Familie Gernsheim

Gernsheim is een oude stad, al vermeld in de vroege Middeleeuwen, waarvan de geschiedenis verbonden is aan de Rijnse scheepvaart en aan het aartsbisdom Mainz, waarvan zij afhing. De vallei van de middenRijn — van Speyer tot Keulen via Worms en Mainz — was in de 10e-13e eeuw de bakermat van het Askenazisch jodendom: daar ontstonden de beroemde gemeenten ŠUM (Hebreeuws acroniem van Speyer, Worms en Mainz), centra van Europese talmoedische studie, vaderland van Rasji van Troyes die daar studeerde, en van de Ḥasidei Ashkenaz, de Rijnse piëtisten van de 13e eeuw. Een familie die naar Gernsheim genoemd is, past geografisch in dit kloppende hart van het middeleeuwse joodse leven, tussen de grote studiececentra.

Het Rijnse jodendom betaalde een verschrikkelijke tol: massamoorden tijdens de kruistochten van 1096, beschuldigingen van rituele moord en hostieontwijding, pogroms gekoppeld aan de Zwarte Dood van 1348-1349. Bij elke ramp volgde een verspreiding van overlevenden naar andere steden, waar zij voortaan, als een teken van herkenning, de naam van de verloren stad droegen. Dit is zeer waarschijnlijk hoe de eerste dragers van de naam Gernsheim ontstonden: niet in de stad zelf, maar in de gastgemeenten waar de Gernsheimse herkomst identiteit werd. Deze hardnekkigheid van de naam tegenover uitwissing spreekt al van een kardinale deugd van het joodse geheugen: zakhor, « gedenk », de verplichting opgelegd aan Israël de sporen van de oorsprong niet verloren te laten gaan. De familienaam zelf is een daad van trouw aan het verleden.

In de zeventiende en achttiende eeuw leefden de Joden in de Duitse gebieden onder het beperkende regime van de Schutzjude, de « beschermde Jood », wiens verblijf en beroepen streng gereglementeerd waren. De grote breuk kwam met de emancipatie: de revolutionaire Franse wetten die via de linkeroever van de Rijn door de napoleontische legers werden gebracht, en vervolgens, later en stapsgewijs, de wetgevingen van de Duitse staten in de negentiende eeuw. Het is in deze beweging van toegang tot het burgerschap dat de Joodse families aan de Rijn vrij beroepen, handel, geneeskunde en kunsten konden uitoefenen, en duurzaam vaste achternamen konden aannemen — vaak, zoals Gernsheim, afgeleid van een toponieem dat al inofficieel werd gedragen.

De vader van de componist Friedrich Gernsheim, Abraham Gernsheim, was arts in Worms, een van de drie historische centra van het Joodse leven aan de Rijn. Dit traject is exemplarisch voor de generatie van de emancipatie: de overgang van de beperkte wereld van de getto en de toegewezen beroepen naar het uitoefenen van een geleerd beroep in dienst van iedereen, Joden en niet-Joden. Geneeskunde staat in de Joodse traditie niet gelijk aan een gewoon beroep: van Maimonides, arts aan het Ayoebidenhoflof, tot de dynastieën van Joodse artsen van de Renaissance, zij belichaamt de piqquaḥ nefesh, de bescherming van het menselijk leven, een waarde die in principe op bijna alle andere voorschriften voorrang heeft. Door de bevolking van Worms te genezen, neemt de familie Gernsheim deel aan deze lange roeping waarin kennis dient aan de instandhouding van de ander.

Friedrich Gernsheim werd geboren in Worms op 17 juli 1839 in dit beschaafde joodse gezin. Een wonderkind, al op jonge leeftijd opgeleid aan de piano, studeerde hij in Frankfurt en vervolgens aan het conservatorium van Leipzig — hoogtepunt van de mendelssohniaanse traditie — onder meesters uit de school van Felix Mendelssohn en Robert Schumann. Een verblijf in Parijs in de jaren 1850-1860 opende hem voor andere invloeden. Hij vervolgde vervolgens een carrière als dirigent, pedagoog en componist: professor aan het conservatorium van Keulen, waar Engelbert Humperdinck tot zijn leerlingen behoorde, daarna muziekdirecteur in Rotterdam, voordat hij zich in Berlijn vestigde, waar hij onderwees aan de Koninklijke Academie van Kunsten en orkesten dirigeerde tot zijn dood, op 10 september 1916.

