Familie Gerstenfeld

Het eerste document waarover de historicus met de naam Gerstenfeld beschikt, is geen notariële acte: het is de naam zelf. De taalkundige transparantie ervan maakt het tot een volledig onderwerp van studie. Gerstenfeld is een kunstmatig samengestelde Asjkenazische Joodse naam, gevormd uit het Duitse Gerst(en), « gerst », en Feld, « veld » [Geneanet, volgens DAFN2, 2022]. Het adjectief « kunstmatig » is hier doorslaggevend: het geeft aan dat de naam niet afgeleid is van een plaats van herkomst noch van een erfelijk beroep, maar van een naamkunde-constructie, een procedure die kenmerkend is voor familienamen die door Asjkenazische Joden werden aangenomen.

Dit kenmerk verwijst naar een precies moment in de Europese geschiedenis. In de gebieden van het Habsburgse Rijk, in Pruisen en in de Duitse staten dwongen de autoriteiten de Joodse bevolking, rond het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw, vaste en erfelijke familienamen aan te nemen voor administratieve en fiscale doeleinden. Veel van deze namen werden gevormd uit elementen uit de natuur — bloemen, bomen, stenen, landschappen — wat een bloei van poëtische of landelijke samengestelde woorden opleverde: Rosenfeld, Blumenthal, Grünberg, en onder hen Gerstenfeld, « het gerstenveld ». De gerst, een bescheiden en voedende graansoort, past in dit landbouwrepertoire dat geen werkelijk grondbezit impliceert — waarvan Joden meestal werden uitgesloten — maar betrekking heeft op een administratieve esthetiek en een verbeelding van het landelijke karakter.

Het raadplegen van gespecialiseerde woordenboeken bevestigt de consistentie van deze interpretatie. De naam wordt geïdentificeerd als Asjkenazisch-Joods, en zijn betekenis als de samenstelling van gerst en veld [23andMe, volgens DAFN2]. Het is opgenomen in de Dictionary of American Family Names, 2de editie, 2022 [Ancestry, volgens DAFN2]. De geografische verspreiding van de familienaam blijft beperkt, wat consistent is met een naam die ontstaan is in een afgebakend taalgebied voordat deze zich, tijdens migraties, naar Zuid-Europa en later naar Amerika en Israël verspreide.

Onthoud uit dit hoofdstuk één zekerheid en één richting. De zekerheid: de naam Gerstenfeld is, in zijn vorm, onmiskenbaar Asjkenazisch en Duitssprekend. De richting: zijn aanwezigheid in een Italiaans repertoire vergt begrip van de wegen waarlangs zo'n familie de Alpen kon oversteken en zich kon aansluiten bij de gemeenschappen in het schiereiland — een vraag waaraan de volgende hoofdstukken zich wijden.

De aanwezigheid in Italië van een familie met een Germaanse naam verrast de historicus geenszins: zij past in een oud en goed gedocumenteerd fenomeen, namelijk de migratie van Ashkénaziese Joden naar het Italiaanse schiereiland. Vanaf het einde van de Middeleeuwen en het begin van de vroegmoderne periode vestigden zich Joodse gemeenschappen met Duitse taal — de ashkenazim of, in Italiaanse bronnen, de ebrei tedeschi — in Noord-Italië, in Piëmont, Lombardije, Venetië en Friuli, regio's die natuurlijkerwijs opengesteld waren voor de Alpenpassen en voor de Germaanse en Donaulandschappen.

Robert Bonfil heeft meesterlijk het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance beschreven als een mozaïek van « naties » — Italiaans, Duits, Sefardisch, Levantijns — die naast elkaar bestonden, soms concurreerden, binnen dezelfde stedelijke ruimte [Bonfil, 1994]. De Joden van Duitse oorsprong speelden daarin een bijzondere rol: zij brachten hun eigen liturgische rituelen mee (minhag Ashkenaz), hun tradities van talmudische studie, en waren vaak onder de pioniers van leningbankierij in kleine steden, een activiteit die de lokale statuten hun toelieten. Deze immigratie was verre van marginaal en vormde duurzaam het religieuze en culturele landschap van het Noord-Italiaanse judaïsme, waar lange tijd synagoga's en rituelen van Duitse traditie naast Italiaanse en Sefardische rituelen bleven bestaan.

