Familie Gruenland

Het doorslaggevende element van elk onderzoek naar de Gruenland is linguïstisch. Een Germaanse patroniem gedragen door Joden uit Italië verwijst in vrijwel alle gedocumenteerde gevallen naar de Asjkenazische immigratie die van de 14de tot 16de eeuw de Alpenpassen over trok vanuit de Duitstalige landen naar Lombardije, Venetië, Piëmont en Emilia. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het joodse leven van de Italiaanse Renaissance het product was van deze ontmoeting tussen bevolkingsgroepen: de Duitse Joden, pandjesbazen uitgenodigd door stedelijke heersers, vestigden zich in de kleine steden van Noord-Italië en importeerden daar hun gebruiken, hun ritus en hun namen [Bonfil, 1994].

Het is in deze context dat een naam als Gruenland zijn betekenis krijgt. Het is allerminst een patroniem vastgelegd door de burgerlijke stand; het behoort in de eerste plaats tot de communautaire aanduiding, de erfde bijnaam die bij de Asjkenazi's van Italië vaak enkele eeuwen voorafging aan de administratieve nominalisering. De joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance werd doorkruist door kloven tussen gemeenschappen van verschillende oorsprong, elk behield lange tijd haar eigen tradities [Bonfil, 1994]. Het behoud van een Duitse vorm, niet vertaald in Verdi of Della Terra, getuigt van een trouw aan de herinnering aan de oorsprong — een stille weigering van uitwissing, die de joodse traditie beschouwt als een vorm van trouw aan zakhor, het gebod zich te herinneren [Yerushalmi, 1984].

Schaerf, door Gruenland op te nemen onder de joodse patroniemen van Italië, registreert slechts dit depot van de geschiedenis: een grens-naam, scharnierend tussen twee werelden, de Asjkenazische en de Italiaanse. De filoloog levert hier een archiefwerk in strikte zin — het opstellen van een referentiecatalogus — maar de geschiedenis van de dragers zelf blijft grotendeels nog te reconstrueren.

De economische verankering van de Asjkenazische Joden in Noord-Italië was in de 15de en 16de eeuwen vooral gebonden aan krediet. De gemeenschappen waaruit waarschijnlijk de naam Gruenland stamt, werden in de steden uitgenodigd bij condotta, contracten waardoor een heerlijkheid joodse bankiers toestond geldlening tegen pand uit te oefenen tegen betaling van een taks. Bonfil heeft deze economie van de banco in detail geanalyseerd, welke joodse families in het hart van het stadsleven plaatste terwijl zij hen blootstelde aan juridische onzekerheid en vijandige prediking [Bonfil, 1994].

Deze activiteit was verre van slechts een noodzaak; zij betrok een halakhische reflectie van eerste belang. Aangezien rentelening tussen Joden door de Torah verboden was, moesten Italiaanse rechtsgeleerden de kaders uitwerken waarbinnen krediet aan niet-Joden liciet kon worden verstrekt, terwijl de eis van economische rechtvaardigheid levend bleef — de afwijzing van buitensporige woeker, de bescherming van de arme schuldenaar, de teruggave van panden noodzakelijk voor het overleven. Hier raken wij aan een van de deugden die de lignage, mocht zij dit beroep inderdaad hebben uitgeoefend, zou hebben gedeeld met al de joodse bankiers van het schiereiland: de wet in dienst stellen van een ethiek van zorgzaamheid, zelfs in geldzaken. De joodse toestand in het Renaissance-Italië werd gekenmerkt door reële economische integratie, gepaard gaande met permanente juridische kwetsbaarheid [Bonfil, 1994].

Uit deze handelsgemeenschappen ontstonden ook de liefdadigheidsinstellingen: de ḥevrot, liefdadigheidsbogenootschappen die belast waren met het voorzien in uitzet voor wezen, het bijstaan van zieken, en de begrafenis van de doden. De betrokkenheid bij deze werken — tsedaqa als verplichting en niet als vrijwillige aalmoeze — was de voortdurende tegenprestatie van economisch succes, en een van de sterkste banden tussen het lot van een familie en de collectieve herinnering van Israël.

