Familie Giuli

Het zekere ankerpoint van deze lignee is een werk. In 1925 verschijnt in Florence I cognomi degli ebrei d'Italia van Samuele Schaerf, een pioniersbedrijf gericht op het inventariseren en interpreteren van de familienamen die door de Joden van het schiereiland werden gedragen. Het werk, opnieuw uitgebracht in facsimile, blijft een referentie, ook voor moderne bibliografische catalogi van de Italia Judaica. Het is in deze inventaris dat de naam Giuli wordt geverifieerd als Joods-Italiaanse familienaam, wat het eerste en onbetwistbare gegeven van ons verhaal vormt.

Het werk van Schaerf was geen simpele geleerde curiositeit. De namen van een gemeenschap inventariseren, betekent het bestaan ervan, de dichtheid ervan, de rechtmatigheid ervan in het nationale landschap bevestigen. In 1925 was Italië nog niet in vervolging ingestort; het gebaar van Schaerf behoort nog tot het emancipatietijdperk, deze lange verovering van burgerlijke gelijkheid waarvan Gadi Luzzatto Voghera het debat heeft nagetekend voor de jaren 1781-1848. Joods-Italiaanse families noemen en classificeren, betekende ze dan in de Italiaanse natie als volwaardige burgers inschrijven — niet als gedulde buitenlanders.

In deze daad van herinnering uit zich reeds een deugd die de Joods-traditionele cultuur zeer hoog stelt: de zakhor, het gebod zich te herinneren. Namen vastleggen, betekent het vergeten weigeren, betekent registratie bijhouden van een volk dat, via de Mishna en de Talmoed, van getrouwe overdracht een heilige verplichting heeft gemaakt. De familienaam Giuli, in Schaerfs catalogus opgenomen, houdt op een privé-gegeven te zijn en wordt een schakel in deze gedachtenisketen. De familie neemt zo, wellicht zonder het te weten, deel aan de zorg die het judaïsme draagt voor het behoud van haar eigen sporen.

Wat zegt de naam Giuli zelf? Hier gebiedt voorzichtigheid zich op, en eerlijkheid gebiedt ons van hypothesen te spreken in plaats van zekerheid. De Joodse familienamen in Italië verdelen zich, volgens de typologieën die door historici zijn vastgesteld, in enkele grote families: toponymische namen, afgeleid van een plaats van herkomst; patronymische namen, voorkomend uit een voorouderlijke voornaam; beroepsnamen; en Hebreeuwse namen aangepast aan de Italiaanse taal.

De naam Giuli zou tot verschillende van deze categorieën kunnen behoren. Men kan erin lezen, met voorzichtigheid, een vorm afgeleid van een voornaam — die van Giulio, van het Latijnse Iulius —, een plausibele hypothese voor een oude gemeenschap die diep geromaniseerd was, waarvan veel leden sinds de Oudheid Latijnse namen droegen. Men zou deze ook kunnen verbinden met een toponiem, zoals Giuliano, frequent in de Italiaanse geografie. Geen enkele bron uit het corpus brengt uitsluitsel: wij bevinden ons hier op het terrein van aangenomen redactionele gissing, en het zou oneerlijk zijn om als vastgesteld voor te stellen wat een waarschijnlijke lezing blijft.

Deze onzekerheid zelf is leerzaam. Zij herinnert eraan dat de Joden van Italië, aanwezig op het grondgebied van de schiereiland sinds de Romeinse tijd, al vroeg de plaatselijke naamgeving hebben aangenomen, tot het punt dat hun namen zich vaak vermengen met die van hun christelijke buren. Nicola Ferorelli en Attilio Milano hebben aangetoond hoezeer deze gemeenschap van het Zuiden en het centrum diep geworteld was, sprekend de taal van het land, dragend zijn namen, en toch trouw aan zijn Wet. De naam Giuli, in zijn dubbelzinnigheid zelf, getuigt van dit vermogen tot integratie zonder verloochening — een discrete manier om twee werelden te bewonen, de stad van de mensen en het verbond met God.

Om te begrijpen wat het leven van een Italiaanse joods gezin met een naam als Giuli kon betekenen, moet je je tot de gedocumenteerde geschiedenis van de gemeenschap waartoe het behoorde, wenden. De Joden van Italië vormen de oudste kern van de diaspora van Westeuropa: gevestigd in Rome al vanaf de 2e eeuw vóór onze jaartelling, en vervolgens in heel het Mezzogiorno, leefden zij daar, volgens Ferorelli, in een continuïteit van de Romeinse oudheid tot de 18e eeuw.

