Familie Goldblum

De Goldblum-familie begrijpen, begint ermee de mechanica van haar naamgeving te begrijpen. De naam Goldblum wordt geïdentificeerd als een Asjkenazische Joodse naam, gevormd door samenstelling van het Duitse Gold, « goud », en Blume, « bloem » ; bepaalde karakteristieke voornamen die in Amerikaanse volkstellingen aan deze familie werden geassocieerd, waren Moshe, Irit en Yetta [Dictionary of American Family Names, 2022]. De oorspronkelijke taal van de naam is het Jiddisch, de volkstaal van Asjkenazische gemeenschappen, zelf voortgekomen uit de ontmoeting van het Middelhoog-Duits, het Hebreeuws en de Slavische talen — deze « zwervende taal » waarvan Jean Baumgarten de geschiedenis heeft opgetekend, en die de culturele basis vormde van de gehele wereld waaruit de Goldblum voorkwamen [Baumgarten, Le Yiddish. Histoire d'une langue errante, 2002] [Q56244326 — Wikidata].

Het opleggen van familienamen aan Joden van het Habsburgse Keizerrijk was bijzonder streng in Galicië, deze provincie in het zuiden van Polen die in 1772 door Oostenrijk werd geannexeerd, waar het patentbrief van Jozef II uit 1787 elke joodse familiehoofde dwong een vaste Duitse naam aan te nemen. Beider heeft aangetoond dat Galicië een van de grote smeltkroezen van siernamen samengesteld met Gold was [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from Galicia, Avotaynu, 2004]. De geografische verspreiding van naamsdragers bevestigt deze Midden-Europese verankering : genealogische databases vermelden de Goldblum eerst in Polen, Oostenrijk-Hongarije en Duitsland, vóór hun verspreiding. De eerste Goldblum-families verschijnen in Amerikaanse en Britse registers tussen 1880 en 1920, met de grootste concentratie in de Verenigde Staten rond 1920 [Ancestry.com, volgens de Dictionary of American Family Names].

Men moet zich hier hoeden voor enige heraldische zelfgenoegzaamheid. De Goldblum hadden nooit een wapen : de « familiewapens » die bepaalde commerciële websites aanbieden, zijn moderne uitvindingen, zonder historische waarde, want Joden van Midden-Europa behoorden niet tot de zwaardadel en droegen geen schild. De enige authentieke heraldiek van deze lignée is die van de naam zelf — de gouden bloem, afbeelding van fragiele schoonheid en blijvende waarde, die families zonder vermogen zich als enig overdraagbaar erfgoed gaven. Het is al, in het gebaar van noemgeven, een vorm van hoop : die van een volk dat, beroofd van landen, zijn goud in woorden plaatste.

Als de naam vlees en kennis werd in een mens, was het eerst in de persoon van Isidore Goldblum. Isidore Goldblum (1863-1925) was een Hebraeuwse schrijver en Poolse bibliograaf [Wikipedia, Goldblum] [Q56244326 — Wikidata]. Zijn leven paste in een van de belangrijkste bewegingen van de joodse moderniteit: de Haskala, de « Joodse Verlichting », die van het einde van de 18de eeuw tot het begin van de 20ste eeuw de Hebreeuwse taal wilde vernieuwen, het joodse denken openstelde voor profane kennis en een kritische inventaris van het letterkundig erfgoed van Israël samenstelde.

Het beroep van bibliograaf, dat de joodse traditie in hoog aanzien houdt, is geen geringe zaak. Het catalogiseren, dateren, toewijzen en beschrijven van Hebreeuwse boeken en handschriften is het vervullen van een werk van bewazing van de herinnering — een werk waarin de talmudische eruditie, overgeleverd van de bet midrash, en de filologische nauwkeurigheid van de moderne wetenschap samenkomen. In een Asjkenazische wereld waar het boek het voornaamste heilige object was, datgene waaromheen het gehele spirituele leven zich organiseerde, was de bibliograaf de wachter die de teksten voor de vergetelheid behoedde. Door zijn leven aan deze taak te wijden, belichaamde Isidore Goldblum een van de kardinale deugden van de traditie van Israël: de liefde voor studie, de Talmud Torah, en de plicht van overdracht — deze zakhor, « gedenk », die de gehele geschiedenis van het joodse volk doorkruist.

