Familie Gershwin

De Gershwin's begrijpen begint met het lezen van hun naam. De joodse onomastiek van het Oosten berust op een eenvoudig principe: het patroniem bewaart, verstijfd, de herinnering aan een voorouder. Gershowitz duidt op de afstammelingen van een man genaamd Gershon of Hersh, een voornaam die sinds de bijbelse Oudheid wordt gedragen ter nagedachtenis van Gershon, de eerstgeborene van Levi en stamvader van een van de grote leviëtische families die belast waren met de dienst van het heiligdom. De naam zelf, in het Hebreeuws, roept de voorbijgaande vreemdeling op: ger sham, « een vreemdeling daar », volgens de etymologie die de bijbeltekst aan Mozes toeschrijft toen hij zijn eigen zoon Gershom noemde. Hier ligt een ironie van de geschiedenis: een naam die ballingschap en verblijf in vreemd land betekent, diende een familie toe wier lot precies dat van migratie en inwortelende in nieuw land was.

De grote werken over joodse onomastiek stellen vast dat de patronymische achtervoegsels in -ovitch domineren in de provincies van het Russische Rijk, terwijl de judeo-Duitse provincies andere vormen prefereerden [Woordenboeken van joodse achternamen in Oost-Europa en judeo-Duitse, Beider–Menk, Avotaynu]. De vorm Gershowitz, met deze germaniseerde -witz, getuigt van een circulatiegebied tussen slavische wereld en jiddischsprekende wereld. In deze nauwgezette aandacht voor de doorgegeven naam lees je een discrete maar essentiële deugd van de joodse traditie: trouw aan de herinnering aan de vaders, weigering van vergetelheid, het overtuiging dat een naam een erfstelling is en geen eenvoudige etiket. Het jodendom heeft de transmissie — masorah — tot een graat gemaakt; de Gershowitzs droegen, zonder het te weten, door het dragen van de naam van een leviëtische voorouder bij aan deze lange keten van herinnering.

De meest gedocumenteerde generatie van de lignage is die van Jakov (Yakov) Gershowitz, grootvader van vaderskant van George. Volgens concordante biografische aantekenigen was Jakov Gershowitz geboren in Odessa en had vijfentwintig jaar als monteur in het Russische keizerlijke leger gediend om het recht op vrij verkeer en verblijf als jood te verwerven, voordat hij zich in de buurt van Sint-Petersburg terugtrok. Dit detail, schijnbaar terloops, bevat heel de toestand van joden in het tsaristische Rusland. De meeste joden van het Rijk waren opgesloten in de "verblijfszone", verboden in de hoofdsteden. Om eraan te ontkomen, moest men tot bevoorrechte categorieën behoren: kooplieden van de eerste gilde, geschoolde ambachtslieden, diplomahouders — of soldaten die lange militaire dienst hadden volbracht. Het kwart eeuw uniform van Jakov was de prijs voor bewegingsvrijheid, en men meet daarin wat joodse waardigheid kostte in een staat die ervan handelde.

Het is in Sint-Petersburg dat de volgende generatie zich knoopt. Moishe (Morris) Gershowitz, zoon van Jakov, leert er Rose (Roza) Bruskin kennen, dochter van een bontwerker. Moishe Gershowitz, die hij in Sint-Petersburg had leren kennen, trouwde Rosa Bruskin op 21 juli 1895 in New York — want ondertussen hadden beiden de Atlantische Oceaan overgestoken. De verhouding van deze familie tot het leger en de tsaristische staat is niet zonder belang: waar militaire dienst voor veel joden synoniem was met intimidatie en geforceerde bekering, werd het voor Jakov het paradoxale instrument van een gedeeltelijke emancipatie. Dit vermogen om dwang om te zetten in een marge van vrijheid behoort tot een intelligentie van overleven die de collectieve herinnering van Israël door haar opeenvolgende diaspora's heeft gekweekt.

De emigratie van het gezin past in de grote beweging die tussen 1881 en 1914 bijna twee miljoen joden uit Oost-Europa naar de Amerikaanse kusten dreef, op de vlucht voor pogroms, numerus clausus en ellende. Genealogische bronnen bepalen de aankomst van Moishe: aangekomen in New York op 14 augustus 1890, huwde hij Rose Bruskin op 21 juli 1895. Het paar, verenigd in New York maar gevormd in Sint-Petersburg, illustreert deze trajecten waar de oude wereld en de nieuwe elkaar herenigen: men ontmoet elkaar in Manhattan om een unie te bezegelen die aan de oevers van de Neva was aangeduid.