Het is tegen deze achtergrond dat men, voorzichtig, de vestiging van een Familie Gerstenfeld in Italië moet plaatsen. Haar naam duidt haar aan als erfgename van deze Ashkénaziese stroming. Het is aannemelijk — zonder dat de beschikbare lokale archivalia toestaan de datum vast te stellen — dat de dragers van deze naam zich hebben aangesloten bij de gemeenschappen van Duitse traditie in het Noorden, waar het geheugen van de herkomst uit het gebied over de Alpen levendig bleef en waar een Germaanse familienaam niets uitzonderlijks had. Bonfil benadrukt bovendien de mobiliteit van deze Joodse families, die van de ene stad naar de andere circuleerden naargelang van verblijfschartes, uitwijzingen en terugroepingen [Bonfil, 1994].

Het is echter passend om eerlijk de onzekerheid onder ogen te zien. De vorm Gerstenfeld is die van een laat erfelijk familienaam, zoals die vooral rond het begin van de 19de eeuw vast kwam te staan. Twee hypothesen bestaan dus naast elkaar: òf de familie stamt af van een tak van Ashkénaziese oorsprong die al lange tijd in Italië gevestigd was en deze naam aannam tijdens de campagnes ter vaststelling van familienamen in de Napoleontische en post-Napoleontische periode; òf zij vertegenwoordigt een meer recente immigratie, uit de 19de eeuw, vanuit de landen van het Oostenrijks-Hongaarse Keizerrijk naar een Italië dat zich aan het eenigen was. De notitie van Schaerf, die de aanwezigheid van de naam onder Joodse families in Italië bevestigt, beslist in het voordeel van de daadwerkelijke vestiging, zonder de ouderdom daarvan te preciseren [Schaerf, 1925].

Elk onderzoek naar de achternaam Gerstenfeld moet terugkeren naar de bronnen: het werk van Samuele Schaerf. I cognomi degli ebrei d'Italia, aangevuld met een appendix over de adellijke joodse families van Italië, is het werk van Samuele Schaerf [Schaerf, 1925]. Deze inventaris, gepubliceerd in Florence door de uitgeverij « Israel », vormt een van de eerste wetenschappelijke instrumenten voor de Italiaanse joodse onomastiek, een onderneming gericht op het verzamelen en classificeren van namen die door joodse families op het schiereiland werden gedragen.

De omvang van het corpus verdient opmerking. De lijst uit Schaerfs werk inventariseert 1628 joodse cognomi van Italië [Rossoni, volgens Schaerf]. In deze aanzienlijke verzameling is de aanwezigheid van de naam Gerstenfeld dus geen toeval: het is het resultaat van een methodisch inventarisatiewerk, wat aan de vermelding een solide documentaire waarde geeft. Dit is precies deze ontmoeting tussen de geheugen van een familie en het archief van de catalogus die de registratie van kruising rechtvaardigt: de doorgegeven naam wordt bevestigd door de gedrukte referentiebron.

Men moet evenwel meten wat de catalogus zegt en wat zij verzwijgt. Schaerf stelt vast dat een naam bestaat in het Italiaans-joodse landschap; hij stelt echter niet vast de genealogie, noch de precieze plaats, noch het beroep, noch de datum van komst van de dragers. De catalogus is een kaart van aanwezigheden, geen verhaal van geslachten. Voorzichtigheid gebiedt derhalve de aanwezigheid van de naam Gerstenfeld als een vastgesteld feit te beschouwen, terwijl de details van zijn familiegeschiedenis aan het domein van het waarschijnlijke en het giswerk worden voorbehouden. Men zal bovendien opmerken dat de lijsten die uit het werk zijn afgeleid, in de letter G een rijke reeks Italiaans-joodse namen vermelden — Gentili, Gentilomo, Galligo, en vele anderen —, onder welke zich achternamen van duidelijk Germaanse oorsprong voegen, wat de coëxistentie bevestigt van de Italiaanse, Sefardische en Asjkenazische lagen die Bonfil beschrijft [Bonfil, 1994].

De datering van het werk zelf — 1925, met latere drukken en aanvullingen — plaatst deze catalogus op een keerpunt in de geschiedenis van de Italiaanse joden: een oude gemeenschap, grotendeels geïntegreerd sinds de emancipatie van de Risorgimento, op de drempel van de donkere jaren die de raciaalwetten van 1938 zouden openen. Namen inventariseren was ook, onwillekeurig, een inventaris opmaken van een wereld die spoedig zou worden bedreigd.

Indien het noorden van Italië de poort voor Duitse Joden was, werd de grote Toscaanse haven Livorno in de vroegmoderne tijd het kruispunt van alle Joodse diaspora's van de Middellandse Zee. Men kan de geschiedenis van een Joodse familie in Italië niet schetsen zonder dit uitzonderlijke centrum te noemen, waar Portugese Sefaraden, Italiaanse Joden, Levantijnen en aan hun marge enkele families van Duitse oorsprong elkaar kruisten.