Als Hebraeuwse schrijver behoorde hij tot die generatie van de Haskala in Oost-Europa die van de vernieuwing van het Hebreeuws, een taal die tot dan toe tot de liturgie en studie beperkt was, het instrument van een culturele renaissance maakte. Deze beweging van herleving van de joodse letteren, die Delphine Bechtel voor het Midden- en Oost-Europese gebied heeft bestudeerd, bereidde — in het Hebreeuws als in het Jiddisch — de opkomst van een moderne joodse literatuur voor [Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale, 2002]. Dat de Goldblum-lignée aan dit grondleggende moment een van zijn discrete ambachtslui gaf, een man van catalogi en kolofoenen eerder dan van tribunes, zegt genoeg over zijn eigen manier van diensten bewijzen: in het geduldige duister van bibliotheken, in dienst van de boeken van anderen.

Om te meten wat het betekende om een jiddische naam als Goldblum in de 19e en 20e eeuw te dragen, moet men de culturele gisting van de Asjkenazische wereld terugplaatsen waarvan deze familie onderdeel uitmaakte. Het jiddisch was niet slechts de taal van het dagelijks leven: het werd, op het einde van de 20e eeuw, het voertuig van een buitengewone bloei van literaire, theatrale en journalistieke produktie. Dovid Katz heeft dit « onvoltooide » verhaal van een taal verteld die door miljoenen sprekers werd gedragen, van de Baltische zee tot de Zwarte zee [Katz, Words on Fire: The Unfinished Story of Yiddish, 2004].

Dit was het tijdperk van de grote klassieken — Mendele Moykher-Sforim, Sholem Aleichem, I. L. Peretz — van wie Ken Frieden aantoonde hoe zij een jiddische proza die zowel populair als geleerd was stichtten [Frieden, Classic Yiddish Fiction, 1995], en van de crisis van de moderniteit die de jiddische fictie schudde in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog [Krutikov, Yiddish Fiction and the Crisis of Modernity, 1905-1914, 2001]. Het was ook het gouden tijdperk van het jiddische theater, ontstaan met Abraham Goldfaden en tot zijn hoogtepunt gebracht door rondtrekkende troepen als de Vilna Troupe, waarvan Debra Caplan het avontuur heeft nagevorst en Nahma Sandrow de wereldgeschiedenis [Caplan, Yiddish Empire, 2018] ; [Sandrow, Vagabond Stars, 1996] ; [Quint, The Rise of the Modern Yiddish Theater, 2019]. De pers in het jiddisch en het ladino, bestudeerd door Sarah Abrevaya Stein, rukte massale joodse groepen uit het culturele analfabetisme en voerde hen in de moderniteit [Stein, Making Jews Modern, 2004].

In dit universum begon ook de stem van vrouwen zich te doen horen: Kathryn Hellerstein heeft vier eeuwen jiddische vrouwenpoëzie opgegraven, onthullend een lange tijd genegeerde traditie [Hellerstein, A Question of Tradition: Women Poets in Yiddish, 1586-1987, 2014]. Men denke daaraan, onder de voornamen die in de Goldblum-lignee voorkomen, aan deze Yetta — jiddisch diminutief — die de bewaarsters van het huishouden en de taal waren: het was vaak door hen dat het mame-loshn, de « moedertaal », van generatie op generatie werd doorgegeven. De Goldblum-lignee behoort door haar naam zelf van « gouden bloem » geheel terecht tot deze jiddische beschaving die er in slaagde van de schoonheid van het woord een draagbare vaderland te maken.

