers van de Italiaanse gemeenschappen (Venetië, Padua, Mantua, Turijn), in de burgerlijke staat-archieven na de Italiaanse eenheid, en in de gedachtenisgemeenschappen gebaseerd op gegevens over slachtoffers en overlevenden. Deze voorraden, die in het kader van dit deel niet konden worden onderzocht, zijn de enigen die in staat zijn de waarschijnlijke hypothesen die hier zijn uitgesproken, in vastgestelde zekerheid om te zetten.

Aan het einde van deze route komt de Gruss-lignage naar voren als een geschiedkundig object dat tegelijk bescheiden en significant is. Bescheiden, omdat de directe documentatie zich in wezen beperkt tot één getuigenis — de registratie van de naam in de catalogus van Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia (Florence, 1925), het enige volledig vastgestelde feit uit dit deel [S. Schaerf, 1925]. Significant, omdat deze naam een bredere geschiedenis condenseert: die van de ontmoeting, op Italiaans grondgebied, tussen de zuidelijke joodse traditie en de ashkenazische bijdrage afkomstig uit de Germaanse landen.

De Germaanse etymologie van de naam, de waarschijnlijke toebehoring tot de nevel van ashkenazische patroniemen gevormd uit de Duitse woordenschat, en het goed gedocumenteerde kader van de transalpijnse migraties naar Noord-Italië convergeren naar een coherente hypothese: de Gruss' van Italië zouden erfgenamen zijn van een lignage van ashkenazische origine, geworteld in het schiereiland over de eeuwen heen, voordat het begin van de twintigste eeuw in kaart werd gebracht door geleerdheid. Deze reconstructie blijft waarschijnlijk van aard, en het onderhavige werk heeft zich ingespannen dit op elk stadium aan te geven, onderscheid makend tussen het vastgestelde en het afgeleid.

Het « Grand Livre » van de Gruss blijft dus opzettelijk een open boek. Het biedt een raamwerk, oriëntatiepunten en aanwijzingen, maar het roept het archief op om het aan te vullen. Laat toekomstige onderzoekers, gewapend met communautaire registers en geheugenbasissen, hier de contourering van preciseren: dan zullen het doorgegeven geheugen en het vastgestelde archief elkaar volledig kunnen beantwoorden, en de Gruss-lignage de continue geschiedenis kunnen ontvangen die dit deel slechts heeft kunnen schetsen.