In de tijd van de Renaissance, waarvan Robert Bonfil de Joodse cultuur meesterlijk heeft beschreven, kenden deze gemeenschappen een opmerkelijke intellectuele en economische vitaliteit. Italiaanse Joden waren geldschieters en artsen, drukkers en talmudisten, dichters en filosofen; zij hielden academies, kopieerden en drukten Hebreeuwse boeken, voerden dialogen met het christelijke humanisme terwijl zij hun eigen traditie verdiepten. Het was het tijdperk waarin de talmudische wijsheid en het Italiaans-Joodse denken uitstraaling hadden, waarin rabbi's rechtvaardigheid uitoefenden volgens de halakha binnen autonome gemeenschappen.

In deze wereld zou een familie als de Giuli, mocht zij toen leven, deel kunnen hebben uitgemaakt van dit weefsel van ambachtslui en geleerden. Zonder direct bewijs kunnen we haar geen naamgegeven werk toekennen. Maar de collectieve geschiedenis werpt licht op het waarschijnlijke: geldlening, uitgeoefend omdat andere wegen gesloten waren, ging in deze gemeenschappen vaak gepaard met een intens gebruik van tsedaka, de verplichte liefdadigheid, en de oprichting van broederschappen voor wederzijdse hulp. Economische actie en zorg voor de ander gingen hand in hand — de verworven rijkdom veranderde in plicht tegenover de arme, de zieke, de voorbijganger. Dit is een van de meest constante deugden van de Italiaans-Joodse identiteit, en de familie Giuli, als fragment van dit lichaam, was daar waarschijnlijk erfgenaam van.

Dat de stichtingsbron van de lignée — het werk van Schaerf — in 1925 in Florence werd gepubliceerd, is niet onbelangrijk. Florence neemt een bijzondere plaats in in de geschiedenis van het Italiaans judaïsme, zoals Roberto G. Salvadori van de oorsprong tot heden heeft uitgewerkt. Als stad van lening en bankwezen ten tijde van de Medici's, en vervolgens zetel van een ghetto onder het groothertogdom, werd zij na de emancipatie een van de grote centra van het Italiaans judaïsme, met een monumentale synagoge en een intens intellectueel leven.

Wij beschikken over geen archiefstukken die de familie Giuli expliciet aan de Florentijnse gemeenschap koppelen. Maar het snijpunt van de plaats van uitgave en de inhoud van het boek nodigt uit om Toscane als een van de mogelijke horizonten van deze lignée te beschouwen, evenals Rome of de Mezzogiorno. Het is hier dat herinnering en archief elkaar beantwoorden zonder zich te vermengen: de naam is vastgesteld, de plaats is suggestief, maar de directe verbinding dient nog tot stand te worden gebracht.

Wat Florence echter zeker onderwijst, is dit: de Joodse gemeenschap heeft daar lange tijd inbreng in het collectieve leven belichaamd, deelnemend aan het economische leven van de stad terwijl zij haar eigen instellingen handhaafde — scholen, rabbijnse tribunalen, liefdadigheidswerkzaamheden. Tolerantie, toen zij heerste, was nooit een verworvenheid maar een broos verovering, voortdurend opnieuw betwist in het debat over emancipatie dat Luzzatto Voghera heeft onderzocht. Een Florentijnse familie Giuli zou het ritme van deze afwisselingen van openheid en terugtreding hebben meegemaakt, getuigend van de standvastigheid van een volk dat trouw aan zichzelf bleef onder wisselende regimes.

De geschiedenis van elke Italiaanse joodse lignée ontmoet in de twintigste eeuw de afgrond. In 1938 kondigde het fascistische regime raciaal wetten af, die de Joden van Italië de burgerschap ontnamen die hen de emancipatie minder dan een eeuw eerder had gegeven. Het werk van Enzo Collotti, Michele Sarfatti en Marie-Anne Matard-Bonucci heeft in detail de mechanismen van deze wettelijke vervolging vastgesteld: censusopneming, uitsluiting uit scholen en beroepen, onteigening, administratieve markering. Fabio Isman heeft de documenten zelf van deze bureaucratische uitsluitingsmachine verzameld.

Wat dit onderzoek onthult, is dat de vervolging bij de namen begon. De censusopneming van de Joden in 1938 steunde precies op familienaamidentificatie — het soort kennis dat een werk als dat van Schaerf, dertien jaar eerder met een geheel ander doel ontworpen, onwillekeurig kon aansluiten. Een naam opgenomen in de catalogus van 1925 om een toebehoren te bevestigen, werd in 1938 een gegeven voor registratie. De omkering is duizelingwekkend en moet zonder omhaal genoemd worden: het is de schaduw die door dit boek trekt.

