Familie Grassetti

Het documentaire ankerpunt is duidelijk: Grassetti staat geregistreerd onder de Joodse achternamen van Italië door Schaerf [Schaerf, 1925]. De morfologie ervan is transparant voor wie het Italiaans kent: het is afgeleid van het bijvoeglijk naamwoord grasso (« vet », « corpulent »), samen met het verkleinend achtervoegsel -etti, dat frequent voorkomt in familienamen van het schiereiland. Het behoort dus tot de grote categorie van beschrijvende patroniemen of bijnamen — de soprannomi — die zich in het christelijke Italië evenals in Joodse gemeenschappen tussen het einde van de Middeleeuwen en de moderne tijd vestigden als erfelijke namen.

Dit kenmerk is niet zonder belang. In tegenstelling tot theofore Hebreeuwse namen of toponiemische patroniemen die een geografische herkomst vastleggen, geeft een bijnaam als Grassetti een diepe integratie in het Italiaanse linguïstische en sociale weefsel aan. De Joden van Italië, van wie Robert Bonfil heeft aangetoond dat zij in de Renaissance een samenleving vormden die volledig ondergedompeld was in de cultuur van het schiereiland terwijl zij hun religieuze identiteit bewaarden [Bonfil, 1994], namen natuurlijk de naamgevingsvormen van hun omgeving over. De naam Grassetti getuigt van deze dubbele toebehoringness: Joods door het geloof en de Wet, Italiaans door de taal en de gebruiken van het dagelijks leven.

Het is echter nodig weerstand te bieden aan elke overinterpretatie. Dezelfde achternaam kon door families zonder bloedverwantschap worden gedragen, gevestigd in verschillende steden; de eenheid van de « naam » geeft geen zekerheid over een eenheid van « lignée ». Daarom zullen we in de pagina's die volgen spreken van de omgeving die deze naam mogelijk maakte in plaats van een lineaire afstamming die de bronnen ons niet toestaan te reconstrueren.

De waarschijnlijke bakermat van een familie genaamd Grassetti is die van de joodse gemeenschappen van Midden- en Noord-Italië, tussen de XVe en XVIe eeuw. Robert Bonfil heeft een meervoudig Italiaans jodendom beschreven, waar het autochtone « Italiaanse » rite (italkim), de Ashkenazi's uit het noorden van de Alpen en later de Séfararden die uit Spanje waren verdreven, naast elkaar bestonden [Bonfil, 1994]. Deze gemeenschappen leefden van uiteenlopende beroepen — geldverstrekking, handel, geneeskunde, ambachtslieden — en onderhielden een intens intellectueel leven, gevoed door talmudische studie evenals door de heersende humanisme.

In deze context manifesteert zich een van de deugden die de traditie van Israël het meest voortdurend heeft geëerd: het zorg voor kennis en haar overdracht. Italiaanse joodse huizen waren plaatsen van kopiëren, lezen en onderwijs. Giulia Tamani heeft de rijkdom van geïllumineerde Hebreeuwse manuscripten bestudeerd die in Italië werden geproduceerd, waar de esthetische verfijning in dienst staat van de heilige tekst en de Wet [Tamani, 2010]. Een familie van middelmaat, zoals een huis Grassetti kan zijn geweest, participeerde in deze schriftcultuur — niet noodzakelijk door grote werken, maar door de alledaagse trouw aan studie, die het ruggengraat vormde van het gemeenschapsleven. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoezeer de circulatie van filosofische en geleerde teksten, via handgeschreven kopieën vervolgens gedrukt materiaal, het middeleeuwse en moderne joodse denken structureerde [Sirat, 1983]; Italië was een van de grote kruispunten van deze circulatie.

Op dit punt moet voorzichtigheid in acht worden genomen: we beschikken niet over een stuk dat aan een Grassetti namentelijk een werk of precieze rabbijnse functie toeschrijft. Wat geschiedenis vaststelt, is de omgeving; wat zij waarschijnlijk maakt, is de deelneming van deze familie aan de studieuse en vrome ethos die toen het Italiaans-joodse karakter bepaalde.

