Familie Goldwyn

De stichtende figuur van de lignée werd geboren in de joodse wijk van Warschau. Onder de naam Samuel Goldfish richtte hij in 1916 de Goldwyn Pictures Corporation op in samenwerking met twee Broadway-ondernemers — maar zijn geboortesnaam was Szmuel Gelbfisz. Samuel Goldwyn, geboren als Szmuel Gelbfisz, was een Amerikaanse producent van Poolse afkomst, geboren op 17 augustus 1879 in Warschau, in een orthodoxjoodse familie. De meest betrouwbare biografische bronnen corrigeren de datum die hij zelf claimde: Samuel Goldwyn stelde dat hij op 27 augustus 1882 in Warschau werd geboren, maar in werkelijkheid werd Schmuel Gelbfisz in juli 1879 geboren. Deze lichte vervalsing van de burgerlijke stand, een alledaags gebaar onder migranten die hun leven opnieuw opbouwen, zegt al iets over een bestaan dat geheel gericht was op zelfheruitvinding.

De familiale omgeving was die van de armoede van de ghetto. Zijn ouders, Abraham en Hannah, waren orthodoxjoden die in armoede leefden; hoe zij hun broodwinning verdienden, is onbekend. Goldwyns schoolgang werd onderbroken op zijn elfde jaar. Hier raken we aan een massale werkelijkheid van de joodse geschiedenis van Oost-Europa: die van vrome en arme families wier overdracht niet langer via goederen plaatsvond, maar via de Wet, de herinnering en een onwrikbare wil tot voortbestaan. De orthodoxe vroomheid van de ouders, bevestigd door biografen, vormt de stille grondslag waarvan een zoon zich zal verheffen die zelf afstand zal nemen van de gehoorzaamheid zonder ooit zijn afkomst te verloochenen.

De familienaam zelf verdient de aandacht van de naamkunde. Gelbfisz — letterlijk « gele vis » in het Jiddisj — behoort tot de grote categorie van beschrijvende of metaforische ashkenazische joodse namen, vaak administratief toegekend bij de invoering van familienamen in de Poolse en Russische gebieden rond de achttiende en negentiende eeuw, een categorie die de grote naslagwerken methodisch inventariseren en classificeren [Woordenboeken van joodse familienamen uit Oost-Europa en Judeo-Duitse]. De overgang van Gelbfisz naar Goldfish, vervolgens naar Goldwyn, is dus geen willekeurige breuk maar een geleidelijke anglicisering van een Jiddische naam door de fasen van de ballingschap.

De route van de jonge Gelbfisz is één van de meest aangrijpende in de joodse migratiegeschiedenis. Op zestienjarige leeftijd traverseert Schmuel Gelbfisz letterlijk Europa te voet van zijn geboorteland Polen tot in Duitsland. Van daaruit bereikt hij Engeland: hij verliet Warschau als adolescent, te voet, en belandde in Birmingham, arm en woonachtig bij familieleden onder de naam Samuel Goldfish. Deze vaak over het hoofd geziene Britse periode werpt licht op een kenmerk van joodse familiale solidariteit: het opvangen van een onvermogend familielid door de tak die reeds was uitgeweken, een schakel in een keten die van dorp tot dorp de shtetlekh van het Oosten verbond met de grote steden van het Westen. De zorg die de migrant van de zijnen ondervond — deze hakhnasat orḥim, de gastvrijheid verschuldigd aan degene die zonder iets arriveert — is hier niet als een abstract principe te lezen, maar als het concrete gegeven dat het vervolg van het verhaal mogelijk maakte.

Vervolgens komt de doorslaggevende oversteek. Geboren als Schmuel Gelbfisz in Warschau in 1879 uit orthodoxe joodse ouders, kende Goldwyn in zijn jeugd beproeving en antisemitisme; hij emigreerde in 1896 naar de Verenigde Staten en werd eerst een welgestelde handschoenenverkopers voordat hij een baanbrekende kracht werd in het vroege cinema van Hollywood. De ervaring van antisemitisme, vermeld door biografen, verbindt zijn persoonlijk lot met dat van de grote golf van joodse emigratie die in dezelfde jaren vluchtte voor pogroms en discriminatie van het Russische Rijk en de Poolse landen. Zijn succes in de handschoenenindustrie is niet bijzaak: het behoort tot deze economische activiteit, geduldig uitgevoerd door ambulante handel en ambacht, waardoor joodse immigranten zich hebben ingebed in de economieën van gastlanden. De stad Gloversville in de staat New York, Amerikaanse hoofdstad van de handschoen, was het eerste toneel van zijn opkomst — bescheiden werk voordat de roem kwam.