De amerikanisering van de naam volgt stap voor stap de integratie. Het paar werd op 15 januari 1898 genaturaliseerd tot Amerikaanse burger onder de familienaam Gershwine, die uiteindelijk Gershwin werd. Deze grafische verschuiving — Gershowitz, Gershvin, Gershwine, Gershwin — is geen verraad maar aanpassing: elke spelling is een laag van de migratietraject. De oudste, genaamd Israël, werd geboren onder de naam Israel Gershowitz; hun ouders, Morris (Moishe) en Rose, russifieerden en verengelsden de naam in Gershvin lang voordat hun zonen beroemd werden. In de volkstelling van 1900 stammer de spelling nog: een zekere « Isidore Grsheven », 3 jaar oud, komt daarin voor als de zoon van « Morris Grsheven » in Brooklyn. Dit bescheiden gezin — Moishe was om beurt restaurateur, badhuisbediener, winkeleigenaar die hij naar de grillen van fortuin wisselde — belichaamde de werkzame energie van immigratie, die hishtadlut, die menselijke inspanning die de joodse traditie beschouwt als de plicht van de mens geconfronteerd met onzekerheid.

Uit de unie van Moishe en Rose ontstonden vier kinderen, waarvan het Amerikaanse geheugen vooral de twee oudsten heeft behouden. Rose was de moeder van Ira, George, Arthur en Frances Gershwin. De oudste, Ira, geboren als Israel Gershowitz, was de oudste van vier kinderen; zijn ouders, Morris en Rose Gershovitz, waren Russische joden die naar de Verenigde Staten waren gekomen, en zijn broer en zus waren George, Arthur en Frances. George, wiens echte naam Jacob was, kwam ter wereld in Brooklyn: George Gershwin werd bij zijn geboorte Jacob Gershowitz genoemd, in Brooklyn, op 26 september 1898.

Het gezin was niet bijzonder gericht op religie die met strenge nauwgezetheid werd beoefend; het was een interieur van immigranten die meer uit waren op sociale mobiliteit dan op rigoureuze naleving. Maar de joodse identiteit was daar een culturele vanzelfsprekendheid, een tweede taal van de ziel: Jiddisch thuis, muziek uit de synagoge binnen gehoorsafstand, het scherpste bewustzijn van het behoren tot een volk. Uit deze matrix — geseculariseerd maar doordrenkt — zou het oeuvre voortkomen. Ira, de oudste bedachtzame en geleeerde, zou de tekstschrijver worden; George, de jongste woelige die de piano ontdekt die eerst voor zijn broer was gekocht, zou de componist worden. De complementariteit van de twee broers, de ene hanterend het woord, de ander de melodie, speelt op zijn manier een oud joods ideaal opnieuw af: de alliantie van woord en gezang, van tekst en zijn musicalisering, die sinds de Psalmen de liturgie structureert.

Gershwin

Het is met George dat de lignée het universele binnenstapt. Zelfgeleerde componist die een van de grootste namen van de Amerikaanse muziek werd, realiseerde hij een ongekende fusie tussen de Europese kunstmuziek, de Afro-Amerikaanse jazz en een melodische gevoeligheid waarin musicologen vaak de inflectie van synagogale cantillatie en de modi van de joodse liturgie hebben herkend. De Rhapsody in Blue (1924), met zijn voorafgaande klarinet die in glissando omhoog gaat, en de opera Porgy and Bess (1935), een monument geboren uit de ontmoeting tussen een joodse componist en de zwarte wereld van de Carolinas, blijven zijn belangrijkste werken [bestaand artikel].

Het gebaar van Porgy and Bess verdient dat we eruitstappen. Door het leven van een arme zwarte gemeenschap op het lyrische toneel te brengen, door zich gedurende een zomer onder te dompelen in de gezangen van de Gullah om hun waarheid te vatten, voltooide George Gershwin een daad van erkenning van de ander. De zoon van joodse immigranten, zelf voortkomend uit een volk dat lange tijd veracht werd, strekte zijn hand uit naar een ander onderdrukt volk — niet uit minachting maar uit een diepe intuïtie van solidariteit tussen uitgestotenen. Hier is, getransponeerd in artistieke creatie, de echo van een kardinaal gebod van de Torah: « Gij zult den vreemdeling liefhebben, want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypteland. » De naam zelf van de lignée, Gershon, « de vreemdeling daar », lijkt hier zijn volle betekenis terug te vinden: de familie van de ballingschap wordt porte-parole van de verbannen.

