Familie Gruen

De eerste vraag die de naam Gruen oproept, is die naar zijn betekenis en oorsprong. In de Asjkenazische wereld vermenigvuldigen patroniemen gebaseerd op kleuren — Grün (groen), Roth (rood), Weiss (wit), Schwarz (zwart) — zich vooral vanaf het einde van de achttiende eeuw, wanneer de keizerlijke besturen, zowel in Oostenrijk-Hongarije als in de Duitse staten, joodse gezinnen dwingen een vaste en erfelijke familienaam aan te nemen. Veel van deze namen werden gekozen, toegewezen of soms tegen betaling gegeven; anderen bevestigden een reeds gedragen bijnaam, een uithangbord, een huis. Grün kon dus een man aanduiden die bekend stond om zijn teint, het uithangbord van zijn woning, of slechts een neutraal en aangenaam woord zijn dat door de ambtenaar werd gekozen.

Dat deze naam zich in Italië terugvindt, vastgelegd door Schaerf, nodigt uit tot een voorzichtig vermoeden: dat van Duitstalige gezinnen die geïntegreerd waren in de gemeenschappen in Noord-Italië — Venetië, Lombardije, Piëmont, de regio's die het meest blootgesteld waren aan transalpijnse uitwisselingen. De spelling Gruen, geïtalianiseerd of gelatin­iseerd, zou dan het zichtbare spoor van een uitgewiste oorsprong bewaren. Hier antwoorden de familiale mémoire — die graag zegt « wij komen van voorbij de bergen » — en het linguïstische archief elkaar: de etymologie bevestigt de traditie, zonder dat enig document deze nog dateert. Het moet in alle openhartigheid gezegd worden: in de huidige staat van de raadpleegbare bronnen berust het bestaan zelf van een voortbestaande Italiaanse Gruen-lignée eerder op onomastische aanwijzingen dan op bewezen genealogie.

Om de leven van een familie Gruen in Italië beter te begrijpen, moeten we het kader herstellen. De Italiaanse joodse gemeenschappen waren reeds in de Middeleeuwen en vooral in de Renaissance brandpunten van intens intellectueel leven. Bonfil heeft deze samenlevingen beschreven waar de rabbijn, de arts, de bankier en de kopist van manuscripten naast elkaar bestonden, waar de Hebreeuwse cultuur in dialoog stond met het christelijk humanisme [Bonfil, 1994]. De productie van verluchte manuscripten was een van de gloriën van deze wereld: Giulia Tamani heeft de rijkdom van de versierde Hebreeuwse manuscripten van Italië aangetoond, waar de boekkunst een opvallende verfijning bereikte [Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010].

Het is in dit kader dat de roeping van een familie met de naam « groen » zich laat voelen. Als de Gruen zich in het weefsel van de noordelijke gemeenschappen voegden, konden zij — evenals zovele andere lignées van Ashkenazische origine — deelnemen aan deze ambachten van kennis en uitwisseling: lening en krediet, geneeskunde, transcriptie en onderwijs van de Wet. De waarde die de joodse traditie talmud Torah noemt, studeren als heilige verplichting, vindt in het Italië van de Renaissance een van zijn levendigste laboratoria. Een familie die daar school zou hebben gehouden, een tekst zou hebben gekopieerd, een meester zou hebben gevormd, zou daardoor hebben deelgenomen aan deze kardinale deugd van Israël: studeren niet tot ornament maken, maar tot een vorm van trouw. Geen direct bewijs bewijst dit voor de Gruen; maar de omgeving die hen omringde droeg deze waarde op haar hoogtepunt, en het was uit deze omgeving dat zij lid waren.

Geen geschiedenis van de Joden van Italië kan Livorno negeren. Een vrije haven gewenst door de Medici's, ontving de stad vanaf 1591 een « Portugese Joodse Natie » waarvan Lionel Lévy het uitzonderlijke lot heeft beschreven [Lévy, La Nation juive portugaise, 1999]. Livorno werd een knooppunt tussen Amsterdam, Tunis en het Oosten, een plaats waar Joden van zeldzame privileges genoten en een van de meest welgestelde en meest geleerdste gemeenschappen van de Middellandse Zee hebben gebouwd [Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996].

Hoewel de Gruen van Ashkenazische oorsprong een minderheid bleven in een stad gedomineerd door de sefaraden en de ponentini, werpt het Livornese voorbeeld licht op een deugd die heel Joods-Italië deelde: de ontvangst van de vreemdeling. Livorno floreerde omdat het de banneling kon ontvangen — de maraan die voor de Inquisitie vluchtte, de koopman uit het Levant, de migrant uit het Noorden. Ve-ahavtem et ha-ger, « en gij zult den vreemdeling liefhebben », gebiedt de Torah: in de Toscaanse haven werd dit gebod een beleid en een welvaart. Een familie met een Germaanse naam, geïntegreerd in deze gemeenschappen, zal zelf enige tijd de ontvangen vreemdeling zijn geweest, voordat zij op haar beurt ontvangend werd — dezelfde beweging van het geheugen van Israël, het volk dat zich herinnert vreemdeling in Egypte te zijn geweest.