Italiaans Jodendom was ook, en misschien vooral, een beschaving van het boek. De gemeenschappen in het Noorden, waar de Gruenland zich vestigden, namen deel aan de buitengewone bloei van het verlichte Hebreeuwse handschrift, en vanaf het einde van de vijftiende eeuw aan het avontuur van de Hebreeuwse boekdrukkunst, waarvan Italië een van de wereldwijde bakermatten was. Giulia Tamani heeft de rijkdom van deze productie beschreven, waarin de kunst van de Italiaanse verluchting de heilige en geleerde teksten van de joodse traditie sierde [Tamani, 2010].

Deze boekcultuur was niet het voorbehoud van alleen rabbijnse elites. Ze doordrong het huishoudelijk leven — de geïllustreerde haggada van Pasen, de feest-maḥzor, het verlichte huwelijkscontract — en maakte van elk huishouden een plaats van overdracht. De versierde Hebreeuwse handschriften die in Italië werden vervaardigd, vormen een erfgoed van uitzonderlijke rijkdom, waar Italiaanse kunst en joodse tekst elkaar ontmoetten [Tamani, 2010]. Colette Sirat heeft bovendien aangetoond hoeveel het materiële onderzoek van handschriften — schrift, paginaopzet, kolofons — het mogelijk maakt de kenniscircuits en de familiale netwerken die ze kopieerden en bezaten, te reconstrueren [Sirat, 1983].

Hoewel men in de huidige staat van bronnen geen precies handschrift aan een Gruenland kan toewijzen, is het gerechtvaardigd de familie in dit perspectief in te schrijven: dat van een gemeenschap waarvoor studie geen sieraad maar de kern van het bestaan zelf was. De talmudische kennis, de liefde voor de tekst, het geduldig kopiëren van letters: zoveel deugden die de traditie als superieur aan rijkdom beschouwt, en die de Ashkenazische gemeenschappen van Italië met opmerkelijke standvastigheid eren.

De zestiende eeuw was een donker keerpunt. De invoering van het getto — Venetië in 1516, Rome in 1555, en vervolgens bijna alle steden op het schiereiland — sloot de Joden op in gesloten wijken, beperkte hun beroepen en bezegelde hun scheiding. Bonfil heeft benadrukt dat deze afzondering, paradoxaal genoeg, soms de interne samenhorigheid en institutioneel leven van de gemeenschappen versterkte, zonder ooit het geweld van de uitsluiting uit te wissen [Bonfil, 1994].

Het was in de getto's dat de joodse « naties » — Italiaanse, Duitse, Levantijnse, Ponentijnse — leerden samen te leven, hun rituelen te onderhandelen, hun synagogen te delen. Het lot van Ashkenazische families zoals de Gruenland ontvouwde zich toen tussen twee bewegingen: de geleidelijke assimilatie aan het Italiaanse rite en taal, en de volharding van erfde particularismen. Sommige lignages, gedreven door handel of vervolging, bereikten de grote vrije havens waar de diaspora's zich hergroepeerden.

Livorno was, boven alles, deze plaats van toevlucht en wedergeboorte. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van de « Portugese joodse natie » die er floreerde, uitgewerkt en het netwerk beschreven dat Amsterdam, Tunis en het Levant verbond [Lévy, 1999]; hij beschreef het verval ervan in Le dernier des Livornais [Lévy, 1996]. Een familie uit het Noorden die in Livorno de relatieve vrijheid van de vrije haven zocht, zou de sefarden van de Ponent zijn tegengekomen, wat deze zuiver joodse deugd van hospitaliteit tussen broers in ballingschap illustreert — de erkenning van de vreemde als naaste, die de Torah tot een herhaald gebod verheft.

Dient we de naam Gruenland buiten Italië te volgen? Het corpus van de Noord-Afrikaanse diaspora's nodigt uit tot uiterste voorzichtigheid. Niets in de geverifieerde bronnen verbindt de Gruenland rechtstreeks aan de gemeenschappen van de Maghreb; maar de geschiedenis van de Italiaanse vrije havens toont aan dat families uit Livorno zich naar Tunis en Algerije verspreidden, en dat de grenzen tussen diaspora's doorlatend waren.