De geschiedenis van Goldblum, zoals die van de meeste Joodse families uit Oost-Europa, wordt doorkruist door de grote migratiebeweging die tussen de jaren 1880 en de sluiting van de Amerikaanse grenzen in de jaren 1920 miljoenen Joden op de vlucht joeg voor pogroms, ellende en vervolgingen. De naam Goldblum duikt op in registers van de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk tussen 1880 en 1920, met het grootste aantal geregistreerde families in de Verenigde Staten rond 1920 [Ancestry.com]. Immigratiearcfieven bewaren honderden dossiers onder deze naam, getuigenissen van deze overtochten naar de Nieuwe Wereld [Ancestry.com, passenger records].

De familietraditie van veel dragers van de naam — verzameld op Joodse genealogieforums — plaatst de Goldblum-wortels in Polen, met name in de regio Krakau, evenals in Argentinië, waar de asjkenazische gemeenschap van Buenos Aires een belangrijk deel van de emigratie opving [hebrewsurnames.com, mondelinge overlevering]. Deze familieherinneringen, van mond tot mond doorgegeven, kunnen niet allemaal door het archief worden geverifieerd; het is gepast om ze met de voorzichtigheid van de eerlijke chroniqueur te benaderen. Waar de traditie spreekt van een Krakoause oorsprong, bevestigen de naamkundeige catalogi op zijn minst dat de naam stevig verankerd was in de Oostenrijkse Galicië en het Congrespolen, wat het verhaal aannemelijk maakt zonder het absoluut aan te tonen.

Deze verspreiding — naar Noord-Amerika, Latijns-Amerika, Engeland en vervolgens naar het Land Israël — is niet alleen een statistische gegevenheid. Ze herhaalt, op schaal van één familie, het duizendjarige lot van de golah, de diaspora, waar elke ballingschap ook een verplanting was en waar de gouden bloem, ontworteld uit haar Galicische bodem, onder andere hemelen wist op te bloeien. In deze beweging leest men een discrete maar taai voortdurende deugd: het vermogen tot uithoudingsvermogen en vernieuwde worteling, de Joodse kunst om van een gastland een nieuwe woning te maken zonder de herinnering aan de eerste te verloochenen.

De twintigste eeuw zag de naam Goldblum wortels schieten in het Land Israël en zich onderscheiden op een totaal ander terrein dan dat van oude boeken: dat van wetenschap en burgerlijke betrokkenheid. Amiram Goldblum, geboren in 1945, is een Israëlische scheikundige en activist [Wikipedia, Goldblum] [Q56244326 — Wikidata].

Als onderzoeker in geneesmiddelchemie, specialist in moleculaire modellering en computerondersteund ontwerp van medicijnen, voerde Amiram Goldblum zijn academische carrière in Israël uit, dragende bij aan wetenschappelijke kennis in een land dat onderzoek tot een van de pijlers van zijn bestaan maakte. Maar zijn naam is ook onlosmakelijk verbonden met een inzet voor vrede en mensenrechten: hij was een van de oprichters, in 1978, van de beweging Shalom Akhshav — « Vrede nu » —, de voornaamste Israëlische organisatie die zich inzet voor een onderhandelde oplossing van het Israëlisch-Arabische conflict. Deze betrokkenheid plaatst de Goldblum-lignée in het hart van een van de scherpste en edelste spanningen in de Joodse traditie: de verhouding tot oorlog, tot de vreemdeling en tot gerechtigheid.

Want de Torah, hoewel zij de noodzakelijkheid van verdediging erkent, gebiedt onophoudelijk « rechtvaardigheid na te streven » — tsedek, tsedek tirdof (Deuteronomium 16, 20) — en herhaalt zesendertig keer, zegt de Talmud, de plicht om de vreemdeling lief te hebben, « want gij waart vreemdelingen in het land Egypte ». Door zijn leven tegelijk aan genezing door wetenschap en aan dialoog door activism te wijden, belichaamt Amiram Goldblum deze dubbele trouw: die van de geleerde die kennis in dienst van het leven stelt, en die van de burger die de onvermijdelijkheid van conflict weigert. Dat de drager van een naam die « gouden bloem » betekent ervoor heeft gekozen vrede te cultiveren, is niet zonder een zekere helderziende ironie — alsof de roeping ingeschreven in de naam, schoonheid boven kracht gesteld, daar haar volledige vervulling heeft gevonden.