Het leven van een Italiaans-Joodse familie beperkte zich niet tot studie. Het organiseerde zich rond de gemeenschap — de kehilla — en haar solidariteitsinstellingen. Bonfil heeft aangetoond hoezeer de liefdadigheidsbroederschappen, de bruidsschatkasten voor arme meisjes, de ziekenzorg en de opvang van reizigers het collectieve leven structureerden [Bonfil, 1994]. Deze instellingen belichaamden de tsedaka, deze gerechtigheid-liefdadigheid die, in het Joodse denken, geen vrijwillige aalmoes is maar een verplichting van gerechtigheid tegenover de ander.

Hoewel men geen specifieke liefdadigheidsact van een Grassetti kan noemen, is het waarschijnlijk — in die zin dat het milieu dit oplegde — dat zijn leden hebben bijgedragen aan de broederschappen, hebben meebetaald aan gemeenschappelijke kassen en hebben deelgenomen aan de guemilout hassadim, de gratis daad van goedheid. Armand Abécassis heeft benadrukt dat de Joodse Wet de relatie tot God en de relatie tot de ander onlosmakelijk aan elkaar bindt, en van aandacht voor de naaste het hart van de vroomheid maakt [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi heeft op zijn beurt de nadruk gelegd op deze eis van collectieve verantwoordelijkheid als handtekening van de traditie [Askénazi, 1999].

Men meet hier de bescheidenheid die dit type lignage doorkruist: het heeft geen schitterende naam in de kronieken nagelaten, maar heeft waarschijnlijk zijn plaats ingenomen, discreet en trouw, in het communautaire bouwwerk. Deze bescheidenheid zelf is een deugd die de traditie waardeert — de anonieme rechtvaardige wiens handeling het geheel ondersteunt zonder roem na te streven.

De geschiedenis van de Joden in Italië is ook een geschiedenis van mobiliteit. Verdrijvingen, sluitingen van getto's, economische crises en later vervolgingen duwden tal van families naar nieuwe toevluchtsoorden. Het grote knooppunt van deze herverdeling was Livorno. Lionel Lévy heeft de opkomst van de « Portugese Joodse Natie » gereconstrueerd die van het einde van de zestiende eeuw dit Toscaanse havenstadje maakte tot één van de belangrijkste podia van het mediterrane jodendom, verbonden met Amsterdam, Tunis en heel Noord-Afrika [Lévy, 1999]. Livorno, een vrijstad waar Joden zeldzame privileges genoten, werd het artikulatiepoint tussen Italië en Maghreb [Lévy, 1996].

Hier antwoorden archief en geheugen elkaar zonder elkaar volkomen te overlappen. Een Italiaanse familienaam als Grassetti kon via deze Livornese routes uitwaaieren naar Noord-Afrika, waar families van Italiaanse afkomst — de Gorneyim, « zij uit Livorno » — een herkenbare component vormden van de gemeenten van Tunis, maar ook van Algerije. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven van de gemeenschap van Tlemcen gedocumenteerd [Botbol, 2000], en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès getuigen van de vitaliteit van Algerijnse gemeenten waar Sefardische, inheemse en Italiaanse invloeden elkaar kruisten [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. We hebben geen naamkundig bewijs dat een bepaalde Grassetti deze route volgde ; maar het migratiemodel is zo goed vastgesteld dat het de waarschijnlijke horizon vormt van de verspreiding van deze naam.

Dit hoofdstuk brengt een fundamentele waarde aan het licht: de verhouding tot het buitenland en tot ballingschap. De traditie van Israël, gemarkeerd door het herhaalde geheugen van zwerving, maakt de ontvangst van de banneling tot een verplichting — « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». De Livornese en Maghrijnse gemeenten hebben door het ontvangen van verdreven families deze gastvrijheid belichaamd ; een migrerend geslacht, zoals een huis Grassetti kan zijn geweest, was daarvan soms begunstigde, soms acteur.

Behalve de plaatsen en beroepen was het de verhouding tot de Wet en het denken die generaties van een Joodse familie verbond. Maurice-Ruben Hayoun toonde de continuïteit aan van een Joodse filosofische reflectie die, van middeleeuws Spanje tot het Renaissance-Italië en daarna naar de moderniteit, bleef dialogeren met de omringende cultuur zonder afstand te nemen van haar geopenbaard bron [Hayoun, 2023]. Colette Sirat heeft aangetoond hoezeer dit denken zich via manuscripten voortplanttte, deze broze voorwerpen waarin de intellectuele geheugen van het volk zich bewaarde [Sirat, 1983].