De glans van de Italiaanse gemeenschappen, en met name van Livorno, strekte zich over de Middellandse Zee uit. Livornese families vestigden zich in Tunis, en handelsnetwerken verbonden Italië met de gemeenschappen van de Maghreb [Lévy, 1999]. Daarom kon een naam die in Italië vastgesteld was, via dezelfde handelsroutes elders terechtkomen, in de kring van Noord-Afrikaanse gemeenschappen waarvan we de geschiedenis kennen door nauwkeurig onderzoek: die van Tlemcen, beschreven door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000], of die van Sidi Bel Abbès, waarvan de rabbijnse archieven het bewijs bewaren van een gestructureerd gemeenschapsleven [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

Deze Algerijnse gemeenschappen droegen twee innig verbonden deugden hoogtij: de liefdadigheid (tsedaka) en de zorg voor de ander (hessed). De rabbijnse archieven van de Maghreb tonen liefdadigheidsbroederschappen, dotatiefondsen voor arme meisjes, begrafenissamenlevingen — een heel netwerk waar solidariteit instituut was voordat het gevoel werd. Zonder te stellen dat de Gruen daar aanwezig waren — het archief zegt dit niet —, kan men benadrukken dat de wereld waarnaar hun naam kon reizen de georganiseerde liefdadigheid tot hoeksteen maakte. De tsedaka was daar geen aalmoes, maar rechtvaardigheid: het woord zelf, afgeleid van tsedeq, de rechtschapenheid, zegt dat geven betekent dat men zijn verschuldigd bent.

Indien de materiële geschiedenis van een lignage, bij gebrek aan voldoende archieven, gedeeltelijk giswerk blijft, laat zijn spirituele erfgoed zich lezen in de grote intellectuele traditie waarmee iedere joodse naam zich verbindt. Het joods denken, zoals uitgewerkt door Maurice-Ruben Hayoun [Hayoun, La philosophie juive, 2023] of Armand Abécassis [Abécassis, La pensée juive, 1987], is een meditatie van meerdere eeuwen over de Wet, de gerechtigheid en de betekenis. Léon Askénazi, de « Manitou », heeft eraan gewezen hoe iedere generatie verplicht is de traditie opnieuw na te denken om haar levend te maken [Askénazi, La parole et l'écrit, 1999].

Het is hier dat een bijzondere resonantie zich aftekent. De naam Gruen is in onze tijd gedragen door een van de grootste historici van het antieke jodendom, Erich S. Gruen, wiens werk Heritage and Hellenism het begrip van hoe de Joden in de Oudheid hun eigen traditie opnieuw uitvonden in contact met de Griekse wereld vernieuwd heeft [Gruen, Heritage and Hellenism, 1998]. Zonder enige directe afstamming met de Italiaanse familie aan te nemen — daarvan bestaat geen enkel bewijs, en eerlijkheid gebiedt het niet te veronderstellen —, noteert men de betekenisvolle toeval: een naam, twee werelden, dezelfde roeping om het erfgoed na te denken. De deugd die hier in het geding is, is de bijdrage aan het joods denken: het vermogen om van de traditie een levend, besproken, overgedragen object te maken. Dit is de les van Yerushalmi, voor wie de joodse herinnering niet bevrozen bewaring maar permanente herActualisering is [Yerushalmi, 1984].

Geen geschiedenis van een Joodse familie uit Midden- en Mediterrane Europa kan omheen gaan aan de breuk van de twintigste eeuw. Germaanse achternamen zoals Grün / Gruen werden gedragen door talrijke slachtoffers van de Shoah, in het Duitstalige, Hongaarse en Tsjechische taalgebied. Het werk van herinnering en onderwijs uitgevoerd door Dominique Natanson herinnert aan het belang van naamgeving, overdracht en onderwijzing van wat werd verwoest [Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997].

Dit hoofdstuk behoort tot de Intersectie en het Overgedragen omdat het raakt aan wat in families wordt gezegd zonder altijd gearchiveerd te worden: de verdwenen, de onderbroken takken, de namen die men niet durft uit te spreken. De deugd die zich hierin uitdrukt is die van herinnering zelf — zakhor, « herinner je », gebod eerder dan gevoel. De naam Gruen overdragen, deze in een boek opnemen, is dit gebod vervullen: aan vergetelheid ontrukkken, weigeren dat stilte het laatste woord heeft. De collectieve herinnering van Israël is gebouwd op deze weigering, en elke familie die haar naam bewaart is de plaatselijke bewaarder ervan.

Aan het einde van deze reis dringt een eerlijkheid zich op: de Gruen-lignée laat zich beter begrijpen als een pad dan als een bewezen dynastie. Haar naam, geattesteerd in Italië door Schaerf [Schaerf, 1925], draagt de stempel van een asjkenazische oorsprong en het zegel van een zuidelijke verankering; zij kon reizen, via de netwerken van Livorno en de Middellandse Zee, tot aan de kusten van de Maghreb; zij weerklinkt ten slotte, in het hedendaagse tijdperk, in het werk van een groot historicus van het jodendom. Tussen deze mijlpalen laat het archief blanco's waarin dit boek weigerde uitvinding in te voegen.

Van alle deugden die de joodse traditie heeft voortgebracht, is degene die het lot van deze naam het best uitdrukt noch rijkdom noch macht, maar de overdracht van het erfgoed — dit uitsluitend joodse vermogen om van het verleden levende materie te maken, om de traditie opnieuw uit te vinden zonder haar te verraden, zoals de historicus in de oudheid deed die deze naam draagt [Gruen, 1998], zoals Askénazi en Yerushalmi uitnodigen. Een naam die « groen » betekent: kleur van wat levend blijft, van wat weer groen wordt. Niets is meer trouw aan de roeping van Israël, volk van de herinnering en de studie, dan deze naam die, door de groei uit te spreken, de permanentie van het leven tegen uitwissing zegt.