Familie Ghersfeld

Het enige expliciet aan de naam Ghersfeld gekoppelde referentiedocument is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, verschenen te Florence in 1925. Deze inventaris, geproduceerd in de context van een groeiende belangstelling voor de geschiedenis en sociologie van Italiaanse Joden in het begin van de twintigste eeuw, inventariseert en classificeert de achternamen van Joodse families op het schiereiland en tracht, waar mogelijk, de herkomst ervan aan te geven — toponymisch, beroepsmatig, patronymisch of afgeleid van de bijbelse traditie [Schaerf, 1925].

De inschrijving van de naam Ghersfeld in dit repertorium heeft de waarde van een attestatie: zij bevestigt dat uiterlijk in de jaren 1920 één of meer families met deze naam als behorend tot de Italiaans-Joodse wereld werden geïdentificeerd. De classificatie van Schaerf is des te betekenisvoller omdat zijn werk voorkeur geeft aan namen die daadwerkelijk gedocumenteerd zijn in gemeentelijke registers, belastinglijsten en gettoarechieven, eerder dan aan zuiver hypothetische vormen. De aanwezigheid van Ghersfeld in dit corpus verankert het dus in een sociale werkelijkheid en niet slechts in zuivere etymologische speculatie.

Men moet echter de grenzen van deze enige bron meten. Schaerf verstrekt voor het merendeel van de namen die hij inventariseert slechts een beknopte aanduiding — soms slechts de spelling, soms een opmerking over de herkomst. De naam Ghersfeld behoort tot deze categorie van geatteststeerde maar weinig becommentarieerde achternamen, waarvan de historische loopbaan door comparatieve redenering moet worden gereconstrueerd. Hier biedt de Italiaans-Joodse geschiedenis, zoals zij door het onderzoek van de afgelopen decennia is vernieuwd, een interpretatief kader. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, werd het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance gekenmerkt door een veelvoud van „naties" — Italiaans, Duits, Frans, vervolgens Iberisch — die binnen dezelfde steden naast elkaar bestonden, zich onderscheidden en soms versmelten [Bonfil, 1994]. Een naam met een Germaans uiterlijk zoals Ghersfeld vindt zijn natuurlijke plaats in het compartiment van de Joden tedeschi, deze Asjkenazi's afkomstig uit de Rijkslanden.

De morfologische analyse van de patroniem wijst sterk naar een Germaanse toponymische oorsprong. Het achtervoegsel -feld is een van de meest productieve elementen in de Duitse toponomastiek en onomastiek: het duidt het veld, de vlakte, de open ruimte aan, en gaat deel uit van de samenstelling van talloze plaatsnamen en, door afleiding, van talrijke namen van Askenazische Joodse families (Rosenfeld, Blumenfeld, Sommerfeld). De initiële component verwijst zeer waarschijnlijk naar Hersfeld — tegenwoordig Bad Hersfeld, in Hessen —, een stad van middeleeuwse ouderdom, georganiseerd rond haar benedictijner abdij. De vorm Ghersfeld vertegenwoordigt dan de Italiaanse transcriptie van een Germaanse Hersfeld(er), waarbij het Gh- in Italiaanse grafische weergave de aspireerde of gutturale aanval dient weer te geven die het Italiaans niet anders noteert.

Dit type afleiding is volkomen conform de gedocumenteerde mechanismen van de vorming van Askenazische Joodse namen. Vóór de invoering van vaste patroniemen door de administrations van het Imperium aan het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw, duidden Joden uit de Duitse landen zich frequent aan met een naam van plaats van herkomst, die de route van een naar een ander stedelijk centrum verdreven of verplaatste familie markeerde. De naam werd aldus de kaart van een ballingschap. Een Jood uit Hersfeld, die naar een ander centrum was uitgeweken, kon worden aangeduid als der Hersfelder — « die uit Hersfeld » — waarna dit epitheton zou verstenen tot een erfelijk patroniem.