Aan het einde van deze route tekent zich een draad af die de verspreide dragers van dezelfde naam verbindt over grenzen en generaties heen. De lineage Goldblum heeft geen beroemde rabbijnse dynastie nagelaten, geen grote financiers of verovenaars; haar grootheid is van een ander soort, discreter en meer trouw aan wat Israëls geheugen het meest intiem heeft.

Deze draad is die van kennis in dienst van de gemeenschap. Hij loopt van Isidore Goldblum, de bibliograaf die over de boeken van zijn volk waakt en werkte aan de vernieuwing van het Hebreeuws, tot Amiram Goldblum, de chemicus die moderne wetenschap in dienst van gezondheid zet en geweten in dienst van vrede. Twee mannen, twee eeuwen, twee werelden — de ene in de bibliotheken van Galicië in de Haskalah, de ander in de laboratoria van de staat Israël — maar een zelfde roeping: die van de oved, van degene die door de geest dient.

Men moet zich hier voor iedere hagiografie hoeden. Van deze lineage kennen we slechts enkele figuren die uit de anonimiteit van de menigten zijn gerezen; duizenden Goldblum leefden en stierven zonder geschreven spoor na te laten, ambachtslieden, handelaren, gezinsmoeder, en ook slachtoffers van de grote catastrofes van de eeuw — want een naam zo geworteld in Polen en Galicië kon niet ontsnappen aan de schaduw van de Shoah, ook al ontbreken de precieze archieven om daarvan de details vast te stellen. Deze stilte zelf maakt deel uit van het verhaal, en eerlijkheid gebiedt niet het in te vullen met verzinsel. Wat men met zekerheid kan stellen is dat waar de naam Goldblum een gedocumenteerde indruk heeft nagelaten, dit was door het boek, door kennis en door zorg voor de ander.

« Gouden bloem » : de naam Goldblum is een belofte gedaan aan de drempel van de moderniteit, op het moment dat landloze en titelloze Joodse families zich een erfelijke naam moesten kiezen en in twee Duitse woorden alles legden wat zij het meest kostbaar hadden — de schoonheid en de waarde, het goud en de bloem, het duurzame en het tere in elkaar verzoend.

Van al de deugden van de traditie van Israël was het de liefde voor kennis in dienst van de gemeenschap die deze lignée het best tot uitdrukking bracht. Van de geleeerde bewaring van het boekenbezit, volbracht door Isidore Goldblum de bibliograaf, tot de medische wetenschap en de inzet voor vrede van Amiram Goldblum, een dezelfde gouden draad loopt door de generaties heen: de overtuiging dat kennis alleen zin heeft als zij wordt gedeeld, dat studie een dienst is en dat kennis een verplichting tegenover anderen meebrengt. Dit is één van de hoogste uitdrukkingen van het gebod van Talmud Torah — studeren niet alleen voor jezelf, maar voor het leven van de wereld.

Aldus neemt de Goldblum-lignée, in haar bescheidenheid zelf, deel aan de grote collectieve herinnering van Israël : die van een volk dat, beroofd van alles behalve zijn boeken en zijn taal, van studie zijn draagbare heiligdom maakte en van overdracht zijn enige adel. De gouden bloem heeft geen wortels in slechts één grond : zij bloeit opnieuw overal waar een Goldblum zich over een tekst heeft gebogen, een geneesmiddel heeft gezocht, of naar de vreemdeling heeft uitgestrekt. En zolang een boek deze naam op zijn titelpagina draagt, blijft de gouden bloem bloeien.