Familie Greenbaum

De naam Greenbaum is doorzichtig voor wie Duits en Jiddisch kent, een Germaanse taal in haar wortels. Hij wordt gevormd uit grün en Baum, letterlijk « groene boom » [Baum — Wiktionary (Engels)]. De geregistreerde varianten — Gruenbaum (transliteratie zonder umlaut), Grünbaum (Duitse spelling), Grynbaum (Poolse fonetische spelling) — zijn geen verschillende families maar één naam gebroken door de spellingsconventies van de staten waar hij werd ingeschreven [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

De geboorte van dit soort familienaam behoort tot een precies historisch moment. Tot het einde van de 18de eeuw droegen de meeste Joden van Polen namen volgens de traditionele gewoonte: een voornaam gevolgd door de naam van de vader, eventueel aangevuld met een bijnaam voor beroep, plaats of functie. Het was de administratieve apparatuur van de machten die Polen onder zich verdeelden — Pruisen, Habsburgs Oostenrijk, Rusland — die de aanname van vaste en erfelijke namen oplegde. Duitse sprekende ambtenaren, met name in Galicisch Oostenrijk en in de Pruisische gebieden, genereerden massaal deze samengestelde namen uit Duitse wortels: Rosenberg, Blumenthal, Goldstein — en Grünbaum. De groene boom behoort tot deze woordenschat van de geïdealiseerde natuur, waar bloemen, edele stenen en landschappen decoratief materiaal leverden voor de nieuwe familienamen [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

Men moet hier op zijn hoede zijn voor een naïeve lezing. Deze « sierlijke » namen werden niet altijd vrijelijk gekozen door degenen die ze droegen: zij werden vaak toegekend, soms tegen betaling voor de meer vleiende namen, soms met een zekere administratieve willekeur. Maar eenmaal ontvangen, werd de naam een goed: doorgegeven van vader op zoon, weefselde hij door de generaties heen een identiteit. De bescheidenheid van deze oorsprong — een naam gegeven in plaats van veroverd — is niet de minste van zijn deugden. Het herinnert ons eraan dat de waardigheid van een Joodse lignage zich nooit heeft gemeten naar de ouderdom van een wapen, maar naar de trouw van een overdracht. In de traditie van Israël is de naam (shem) iets heiligs, en hem rechtop door de generaties dragen is al een daad van herinnering.

Om te begrijpen wat het betekende om Greenbaum te zijn in Polen, moet je de omvang en oudheid van de joodse aanwezigheid in dit land meten. De geschiedenis van de Joden in Polen en Rusland strekt zich uit van het midden van de veertiende eeuw tot de hedendaagse tijd [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume I — ref:10]. Aangetrokken door de beschermende chartas van de Poolse koningen en door de relatieve tolerantie van een zich vormend koninkrijk, maakten de Joden Polen-Litouwen tot het grootste demografische en spirituele centrum van het wereldwijde jodendom.

Historici van de Poolse joodse school hebben deze geschiedenis geduldig gereconstrueerd. Meyer Balaban documenteerde in zijn studies over de Joden van Polen het gemeenschapsleven, de kehillot en de autonome instellingen die van deze wereld een quasi-natie in de natie maakten [Meyer Balaban, Yidn in Poyln — ref:2]. Yitskhok Schiper toonde in zijn werken over de culturele en economische geschiedenis van de Joden van Polen in de Middeleeuwen aan hoe deze aanwezigheid zich in de handel, het ambacht en de kredietberoepen had geworteld [Yitskhok Schiper, Kultur-geshikhte en Di virtshafts-geshikhte — ref:3, ref:4]. Refoel Mahler bepaalde tenslotte door middel van cijfers het oude joodse Polen, waardoor hij aan de geschiedenis haar statistische dichtheid teruggaf [Refoel Mahler, Yidn in amolikn Poyln in likht fun tsifern — ref:1].

Uit deze worteling ontstonden collectieve deugden waarvan elke drager van de naam Greenbaum de erfgenaam was. De eerste was betrokkenheid bij het gemeenschapsleven: de Poolse kehilla, met haar raden, haar rabbijnse tribunalen en haar groot coördinatieorgaan — de Raad van Vier Landen — belichaamde een zeldzame vorm van gemeenschappelijke autonomie, waar liefdadigheid (tsedaka), zorg voor armen en zieken, opvoeding van kinderen en de vrijlating van gevangenen als gedeelde plichten waren georganiseerd [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume I — ref:10]. De tweede was talmoedische kennis: Polen werd het land van de grote yeshivot, waar de studie van de Wet een intensiteit en subtiliteit bereikt die over de gehele asjkenazische wereld uitstraalde. Een Greenbaum uit Polen, handelaar of ambachtsman, leefde in een wereld waar de oppergeldende waarde het studiewerk bleef, en waar zelfs de bescheidenste het voor een eer hield om een geleerdheid in zijn verwantschap te tellen.