Een Italiaanse familie die in deze wereld was ingebed, beleefde de halakha niet als een externe dwang maar als een architectuur van het dagelijkse leven: het ritme van sjabbat, de zuiveringswetten, regelmatige studie, nauwgezet respect voor de feesten. Léon Askénazi beschreef deze manier van in de traditie te wonen als een daad van denken zowel als van trouw [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis herinnerde eraan dat in het jodendom het verlangen naar God door gehoorzaamheid aan een Wet voorgaat die het bestaan vermenst en ordent [Abécassis, 1987].

Daarom voegen wij, zonder naamgenoemde rabbijnse figuur aan de Grassetti-zijde, aan de lignage geen uitgevonden werk toe. Wij stellen enkel, met de voorzichtigheid die de geschiedenis gebiedt, haar waarschijnlijke deelname aan deze ijverige trouw vast — deze verspreide, gedeelde talmoedische kennis, die van elke vader een overdracht-maker en van elk huis een kleine studiehuisje maakte.

Het repertorium van Schaerf verschijnt in 1925 [Schaerf, 1925], op een moment waarop de Joden van Italië, grotendeels emancipeerd en geïntegreerd sinds de Italiaanse eenmaking, zich voorbereiden op de beproeving van de fascistische rassentwetten van 1938 en vervolgens de deportaties. Elke Italiaanse Joodse lignee van de twintigste eeuw draagt de schaduw van deze ramp. De werken gewijd aan Joodse herinnering en haar pedagogische overdracht, zoals die verzameld door Dominique Natanson, herinneren aan de plicht de verdwenen noemers en het geheugen van verbroken gemeenschappen te behouden [Natanson, 1997].

We beschikken niet over een namenlijst van slachtoffers met de naam Grassetti die we hier kunnen certificeren; het zou onwaardig zijn die uit te vinden. Maar de eerlijkheid van het verhaal vereist te zeggen dat deze documentaire stilte zelf een spoor is: dat van de immense uitwissing die de Shoah aan de archieven en aan families oplegde. Het geheugenwerk — de Zakhor waarvan Yerushalmi spreekt [Yerushalmi, 1984] — bestaat er precies in samen te houden wat men weet en wat men verloren heeft, te weigeren dat gebrek aan bewijs het ontbreken van geheugen wordt.

Daarin sluit de lignee Grassetti aan bij het collectieve lot van Israël: een volk dat door zijn verbanningen en beproevingen van de herinnering een vorm van trouw heeft gemaakt en van overdracht een daad van verzet.

Wat moet men onthouden, na deze tocht, van een naam waarvan het archief karig is? Allereerst een bescheiden maar werkelijke zekerheid: Grassetti is een Joods achternaam uit Italië, attesteerd door het repertorium van Schaerf [Schaerf, 1925], en zijn vorm zelf — een Italiaans bijnaam geworden erfelijke naam — spreekt van de diepe worteling van deze familie in de cultuur van het schiereiland terwijl zij de identiteit van de Wet bewaart. Vervolgens een bundel verlichte waarschijnlijkheden: het lidmaatschap van een geleerd en vroom Italiaans jodendom [Bonfil, 1994], waarschijnlijke deelname aan solidariteitsinstellingen, mogelijke inschrijving op de grote migratieën van Livorno naar de Maghreb [Lévy, 1999].

Moest men, tussen allen, de deugd benoemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, het is zonder twijfel die van de bescheiden en doorgegeven trouw — deze nederigheid van de rechtvaardige anoniem die, zonder zijn naam in de kronieken na te laten, zijn plaats in het gemeenschapsgebouw inneemt, de Wet en de studie van generatie op generatie overdraagt, en van herinnering een plicht maakt. Noch schitterende roem, noch monumentaal werk: maar de discrete volharding van een Joods huis in Italië, verbonden door duizend onzichtbare draden met het collectieve geheugen van Israël. Daarin participeert de lignée Grassetti volledig in die deugd die de Joodse traditie door de eeuwen en continenten heeft gedragen: Zakhor — herinneren om over te dragen, overdragen om te duren [Yerushalmi, 1984].