Muzikaal behoorde Friedrich Gernsheim tot de omgeving van Johannes Brahms, wiens vriend en voorstander hij was, tegen de stroom in van het Wagneraanse en Lisztaanse kamp. Zijn oeuvre — vier symfonieën, concerto's, overvloedige kamermuziek, liedjes en koorwerken — onderscheidt zich door klassieke vormgeving, kennis van contrapunt en melodische warmte. Onder zijn meest significante partituren bevindt zich het koor- en orkestwerk Miriam, evenals bladzijden doordrenkt van bijbelse en hebreeuwse thema's, waar de herinnering aan zijn oorsprong doorklinkt. Deze discrete verankering in de erfenis van Israël, op een moment waarop veel Duitse joodse musici hun jodendom zwijgzaam maakten of ontkenden onder druk van antisemitisme, verdient opgemerkt te worden: de rustige trouw aan het erfgoed der voorvaderen bestaat er naast met volledige toebehorend aan de Duitse cultuur.

Gernsheims oeuvre illustreert de aanzienlijke bijdrage van Joden aan het Duitse muziekale leven van de negentiende eeuw — van Mendelssohn tot Meyerbeer, van Joachim tot Gernsheim zelf. Deze creatieve bloei, uitdrukking van ḥokhma, van kennis en gevoelige intelligentie, was ook een manier om de belofte van emancipatie te eren: aantonen dat een Jood de gemeenschappelijke cultuur op het hoogste niveau kon dienen. Men mag echter niet zwijgen over de schaduw: na zijn dood onterecht verwaarloosd, werd Gernsheims muziek daarna verboden door het naziregime precies vanwege zijn joodse afkomst, voordat zij aan het einde van de twintigste eeuw een langzame herontdekking kende. Het stilzwijgen dat zijn oeuvre bedekte, is zelf een deel van de Duitse joodse geschiedenis.

Rond Friedrich Gernsheim cirkelen andere leden van de familie wier spoor, minder gedocumenteerd, een sterrenbeeld van talenten vormt. De familie behoorde tot die Rijnlandse en Zuid-Westduitse joodse bourgeoisie die zich in één of twee generaties had geïntegreerd in medische, commerciële en intellectuele beroepen. De rol van vrouwen was hier zonder twijfel doorslaggevend, hoewel slecht vastgelegd, zoals in zoveel joodse families waarin de moeder de overdracht van huiselijke vroomheid, van Geheugen en studielijzigheid verzekerde — een deugd van de ḥinnukh, het onderwijs, dat thuis begint.

Dit type familie belichaamt de waarde van betrokkenheid bij het collectieve leven: engagement in joodse liefdadigheidsgenootschappen (Ḥevra Qaddisha, liefdadigheidsvennootschappen, Ẓedaqa), deelname aan communautaire instellingen van grote Rijnlandse steden, mecenaat en associatief leven van de geëmancipeerde bourgeoisie. De georganiseerde liefdadigheid — de ẓedaqa, die in het Hebreeuws zowel « gerechtigheid » als « aalmoes » betekent — was een pijler van deze gemeenschappen, waar men de zorg voor de arme, de zieke en de voorbijganger beschouwde als een verplichting en niet als een gunst. De familie Gernsheim, ingebed in deze structuur, was er vermoedelijk onderdeel van, in Worms en in de steden waar haar leden zich verspreidden.

Deze geografische spreiding — Worms, Frankfurt, Leipzig, Keulen, Rotterdam, Berlijn, vervolgens Londen en nog verder — herhaalt op familiale schaal het meereeuws schema van de diaspora: ballingschap niet als einde maar als vruchtbare circulatie, waar elke verplaatsing het erfgoed verrijkt en opnieuw uitwerkend maakt. De naam, geboren uit een in de Middeleeuwen verlaten plaats, reisde aldoor verder.