De groene boom van de naam Greenbaum zet zijn wortels in een concrete economische werkelijkheid. De meerderheid van de Joden van Polen waren noch grote financiers noch illustere rabbijnen, maar ambachtslieden: rondtrekkende handelaren, herbergiers, kleermakers, schoenmakersneef, looiers, hout- en graanhandelaren. Schiper toonde aan dat de economische activiteit van Joden reeds sinds de Middeleeuwen een essentieel tandwiel in de Poolse economie vormde, met name in de handel en het krediet [Yitskhok Schiper, Di virtshafts-geshikhte fun di yidn in Poyln — ref:4].

De houtwereld nam precies een bijzondere plaats in in de economie van Joden in Polen en Litouwen: de bosbouw, de houtvloating op rivieren naar de Baltische Zee, de houtverwerking voedden hele families. Dat de naam van een Ashkenazische lignage van Polen een boom oproept, kan wellicht slechts een administratief toeval zijn; hij weerklinkt echter niet minder met een echt deel van de economische geschiedenis van deze gemeenschappen, waar het bos zowel grondstof als handelsartikel was.

Deze economische bedrijvigheid draagt in de Joodse traditie een waarde die verder gaat dan simpele winst. Het eerlijk werk, de integriteit in handel, het nauwgezette respect voor maten en gewichten — die de halakha omringt met minutieuze voorschriften — maken van de markt een plaats van mogelijke heiligheid. De handelaar die niet bedriest, de ambachtsman die een juist werk levert, nemen deel aan een opvatting van de Wet waar bedrijfsethiek onafscheidelijk is van vroomheid. In de sjtetl, beschreven door Rachel Ertel als dit Joodse stadje in Polen hangend tussen traditie en moderniteit, vormden economie en religieuze moraal slechts één weefsel [Rachel Ertel, Le Shtetl — ref:7]. De drager van de naam Greenbaum, handelaar onder handelaren, behoorde tot deze wereld waarin men zijn brood verdiende zonder ooit te vergeten dat het levensonderhoud van elders kwam.

In de achttiende eeuw trok een spirituele revolutie door het Joodse Polen: het hasidisme. Geboren in de grenzen van het zuidoosten, transformeerde deze beweging van fervent piëtisme, gecentreerd op vreugde, het gebed van het hart en de figuur van de tsaddik, diepgaand het religieuze leven van hele gemeenschappen. Glenn Dynner analyseerde hoe het hasidisme, verre van een marginaal fenomeen te zijn, geleidelijk de Joodse Poolse samenleving veroverde, zowel de steden als het platteland gewonnen [Glenn Dynner, Men of Silk: The Hasidic Conquest of Polish Jewish Society — ref:6].

We kunnen niet stellen dat een bepaalde Greenbaum-tak hasidisch was en een ander mitnaggedisch, tegen deze stroming ingaand — de archieven van een bepaalde familie ontbreken ons. Maar we weten dat geen enkele Pool-Jood vreemd bleef aan deze grote breuk. De wereld waarin de Greenbaums leefden, structureerde zich tussen hasidische fervor en traditionele talmudische nauwgezetheid, elk met zijn eigen manier om God te eren: de ene door de verhoging van de ziel en blijde toewijding, de ander door geduldig studeren en nauwkeurige naleving van de Wet.

Uit deze spanning ontstond een zeldzame spirituele rijkdom. Het hasidisme bracht aan het Poolse jodendom een intensiteit van het innerlijke leven, een waardering van de eenvoudige en oprechte mens boven de geleerde, een opvatting van piëtisme dat voor iedereen toegankelijk is [Glenn Dynner, Men of Silk — ref:6]. Rachel Ertel begreep hoe deze spiritualiteit doordrong tot in de textuur van de sjtetl, tot in de dagelijkse gebaren [Rachel Ertel, Le Shtetl — ref:7]. Hier was de deugd die de lignage met heel haar wereld deelde die van beleefde piëteit: niet een religie van uitsluitend uiterlijke wet, maar een geloof dat zin gaf aan armoede, ballingschap en verwachting. Het was die ziel die de traditie van Israël door vervolgingen heen droeg: het vermogen om vreugde en zin te vinden tot in het hart van de ontbering.

De negentiende eeuw brak met de oude evenwichten. De delingen van Polen hadden de meeste Joden onder Russische, Oostenrijkse en Pruisische overheersing geplaatst, elk stellend zijn wetten, zijn grenzen en zijn verwachtingen op. Israel Bartal heeft de diepe veranderingen nagegaan die de Joden van Oost-Europa tussen de tweede deling en de jaren 1880 troffen: gedeeltelijke emancipatie, demografische groei, eerste kiemen van moderniteit en aculturatie [Israel Bartal, The Jews of Eastern Europe, 1772-1881 — ref:12].