Deze toponymische hypothese blijft waarschijnlijk eerder dan vastgesteld, omdat een documentaire keten ontbreekt die een Italiaanse family Ghersfeld expliciet aan de stad Hersfeld verbindt. Zij steunt echter op de regelmatigheid van Askenazische onomastische patronen en op het goed geattesteerde feit dat Noord-Italië reeds vanaf de late Middeleeuwen migratiestromingen van Joden uit de Duitse wereld ontving. Deze Ashkenazim aan gene zijde van de Alpen bewaarden lang hun namen van herkomst, hun riten en hun taal, alvorens geleidelijk te italianiseren — een proces waarvan de grafie zelf van Ghersfeld het zichtbare spoor draagt.

Om te begrijpen hoe een Hessische naam in Italië wortel kon schieten, moet men herinneren aan de grote migratiebeweging die van de veertiende tot zestiende eeuw talrijke Joodse families van de Rijksgebieden naar het schiereiland voerde. Vluchtend voor vervolgingen, verwijzeringen en massamoorden die de geschiedenis van de Rijnlandse en Zuid-Duitse gemeenten doorspekte, staken deze Joden de Alpen over en vestigden zich in steden en dorpen van Noord- en Centraal-Italië — Piëmont, Lombardije, Venetië, Emilia-Romagna, Toscane.

Het onderzoek van Robert Bonfil heeft aangetoond hoe diep de Italiaanse Joodse samenleving van de Renaissance werd gestructureerd door deze veelheid aan herkomsten: de inheemse Italiaanse Joden (italkim), de Duitse Ashkenazi's (tedeschi), en later de Iberische Sefarden leefden samen, elk met hun synagoge, hun ritus en hun gebruiken, binnen dezelfde steden [Bonfil, 1994]. De tedeschi speelden een bijzondere rol in de ontwikkeling van geldlening tegen onderpand en financiële activiteiten die de christelijke autoriteiten hun toestonden, terwijl zij tegelijk een intens religieus en intellectueel leven onderhielden.

Deze culturele vitaliteit laat zich vooral zien in de manuscriptproductie. Noord-Italië was aan het eind van de Middeleeuwen en tijdens de Renaissance een belangrijk centrum voor het kopiëren en verluchten van Hebreeuws-geschreven handschriften, waar Ashkenazi- en Italiaanse invloeden zich mengden, zoals Giulia Tamani in haar werken over versierde Hebreeuws-geschreven handschriften in Italië heeft onderzocht [Tamani, 2010]. Een familie van Duitse komaf die in deze kring was gevestigd, nam daadwerkelijk deel aan een wereld waarin heilige geschriften en kennisoverdracht een centrale plaats innamen. De Joodse filosofie en middeleeuwse denkbeelden, zoals Colette Sirat die uit manuscripten en gedrukte teksten heeft gereconstrueerd, circuleerden in dezelfde netwerken, verbindend de Ashkenazi-gemeenten van Italië met de grote intellectuele stromingen van de diaspora [Sirat, 1983].

Het is in dit kader dat men waarschijnlijk de aankomst en vestiging van een Ghersfeld-lignée kan plaatsen: die van een tedesca-familie onder andere, wier naam de herinnering aan een plaats van herkomst bewaarde, terwijl haar leden zich geleidelijk in het Italiaanse Joodse landschap voegden.

Vanaf de zestiende eeuw transformeerde de instelling van het getto — ingesteld te Venetië in 1516 en vervolgens gegeneraliseerd in de Italiaanse staten naar aanleiding van maatregelen van het Pausdom en de vorsten — de bestaansvoorwaarden van de Joden op het schiereiland diepgaand. De opsluiting in een gesloten wijk was weliswaar een zware beperking, maar had als paradoxaal gevolg dat de communautaire structuren werden versterkt en de interne 'nationale' identiteiten werden bewaard.

In deze context bleven de onderscheidingen tussen italiani, tedeschi en ponentini (de Sefardiese Joden uit het Westen) lange tijd levendig. Families van Germaanse afkomst behielden vaak hun ritueel (de minhag Ashkenaz), hun eigen synagoge en, precies daarom, hun namen die uit de wereld van het Keizerrijk waren overgeleverd. De familienaam Ghersfeld functioneerde in een dergelijke configuratie als een marker van toebehoren tot de Askenazische component van de gemeenschap — een naamkundige herinnering aan de oorsprong, van generatie op generatie doorgegeven binnen het getto.