Toen kwam het ergste. Na september 1943 organiseerden de Duitse bezetting en de Republiek van Salò de deportaties. Liliana Picciotto heeft in Il libro della memoria naam voor naam de Joden geregistreerd die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd. De dagboeken en brieven verzameld door Mario Avagliano en Marco Palmieri geven stem aan hen die de jacht, het clandestiene bestaan, de afwachting beleefden. Op deze pagina's was deugd niet langer studie of handel, maar de simpele waardigheid om te overleven, de zijnen te beschermen, soms om op te nemen en te verbergen — de hakhnassat orḥim, de gastvrijheid, voortgestuwd tot het risico van de dood. Het is in deze beproeving dat het collectieve geheugen van Israël, dat van ballingschap en herhaling van vervolging, zich voegt bij het lot van elke joodse familie in Italië, inclusief, naar alle waarschijnlijkheid, dat van Giuli.

Wat blijft er, aan het einde van deze reis, over van de lineage Giuli? Een naam, eerst en vooral — en dat is al veel. In de joodse traditie is de naam niet een lege envelop: het is shem, het draagt de herinnering van een voorouder en de hoop op continuïteit. De Talmud leert dat de rechtvaardige drie kronen achter zich laat, waaronder die van de goede naam. Dat een familienaam heeft standgehouden tot hij in de inventaris van Schaerf staat, en vervolgens in dit Groot Boek, is het teken dat een keten niet is verbroken.

We moeten de stiltes aanvaarden. We kennen noch de gezichten, noch de precieze beroepen, noch de halachische besluiten, noch de naamgenoemde daden van liefdadigheid van deze familie. Het archief van het corpus heeft nog geen manuscript geleverd dat haar citeert. Deze leemte is geen mislukking van het verhaal: het is de waarheid ervan. Een eerlijk Groot Boek geeft liever toe wat het niet weet in plaats van uit te vinden wat zou vleien. De lineage Giuli blijft, in wezen, een lineage in afwachting van archieven — en dit boek is een uitnodiging gericht aan genealogen, aan bewaarders van gemeentelijke registers en aan de nakomelingen zelf.

Maar wat door deze naam wordt overgedragen gaat verder dan de enkele familie. Door een joods familienaam uit Italië van de Romeinse tijd tot vandaag de dag te dragen, door de emancipatie, de Renaissance van de letteren en de afgrond van de rassetwetten, heeft de lineage Giuli deelgenomen, als een draad onder duizenden, aan de weefsel van de italkim — deze gemeenschap die zichzelf wist te blijven onder alle machten. Dat is haar erfenis: de discrete volharding, de onopvallende trouw, het voortbestaan als vorm van trouw aan het Verbond.

Aan het einde van dit Grote Boek is het passend om, met de beloofde nauwkeurigheid, aan te geven wat de Giuli-lignée onder alle deugden van Israël het best heeft uitgedrukt. Het is noch een beroemd theologisch werk, noch een opvallend fortuin, noch een grondleggende rabbijnse beslissing — geen van dit alles is onder haar naam tot ons gekomen. Wat zij belichaamt, behoort tot een bescheidener en niet minder essentiële deugd: de persistentie van geheugen en trouw aan het lidmaatschap, dit vermogen van een Joods naam om door de eeuwen van het schiereiland heen te gaan zonder op te lossen, van de Romeinse wereld tot de catalogus van 1925, van emancipatie tot de beproeving van de rassetwetten.

Deze deugd noemt de traditie zakhor — gedenk. Het is misschien de meest fundamentele van allemaal, want zij maakt de anderen mogelijk: zonder geheugen geen Wet die wordt overgedragen, geen rechtschapenheid die wordt onderwezen, geen liefdadigheid die wordt voortgezet. Door te blijven bestaan, door haar naam te laten graveren waar men registratie houdt van het Joodse volk van Italië, heeft de familie Giuli, op haar discrete wijze, het werk van herinnering volbracht.

Dit boek zal daarom opengesteld blijven. Het wacht op geboorteaktes en ketubbot, grafschriften en gemeentelijke lijsten die, op een dag, deze naam gezichten zullen geven. Tot zolang blijft de Giuli-lignée wat zij altijd is geweest in de lange geschiedenis van Israël: een trouwe schakel in een grotere keten dan zijzelf, en daarvoor alleen al waardig van een Groot Boek.