Vanaf 1881 versnelt en verduistert de geschiedenis zich. Antony Polonsky heeft deze periode gedocumenteerd waarin pogroms, beperkingen en ellende grote massa's Joden naar emigratie deden uitwijken, vooral naar Amerika, terwijl krachtige nieuwe politieke bewegingen ontstonden [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume II: 1881 to 1914 — ref:11]. Zo werden de namen van Polen — Grünbaum, Grynbaum — ook namen van New York, Londen en Buenos Aires, vaak verengels tot Greenbaum. De groene boom werd op andere continenten overgeplant.

Jonathan Frankel heeft aangetoond hoe deze generatie de grote collectieve antwoorden op de Joodse crisis uitvond: het socialisme, het nationalisme, het zionisme, die de jeugd van de Joden van het Russische Rijk mobiliseerden [Jonathan Frankel, Prophecy and Politics — ref:8]. Ook hier participeerde de lignée in een gedeeld lot. Hoewel wij niet met zekerheid een betrokken voorouder kunnen benoemen, staat vast dat dragers van de naam Gruenbaum tot de opvallende figuren van het Joodse Poolse politieke leven in het interbellum behoorden, met name in de verdediging van de nationale rechten van Joodse minderheden. Wij formuleren deze verbintenis voorzichtig, zonder familiarchieven: « volgens studies over Polen in het interbellum », was de strijd voor erkenning van de Joden als nationale minderheid een van de grote zaken van deze periode [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume III: 1914 to 2008 — ref:9].

De deugd die hier opglinstert, is die van betrokkenheid in de stad en van moed tegenover tegenspoed: de stille verdwijning weigeren, deelnemen aan het debat, de zijnen verdedigen door woord en recht. Het is de moderne verlenging, op het politieke toneel, van de oude Joodse zorg voor gerechtigheid en de solidariteit van het volk jegens zichzelf.

Geen Groot Boek van een Joodse geslacht uit Polen kan het ravijn van de twintigste eeuw verzwijgen. Antony Polonsky heeft in het deel gewijd aan de periode 1914-2008 de vernietiging van het Poolse jodendom tijdens de Shoah getekend — de vernieteling van een wereld van meerdere miljoenen zielen, en het kleine rest dat overleefde [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, Volume III — ref:9]. Het Poolse centrum, dat gedurende zes eeuwen het kloppende hart van de Asjkenazische wereld was geweest, werd tot as gereduceerd.

De Greenbaum, Grünbaum en Grynbaum van Polen werden door deze ramp meegevoerd zoals hun gehele volk. Van deze geslacht, zoals van zoveel anderen, werd een deel op dezelfde plaats vernietigd, een deel was voor de storm geëmigreerd, een deel ontsnapte door wonder of ballingschap. De naamvarianten die men vandaag over de hele wereld aantreft — van Israël tot Amerika — zijn evenveel overlevende takken van een boom waarvan de stam werd doorgesneden.

Hier is de waarde niet langer een daad, maar een plicht: die van het geheugen, zakhor. Noemen, doorgeven, vergetelheid weigeren — dat is de laatste deugd, en misschien wel de hoogste, die de traditie van Israël de vernietiging tegenover stelt. Het boek van een geslacht schrijven waarvan we de afzonderlijke gezichten nog niet kennen, is reeds deze plicht vervullen: de plaats openhouden waar hun geschiedenis zich ooit zal kunnen inschrijven, en stellen dat deze naam, deze groene boom, niet niets was.

De lineage Greenbaum heeft ons geen geattesteerde rabbijnse dynastie nagelaten, noch een grote naam die het archief ons toestaat met zekerheid te vieren. Het heeft ons iets beters nagelaten, misschien: een heldere naam, een groene boom, en door middel daarvan de mogelijkheid om de gehele geschiedenis van het Pools Jodendom te lezen. Want deze sierlijke familienaam, geboren uit administratieve dwang en de fantasie van Duitssprekende schrijvers, is van generatie op generatie geworden het zegel van een trouw [A. Beider ; L. Menk, Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Jiddisch].

Van alle deugden die de Joodse traditie heeft gedragen en die deze lineage, in haar lot gedeeld met haar wereld, het best zal hebben uitgedrukt, springt er één uit: de trouwe verankering — dit vermogen om rechtop te staan, als een boom, op een aarde die nooit een definitieve waarborg verleende. Verankering in studie en Wet, verankering in eerlijk werk, verankering in gemeenschapsleven en de vroomheid van het shtetl, en ten slotte, toen de aarde verbrand werd, verankering in het enige wat niemand kon afpakken: herinnering en doorgegeven naam. De groene boom van Polen werd omgehakt; zijn zaden, door de wind van ballingschap verspreid, worden elders weer groen.

Zo sluit de enkele — nog onvolledige — geschiedenis van de lineage Greenbaum aan bij het collectieve geheugen van Israël. Het zegt, op zijn bescheiden manier, wat elke Joodse naam afkomstig uit de Poolse vlakte zegt: dat men geplant kan zijn zonder eigendom te zijn, kan groeien zonder het land te bezitten, en van trouw zelf een vaderland kan maken. Dat is waarom deze groene boom, de bescheidenste van allemaal, deelneemt aan het grote woud van Israëls geheugen.