Lionel Lévy heeft fundamentele studies gewijd aan wat men de « Portugese Joodse Natie » noemde en aan de Livornese gemeenschap, aantonend hoe de Toscaanse haven van de XVIde tot de XXde eeuw een pool van handel, cultuur en religieuze uitstraling werd die Livorno verbond met Amsterdam, Tunis en het hele Middellandse-Zeegebied [Lévy, 1999] ; [Lévy, 1996]. De Livornine, privileges toegekend door de Medici's, garandeerden de Joden daar een voor die tijd zeldzame vrijheid, die handelaren, drukkers en geleerden aantrok.

Niets bewijst rechtstreeks de vestiging van een Gerstenfeld-familie in Livorno, en eerlijkheid gebiedt dit te zeggen. Maar de verwijzing naar dit centrum is niet willekeurig: zij werpt licht op een fundamentaal mechanisme van de Italiaans-Joodse geschiedenis, namelijk de circulatie van families tussen gemeenschappen. Een Asjkenazische familie uit het Noorden kon door handel, studie of huwelijksalliantie in contact komen met de Sefardische en Livornese netwerken. De grote Joodse centra in Italië functioneerden als een systeem, en een Germaanse familienaam kon heel goed, door huwelijk of handel, verschijnen in de registers van gemeenschappen met een overwegend Sefardisch karakter.

Dit hoofdstuk betreft dus het waarschijnlijke en het contextuele: het beweert niet de Gerstenfeld's aan Livorno te koppelen, maar herinnert eraan dat Joods Italië een ruimte van menging was, waar de identiteiten « Duits », « Italiaans » en « Portugees » elkaar ontmoetten en soms versmelten. De rijkdom van de Livornese Hebreeuwse drukkerij, door Lévy beschreven als een van de laatste grote werkplaatsen van het Middellandse-Zee-judaïsme, verspreidde bovendien boeken tot in de noordelijke gemeenschappen, waarin zij een gemeenschappelijke tekstcultuur weven [Lévy, 1996].

De twintigste eeuw heeft de geografie van de naam Gerstenfeld diepgaand herverdeeld, evenals die van de meeste Joodse achternamen in Europa. Vervolgingen, de Shoah en emigratie hebben de dragers van de naam naar Noord-Amerika en naar Israël verspreid, terwijl het Europese herkomstgebied inkromp. Hedendaagse onomastische woordenboeken registreren deze verschuiving: de naam wordt tegenwoordig met name in de Verenigde Staten aangetroffen, waar hij echter zeldzaam blijft [23andMe, volgens DAFN2]; [Ancestry, 2022].

Een figuur incarneert dit diasporische en geleerde lot: Manfred Gerstenfeld. Geboren in Wenen in 1937, was hij een auteur en onderzoeker van Oostenrijkse afkomst die Israëlisch werd [Wikipedia; manfredgerstenfeld.com]. Hij was voorzitter van het bestuurcomité van het Jerusalem Center for Public Affairs en richtte er het programma op dat gewijd was aan het post-Shoah-tijdperk en antisemitisme, dat hij leidde tot zijn overlijden op 25 februari 2021 [Wikipedia]. Zijn loopbaan — van het Wenen van voor de oorlog tot Jeruzalem — illustreert exemplarisch de trajectorie van gezinnen met Germaanse namen die de beproeving van de eeuw hebben doorstaan: ballingschap, wederopbouw in Israël, intellectuele inzet voor het behoud van het Joodse geheugen.

Het geval Manfred Gerstenfeld verbindt de auteur niet noodzakelijk met de Italiaanse familie die door Schaerf is geregistreerd; men moet voorzichtig zijn met het samensmelten van twee takken waarvan niets bewijst dat ze verenigd zijn. Maar het getuigt van de vitaliteit van de naam en zijn verankering in de hedendaagse Asjkenazische en Israëlische wereld. Het toont ook hoe een achternaam, eens een eenvoudige catalogusvermelding, opnieuw een auteursnaam kan worden, verbonden aan een werk en een gedachte.

Deze intellectuele dimensie verlengt een lange traditie. Het Joodse denken, van de middeleeuwse filosofie bestudeerd door Colette Sirat aan de hand van manuscripten [Sirat, 1983] tot de hedendaagse reflecties van Maurice-Ruben Hayoun over Joodse filosofie [Hayoun, 2023], heeft altijd trouw aan de tekst en openheid voor de wereld gecombineerd. Dat de naam Gerstenfeld tegenwoordig onder die van auteurs en onderzoekers voorkomt, getuigt van deze continuïteit, ondanks de geografische breuken.