George Gershwin stierf voortijdig in 1937, op achtendertigjarige leeftijd, aan een hersentumor, stellende een onvoltooide œuvre en een immense nakomeling achter [bestaand artikel]. Zijn plotselinge verdwijning verzegelde de mythe. Maar het erfgoed was niet alleen esthetisch: door zijn succes belichaamde hij de nagekomen belofte van de joodse emigratie — dat de Amerikaanse vrijheid, geweigerd door het tsaristische Rusland, eindelijk de ontplooiing toestond van een talent dat de verblijfszone zou hebben verstikt.

Als George de bliksem was, dan was Ira de duur. Een tekstschrijver van zeldzame finesse, gaf hij woorden aan liedjes die gemeenschappelijk erfgoed van Amerika werden, voor en na de dood van zijn broer. Het succes dat de twee broers dankzij hun samenwerking kenden, was aanzienlijk; Ira was als kind verlegen. Na Georges verdwijning wijdde Ira een deel van zijn leven aan het behouden, catalogiseren en leven geven aan het gemeenschappelijke werk — werk van archivaris en trouwe bewaarder dat voor hem voortvloeit uit een plicht tot herinnering.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De familiale mémoire, zoals biografen die hebben verzameld, benadrukt de vroomheid van deze broederlijke herinnering; catalogussen en tellingen daarentegen bevestigen de werkelijkheid van personen, data en namen — deze Israel die Ira werd, deze Jacob die George werd. De deugd die Ira belichaamt, is niet glans maar de tsedaka van herinnering: waken over het erfgoed, weigeren dat het werk van de overleden broer verdwijnt. In de joodse traditie is het eren van de herinnering aan de gestorven — zekher tsaddik li-vrakha, « de herinnering van de rechtvaardige is een zegen » — een religieus act op zich. Ira, als nauwgezette bewaarder, vervult het op schaal van een werk. Daarbij voegde hij de discrete rol van de oudere broer die zijn jongere broers en zussen, Arthur en Frances, ondersteunt in een familiale solidariteit die de betrokkenheid in het collectieve leven, die dierbaar is aan de traditie, voortzet.

De lineage Gershwin — Gershowitz — heeft geen grote beslissers van de Wet voortgebracht, noch Talmudcommentatoren wier namen de colofons van manuscripten zouden vullen. Haar grootheid is van een ander orde, en daarin is zij representatief voor een immens deel van de moderne Joodheid: dat van migratie, secularisatie en schepping. In drie generaties gaat zij van een monteur van het tsaristische leger die door vijfentwintig jaar dienst zijn recht om te bestaan heeft erkocht, naar een paar uitgeweken en genaturaliseerde emigranten in Brooklyn, vervolgens naar twee broers wier werken vandaag op alle podia van de wereld worden opgevoerd.

Van alle deugden die de Joodse traditie heeft gedragen, is het die deze lineage het best heeft uitgedrukt waarschijnlijk de gastvrijheid jegens de vreemde en broederschap tussen de onderdrukten — deugd ingeschreven tot in de wortel van hun naam, ger, de vreemde. George, zoon van ballingen, zijn musicale stem lenenend aan het zwarte volk der spirituals; Ira, als broer wakend over de herinnering; Jakov, zijn vrijheid ontrukkend aan een staat die die ontkende: allen hebben, ieder op hun manier, van de toestand van vreemde niet een klacht maar een bron van schepping en solidariteit gemaakt. Daarin neemt de familie Gershwin volledig deel aan deze collectieve herinnering van Israël die, van Egypte tot Amerika, van de ervaring van ballingschap het fundament van een ethiek van gastvrijheid heeft gemaakt. Hun muziek, die zonder ze met elkaar te verwarren de synagoge en de blues, het geleerde Europa en het populaire Amerika verenigt, blijft één van de mooiste getuigenissen van wat een diaspora kan voortbrengen wanneer zij, eindelijk vrij, zingt.