Dit is waar de familienaam van de lignee ophoudt erfenis te zijn en uitvinding wordt. De handschoenverkoper wendde zich tot het ontstane spektakel. In 1916 associeert hij zich met de Broadway-broers Edgar en Archibald Selwyn en richt de Goldwyn Productions op, een combinatie van hun twee familienamen. Shmuel Gelbfisz wordt Samuel Goldwyn. De naam Goldwyn is dus het resultaat van het samenvoegen van de Gold- uit Goldfish en de -wyn van Selwyn: een bedrijfsnaam die door rechterlijke uitspraak een personnaam werd, aangezien de producent de handelsnaam die hij had helpen creëren wettelijk voor zichzelf aannam.

De ironie van het verhaal, die de naamkundige niet kan missen, is dat deze gefabriceerde naam toevallig aansluit bij een goed gedocumenteerde familie van namen. Naamlijsten geven aan dat Goldwin, de Engelse vorm waarvan Goldwyn een variant is, een oude personnaam is samengesteld uit de wortels gold (het goud) en win (de vriend), vaak gedragen door asjkenazische joden, waar het zou overeenkomen met een oorspronkelijke vorm Goldwein (« het gouden wijn »); deze familienaam is zeer zeldzaam. Het handelstoeval heeft Szmuel Gelbfisz dus teruggevoerd naar juist dezelfde matrix van asjkenazische naamkunde die hij had verlaten door zijn inheemse Gelbfisz te verengelsen — alsof de naam van goud, in zijn ontelbare vormen opgetekend door referentiewoordenboeken, degene die dacht zich een volledig nieuwe naam uit te vinden, had ingehaald [Woordenboeken van familienamen van joden uit Oost-Europa en Joods-Duitse]. Hier antwoorden de naamkundige traditie en het biografische archief elkaar in een welsprekende samenvalling.

De posteriteit heeft Samuel Goldwyn onthouden als een van de oprichters van de Metro-Goldwyn-Mayer, wat zijn nota bevestigt: medeoprichter van de MGM. De werkelijkheid, complexer, wordt beter gediend door de archieven. Filmproducent van Poolse origine en pionier van de Amerikaanse filmindustrie, produceerde hij de eerste grote speelfilm van de Verenigde Staten en stond vooral bekend als stichtend medewerker en leider van verschillende filmstudio's. Zijn bedrijf, Goldwyn Pictures, droeg zijn naam — en zijn emblematische leeuw — bij aan de fusie van 1924 die tot MGM leidde; maar het temperament van de man paste zich niet aan teamwerk aan. Belangrijke problemen, vooral voortvloeiend uit zijn moeilijkheid om in partnerschap te werken, leidden ertoe dat hij in 1924 werd verwijderd.

Uit dit relatieve mislukking ontstond zijn grootste succes: de figuur van de onafhankelijke producent. Goldwyn weigerde de anonimiteit van grote studio's en legde zijn persoonlijke stempel op zorgvuldig vervaardigde, ambitieuze films, vaak gebaseerd op veeleisende literaire werken. Zijn carrière werd gekroond met de hoogste onderscheidingen van de industrie: hij ontving in 1973 de Golden Globe Cecil B. DeMille Award en in 1947 de Irving G. Thalberg Memorial Award. Men kan in deze eis van kwaliteit en deze voorkeur voor het bewerken van grote werken een inflectie zien naar literaire kennis en culturele ambitie — de wil van een man zonder formeel onderwijs, wiens schooling op elf jaar eindigde, om naar het scherm te brengen wat de literatuur op het hoogste niveau had voortgebracht. Er is geen heiligheid in; er is de vasthoudendheid van een autodidact om een populaire kunst naar waardigheid op te tillen.

De eerlijkheid van het verhaal gebiedt dit traject niet om te zetten in een hagiografie. Samuel Goldwyn was een moeilijk man, autoritair, verbroken met veel van zijn medewerkers, en zijn verhouding tot het Jodendom was die, ambivalent, van een hele generatie joodse magnaten in Hollywood. Geboren in de orthodoxie van het Oosten, bouwden deze mannen een industrie op die lange tijd haar joodse wortels verzweeg of verborg uit angst voor antisemitisme in Amerika — datzelfde antisemitisme dat Goldwyn in zijn jeugd had gekend. De afstand die werd genomen van de vaderlijke vroomheid wist echter niet het merk van de oorsprong uit te wissen: het gevoel voor risico, de solidariteit van het begin, de trouw aan een gemeenschap van immigranten die dezelfde taal en dezelfde herinnering deelden.