De stabilisering van Joodse familienamen, die lange tijd vloeibaar waren, versnelde door het effect van gemeentelijke registers, belastingrollen en, in de moderne tijd, de administratieve vereisten van de staten. Dit is de afzetting die Schaerf in het begin van de twintigste eeuw in staat stelde familienamen zoals Ghersfeld in te schrijven als gevestigde en overdraagbare namen [Schaerf, 1925]. De logica is consistent: een Duitse naam gedragen door een Italiaanse familie op het moment van 1925 veronderstelt een meereeuwse aanwezigheid, de tijd die nodig is opdat een Hersfelder een geïtalianiseerde Ghersfeld wordt, ingeschreven in het register van een gemeenschap op het schiereiland.

Het is echter passend hier de status van de waarschijnlijkheid vast te stellen. Geen geraadpleegde bron maakt het mogelijk, in de huidige stand van zaken, het Italiaanse centrum van de lignage nauwkeurig te lokaliseren — Venetië, Ferrara, Mantua, Padua of enig ander stadje met een sterke tedesca-aanwezigheid — noch haar interne genealogie na te schetsen. Wat het archief toestaat, is de reconstructie van een kader: dat van een Askenazische familie uit Italië, wiens naam de handtekening van een Duitse migratie en de voetafdruk van een aanpassingsprocedé op het schiereiland draagt.

Voorbij de documentatie nodigt de naam Ghersfeld uit tot nadenken over wat het betekent een familienaam in de joodse traditie te dragen. Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond dat het joodse geheugen niet eerst en vooral een kwestie van geschiedenis in kritische zin is, maar transmissie — ritueel, liturgisch, familiaal — van een verleden dat heden wordt gemaakt [Yerushalmi, 1984]. Een familienaam is een van de meest intieme dragers van dit geheugen: hij schrijft in het vlees zelf van de stamboom de herinnering aan een plaats, een verbanning, een oorsprong in.

In het geval van Ghersfeld is wat de familie in het dragen van haar naam overdraagt, de herinnering aan een verplaatsing — van Hessen naar Italië —, het spoor van een germaanse wereld die werd verlaten en een Italiaanse wereld die werd aanvaard. De naam wordt aldus een verdichting van geschiedenis, een talisман van namen. Deze dimensie raakt aan de manier waarop hedendaags joods denken heeft nagedacht over de verhouding tussen schrift, woord en transmissie: Léon Askénazi heeft onderstreept hoezeer de joodse traditie leeft van de vruchtbare spanning tussen wat door het schrift vast wordt gelegd en wat via het levende woord circuleert [Askénazi, 1999]. Een doorgegeven naam neemt deel aan deze dialektiek: gegraveerd in registers (het schrift) en uitgesproken van generatie op generatie (het woord).

Armand Abécassis, mijmerend over de overgang « van woestijn naar verlangen », herinnerde eraan dat joodse identiteit zich construeert in beweging, in nomadisme dat niet dwaling is maar zoeken [Abécassis, 1987]. De naam Ghersfeld, merkteken van een levenspad, illustreert deze voorwaarde. En Isaiah Berlin, in zijn essays over de joodse voorwaarde, analyseerde de manier waarop joden in de diaspora hun dubbele toebehoren hebben onderhandeld — tot een eigen erfenis en tot een ontvangende omgeving [Berlin, 1973]. De familie Ghersfeld, germaans van naam en Italiaans van grond, belichaamt precies deze spanning: zij is de plaats, in een enkel woord, van een dubbele trouw.

Deze lezing behoort meer tot het geheugen en de interpretatie dan tot het archief: zij stelt niet een vastgesteld feit voor, maar een manier om in het weinige dat de bronnen vrijgeven in te wonen. Het is het eigene van het encyclopedische werk gewijd aan een bescheiden stamboom dat zij weet vast te houden aan documentaire nauwkeurigheid en luistering naar wat de naam zelf fluistert.