De werken van Eliahou-Éric Botbol over Tlemcen [Botbol, 2000], de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès en de studies van Dominique Natanson over joodse Herinnering [Natanson, 1997] werpen licht op deze wereld waarin lignees uit Europa het autochtone jodendom van de Maghreb ontmoetten. Dit is slechts een aangenomen editoriale hypothese: geen enkel document bewijst een Maghrijnse tak van de Gruenland. Nauwkeurigheid gebiedt om dit duidelijk te zeggen — de eerlijkheid van het zwijgen is beter dan het verzinnen van een afstamming. Dit hoofdstuk behoort dus meer tot de Herinnering dan tot het archief, en het wordt aangeboden als een open deur voor toekomstig onderzoek in plaats van als een vastgesteld feit.

Elke Joodse geslacht, hoe bescheiden ook zijn documentaire spoor, is ingeschreven in een groter intellectueel en spiritueel avontuur. De geschiedenis van de Gruenland, geboren uit de Alpiene migratie en geworteld in het Italië van het boek, neemt deel aan deze lange meditatie die de Joodse traditie over ballingschap, de Wet en de betekenis van de verstrooiing heeft gevoerd. Maurice-Ruben Hayoun heeft eraan herinnerd hoe ver de Joodse filosofie zich heeft opgebouwd als een permanente dialoog tussen openbaring en rede, tussen erfgoed en zijn interpretatie [Hayoun, 2023].

Léon Askénazi en Armand Abécassis hebben elk op hun manier de existentiële dimensie van dit denken benadrukt: de traditie is geen museum maar een levend woord dat moet worden geactualiseerd [Askénazi, 1999]; het jodendom wordt begrepen als een beweging « van woestijn naar verlangen », een nooit afgesloten spanning tussen gemis en vervulling [Abécassis, 1987]. Een familie als de Gruenland — wiens naam zelf, « groen land », de belofte van een land oproept — draagt in zich deze dialectiek van zwerving en hoop.

Hier krijgt individuele bescheidenheid al zijn betekenis. De Gruenland zijn geen dynastie van grote beslissers wier responsa de eeuwen zouden hebben doorstaan; zij zijn, als de immense meerderheid van de families van Israël, de anonieme dragers van een dagelijkse trouw. Het wezenlijke van de Joodse transmissie heeft zich niet door geleerdheid historiografie voltrokken, maar door ritueel, liturgie en familiale herinnering [Yerushalmi, 1984]. Hun grootheid, als die er is, ligt in deze obscure standvastigheid.

Aan het einde van dit onderzoek verschijnt de lineage Gruenland als een samenvatting van de Italiaans-Joodse geschiedenis: een Germaanse naam gedragen door Joden van het schiereiland, getuigenis van de Askenazische migratie over de Alpen, van verankering in de steden van het Noorden, van boekcultuur en van de beproeving van de getto. De geverifieerde bronnen — in de eerste plaats het repertorium van Schaerf dat dit bevestigt — stellen het feit van de naam vast; het overige behoort, eerlijk gezegd, tot het waarschijnlijke en het vermuteerde, verlicht door de grote werken over het Joodse leven van de Renaissance [Bonfil, 1994] en over zijn diasporas [Lévy, 1999].

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is degene die de geschiedenis van de Gruenland het best uitdrukt de trouw van de herinnering — de weigering om het oorspronkelijke uit het oog te verliezen, ingeschreven tot in de bewaring van een vreemde naam die de italianisering had kunnen wegspoelen. Door Gruenland in plaats van Verdi te behouden, heeft de lineage, wellicht onbewust, een gebaar van zakhor gemaakt: zij heeft, door haar naam zelf, getuigd van de weg die van de Duitse landen naar de steden van Italië is afgelegd. Daarin sluit haar bijzondere lot aan bij de diepste roeping van Israël, dat volk dat Yerushalmi heeft omschreven als het volk voor wie herinneren een gebod is [Yerushalmi, 1984]. Het "groene land" dat deze naam draagt, is misschien uiteindelijk niet meer dan het beeld van dat beloofde land waarnaar alle Joodse herinnering wijst.