In de duur van de lignée leest men een vorm van trouw. De naam Goldwyn, aanvankelijk handelsnaam, werd een doorgegeven patroniem: de zoon, Samuel Goldwyn Jr., zette het vaderlijke werk voort als onafhankelijk producent, en de kleinzoon, de acteur en regisseur Tony Goldwyn, verlengde op het scherm de naam die in 1916 op Broadway was geboren. Aldus heeft een uitgevonden naam zich geworteld, voortbrengend een werkelijke nageslacht in de Amerikaanse showbizzwereld. Hier dient men eerder van mémoire te spreken dan van archief: de continuïteit van een familie van het Amerikaanse spektakel, waar de naam vervaardigd door de migrerende voorvader voor zijn erfgenamen een volledig erfgoed is geworden — een teken dat ballingschap bij de Goldwyns zich heeft omgezet in wortelschot.

De Goldwyn's terugplaatsen in de lange joodse geschiedenis is erkennen dat zij op hun manier een precis moment van het collectieve geheugen van Israël belichamen: dat van de grote transatlantische migratie, tussen 1880 en 1914, die de shtetlekh van het Russische Rijk en Polen leegde om Amerika te bevolken. Miljoenen Szmuel Gelbfisz — arme ghettokinderen, nauwelijks geschoold, te voet naar het Westen vertrokken — maakten hun leven en hun naam op de oevers van de Nieuwe Wereld opnieuw. De bijzonderheid van deze man is dat hij zijn valse naam in een wereldkunst heeft gegrift.

De onomastiek bevestigt deze worteling in het Ashkenazische geheugen. De samenstellingen met Gold- — waarvan referentiewoordenboeken de vorming, geografische verspreiding en vaak symbolische eerder dan beschrijvende waarde beschrijven — vormen een herkenbare laag van de joodse identiteit van Midden- en Oost-Europa [Woordenboeken van joodse achternamen in Oost-Europa en Judenmoitsch]. Dat Goldwyn zich via het toeval van een New Yorkse fusie aansluit bij de oude familie van de Goldwein en de Ashkenazische goudnamen is niet slechts een merkwaardigheid: het is het teken dat de balling, geloven zichzelf uit te vinden, zijn geslacht opnieuw inschreef in de continuïteit van een volk. De waarde die hier wordt gedragen is noch de vroomheid — die de zoon had verlaten — noch de talmudische kennis, afwezig van zijn levensloop, maar iets bescheidener en hardnekkiger: de veerkracht van de balling, dit eeuwenoud joods vermogen om aan ontworteling te overleven, van een nieuwe naam een woning te maken, en van geheugen een kracht.

Na afloop van deze reis blijkt de lignée Goldwyn minder een oude dynastie dan wel een condensatie van de joodse moderniteit: een kind van de orthodoxe getto van Warschau, Szmuel Gelbfisz, die door zijn wandelingen, handel en durf een van de grondleggers van Hollywood werd, en vervolgens stam van een nageslacht dat nog altijd zijn verzonnen naam draagt. Tussen de Gelbfisz uit het Jiddisch, de Goldfish van de immigrant en de Goldwyn van de producent, lees je de hele baan van de asjkenazische ballingschap — van de vrome armoede van het Oosten tot de Amerikaanse heruivinding.

Moet men de deugd benoemen die deze lignée het beste heeft uitgedrukt, dan is het noch de schitterende liefdadigheid noch de talmoedische kennis, waarvan de archieven geen spoor dragen bij deze weinig geleerde migrant. Het is de veerkracht van de balling — deze uithouding gemaakt van hoop die, van de voettocht door Europa tot de stichting van een filmkeizerrijk, ontwortelding in schepping omzet. Daarin neemt de familie Goldwyn deel aan een deugd die de joodse traditie door eeuwen en continenten heeft gedragen: de overtuiging dat een volk, en een familie, alles kunnen verliezen — het land, de taal, zelfs de naam — en toch opnieuw kunnen beginnen, van een nieuwe naam een blijvende herinnering kunnen maken. De naam die Szmuel Gelbfisz zich op een dag in 1916 had gesmeed, werd voor zijn erfgenamen een erfgoed; en de geschiedenis van zijn lignée, een variatie op het oudste van alle thema's van Israël: dat van de ballingschap bevrucht door voortbestaan.