Aan het einde van deze reis blijft er één vraag over: de naam Gerstenfeld niet als archiefgegeven, maar als geheugenplaats onderzoeken. Want een familienaam is nooit een zuiver administratief teken: hij wordt, met de tijd, de bewaarplaats van een identiteit, het ankerpunt van een familieverhaal dat van generatie op generatie wordt doorgegeven.

Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond, in zijn inmiddels klassiek geworden essay, dat het jodendom een eigenaardige verhouding tot het verleden onderhoudt: minder bezorgd om kritische historiografie dan om het gebod om zich te herinneren, heeft het lange tijd liturgische en rituele geheugen boven feitelijke reconstructie verkozen [Yerushalmi, 1984]. Deze spanning werpt licht op ons eigen ondernemingen. De familie Gerstenfeld bezit misschien, in haar mondelinge traditie, een verhaal over haar oorsprong — een plaats, een stad, een stamvader — dat het archief noch bevestigt noch weerlegt. Dit doorgegeven verhaal heeft zijn eigen waarheid, verschillend van de vastgestelde waarheid van Schaerfs catalogus.

De eerlijkheid van de historicus bestaat erin beide samen vast te houden zonder ze door elkaar te halen. Léon Askénazi herinnerde eraan dat de joodse traditie geen vastgelegde wetenschap is, maar een levend woord, voortdurend opnieuw geïnterpreteerd door degenen die het ontvangen [Askénazi, 1999]. Evenso heeft Armand Abécassis aangetoond hoe het joods denken zich uitstouwt van woestijn naar verlangen, dat wil zeggen van een oorspronkelijk gemis naar een steeds opnieuw ondernomen zoektocht naar identiteit en betekenis [Abécassis, 1987]. De naam Gerstenfeld neemt deel aan deze dynamiek: « gerstenakker » zonder werkelijk land, figureert hij een symbolische toebehoring eerder dan een bezit, een denkbeeldig geworteldheid in een aarde die de geschiedenis de Joden van Europa vaak weigerde.

Isaiah Berlin heeft tenslotte de joodse voorwaarde geanalyseerd als die van een identiteit tussen meerdere werelden gehouden, tot helderheid gedwongen door zijn positie van tussenstand [Berlin, 1973]. De familienaam Gerstenfeld concentreert precies deze tussenstand: duits door de taal, italiaans door de attestatie, ashkenazisch door de traditie, israëlisch en amerikaans door de hedendaagse verstrooiing. Het is in deze veelheid, en niet ondanks haar, dat de rijkdom van haar geschiedenis schuilt.

De naam Gerstenfeld vertelt, voor wie hem kan lezen, de schets van een tegelijk bescheiden en exemplarische geschiedenis. Bescheiden, want het archief bewaart voor hem niet de aaneengesloten keten van akten die een zekere genealogie zou toestaan. Exemplarisch, want zijn zuivere structuur — een Germaanse samenstelling, « gerstenakker », getuigd onder joodse families in Italië — condenseert de grote bewegingen van de Europese joodse geschiedenis: de migratie van Ashkenazim naar het schiereiland, de administratieve vastlegging van patroniemen aan het begin van de 19de eeuw, de vermenging van joodse naties in Italiaanse huizen, en tenslotte de verstrooiing van de 20ste eeuw naar Israël en Amerika.

Drie zekerheden ontstaan. De naam is, in zijn vorm, onbetwistbaar Ashkenazisch en Duitssprekend [DAFN2, 2022]. Hij is geverifieerd als joodse patroniem uit Italië door de referentiebron die de catalogus van Schaerf is [Schaerf, 1925]. Hij blijft in de 20ste eeuw een levende naam, gedragen onder meer door figuren uit de joodse intellectuele wereld zoals Manfred Gerstenfeld, geboren in Wenen in 1937 en later onderzoeker in Israël [Wikipedia]. Rond deze zekerheden heen blijft de geschiedenis van de familie open, opgebouwd uit beredeneerde waarschijnlijkheden en tradities die moeten worden verzameld.

Dit Grote Boek wilde daarom niet de stiltes van het archief door uitvinding opvullen. Het heeft liever, trouw aan de lering van Yerushalmi, Geschichte en Herinnering samen gehouden [Yerushalmi, 1984], en geboden aan hen die vandaag de naam Gerstenfeld dragen niet een roman van de oorsprong, maar een eerlijk kader waarin zij hun eigen verhaal kunnen inschrijven — dit gerstenakker waar van generatie op generatie een identiteit wordt gezaaid en doorgegeven.