De huidige staat van de documentatie laat verschillende onderzoekspistes open die dit Grote Boek dient aan te geven, zonder deze met zekerheid te verwarren. De eerste betreft de precieze lokalisering van de lignée in Italië: alleen een systematische inventarisatie van de communautaire registers (pinqasim), de fiscale rollen van de getto's en de notariële akten van de voornaamste steden in het noorden van het schiereiland zou het vestigingscentrum van de Ghersfeld kunnen vaststellen en de genealogie ervan schetsen.

De tweede piste raakt de mogelijke diasporische vertakkingen. Germaanse familienamen op -feld kenden in de 19de en 20ste eeuwen uitgebreide migraties naar andere centra van de diaspora, in Midden- en Oost-Europa evenals overzee. Het is niet uitgesloten dat een tak van de lignée dergelijke verplaatsingen heeft gekend, maar geen geraadpleegde bron stelt ons tot op heden in staat zo'n band vast te stellen: dit stellen zou zuiver giswerk zijn.

Het is ten slotte belangrijk de lignée Ghersfeld van Italië niet te verwarren met andere Joodse families uit het Middellandse-Zeegebied waarvan de geschiedenis beter gedocumenteerd is maar waarvan de oorsprong geheel anders is — zoals de grote Sefardische en Judeo-Arabische gemeenschappen van de Magreb en de Livornese wereld. De werken van Lionel Lévy over de Portugese Joodse natie in Livorno, Amsterdam en Tunis [Lévy, 1999], en over de Livornese gemeenschap zelf [Lévy, 1996], evenals die van Eliahou-Éric Botbol over de gemeenschap van Tlemcen [Botbol, 2000] of de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès [Archives de Sidi Bel Abbès], beschrijven Sefardische en Magrebijnse werelden die verschillend zijn van de Askenazische stam waartoe de naam Ghersfeld naar alle waarschijnlijkheid behoort. Deze hier ter sprake brengen betekent het veld waar de lignée moet worden gezocht door contrast af te bakenen: dat van de Joodse tedeschi van Italië, en niet dat van de Iberische of Judeo-Berberse « naties ».

Deze horizonten blijven speculatief. Zij schetsen eerder een programma dan dat zij resultaten opleveren, en nodigen de lezer uit dit hoofdstuk als een uitnodiging tot toekomstig onderzoek te beschouwen in plaats van als een conclusie.

Aan het einde van deze reis wordt de lineage Ghersfeld minder gegrepen door de overvloed aan bronnen dan door de samenhang van wat ervan overblijft. Een naam opgetekend door Samuele Schaerf in 1925 als behorend tot de Joden van Italië [Schaerf, 1925] ; een Germaanse morfologie die, met grote waarschijnlijkheid, naar het Hessische toponiem Hersfeld verwijst ; een geïtalianiseerde spelling die het inburgeren van een tedesca-familie in het schiereiland verraden : deze drie elementen convergeren om het waarschijnlijke portret te tekenen van een Asjkenazische lineage afkomstig uit de keizerlijke wereld en geworteld in Noord-Italië.

Het historische kader dat door modern onderzoek wordt gerealiseerd — de migratie van Germaanse Joden naar Italië, het meervoudig leven van gemeenschappen in de Renaissance, de instelling van het getto en de sedimentatie van familienamen — verleent aan deze hypothese haar degelijkheid [Bonfil, 1994]. De naam zelf, ten slotte, onthult zich als een document van herinnering, samenvattend in enkele lettergrepen de herinnering aan een ballingschap en de geschiedenis van een dubbele toebehorend, Germaans en Italiaans [Yerushalmi, 1984] [Berlin, 1973].

Dit Groot Boek heeft niet beoogd de stiltes van het archief op te vullen, maar ze te eren : nauwgezet onderscheid maken tussen het vastgestelde en het waarschijnlijke, het overgeleverde en het vermoed, en toekomstig onderzoek de taak overlaten om te preciseren wat de naam op zichzelf slechts suggereert. Dit is de roeping van een encyclopedie van de lineage : niet een verleden uitvinden, maar trouw de sporen van een naam verzamelen en ze teruggeven aan het geheugen van degenen die het dragen.