De twintigste eeuw droeg de naam Gernsheim tot aan de grenzen van ballingschap en herinnering. Helmut Gernsheim, geboren in München op 1 maart 1913 in een beschaafde familie van joodse afstamming, werd een van de grootste fotohistorici van de eeuw. Opgeleid in München zag hij zijn carrière gebroken door de machtsgreep van de nazi's: geclassificeerd als „halfjoods" volgens de nummers van Neurenberg, emigreerde hij in 1937 naar Engeland. De opkomst van het nazisme dwong hem dus, net als honderdduizenden anderen, tot ballingschap — een ervaring die zijn latere werk een bijzondere ernst geeft.

Aan het begin van de oorlog geïnterneerd als „vijandige buitenlander" en vervolgens gedeporteerd naar Australië op het berucht geworden schip Dunera, keerde Helmut Gernsheim naar Groot-Brittannië terug, waar hij zich samen met zijn echtgenote Alison toelegde op het verzamelen en bestuderen van de fotogeschiedenis, een toen nog jonggeboren en minachte discipline. Het echtpaar vormde een van de belangrijkste fotografische collecties ter wereld, de Gernsheim Collection, tegenwoordig voor een groot deel bewaard in het Harry Ransom Center van de universiteit van Texas in Austin. Hij danken we vooral in 1952 de herontdekking van de oudst bekende fotografische opname, de heliografie van Nicéphore Niépce gemaakt vanuit een raam in Gras rond 1826-1827 — een object waarvan men dacht dat het verloren was en dat hij terugvond, zodat hij voor de mensheid de geboorteakte van de fotografie redde.

Dit gebaar — de oudste afbeelding ter wereld uit de vergetelheid rukken — is als het vervulde metafoor van de roeping van een hele lineage. Verdreven door de barbarij die de Joden uit Europa wilde uitwissen, wijdde Helmut Gernsheim zijn leven aan het behouden, catalogiseren en doorgeven. Hij belichaamt in de hoogste mate de zakhor, het gebod van herinnering, het hart van het joodse bewustzijn: tegen uitwissing, het archief; tegen vergetelheid, de beredeneerde catalogus; tegen vernietiging, de geduldig zorg. Dat de naam van een klein Rijnlands stadje, ooit gedragen door ballingen uit de Middeleeuwen, in de twintigste eeuw synoniem werd voor het behoud van het visuele geheugen van de mensheid, getuigt van een verrassende samenhang.

Het corpus van referenties dat aan dit Grote Boek is toevertrouwd, nodigt uit om de lignée in het bredere panorama van Joodse diaspora's te plaatsen — het Sefardische Salonika aan het einde van het Ottomaanse Rijk [Veinstein, 1992], de gemeenschappen van de Maghreb zoals die van Salé in Marokko [Archieven van Salé]. Hier is de grootste eerlijkheid geboden: niets bindt documentair de familie Gernsheim, een Ashkenazische en Rijnlandse familienaam, aan deze Sefardische en Marokkaanse werelden. De confrontatie berust dus niet op afstamming maar op verlichtend contrast.

Het stelt ons in staat inderdaad de diepe eenheid van Israël te meten voorbij de verscheidenheid van zijn takken. Het Joodse Salonika, « stad van de Joden » waar de afstammelingen van de uit Spanje verdrevenen de Hebreeuwse drukkunst, handel en rabbijnse studie deden bloeien [Veinstein, 1992], en de atlantische gemeenschappen van Marokko, droegen dezelfde grondwaarden — studie van de Wet, liefdadigheid, gastvrijheid voor de vreemdeling, herinnering aan de ballingschap — als de Rijnlandse Ashkenazische bourgeoisie waaruit de Gernsheim voortkwamen. Het Sefardische judaïsme van Salonika en het Rijnlandse judaïsme van de ŠUM zijn twee dialecten van eenzelfde geestelijke taal. Deze parallel, aanvaard als redactionele hypothese en niet als genealogisch feit, onderstreept dat de gedeugtenis die door Helmut Gernsheim werd belichaamd dezelfde is die het Sefardische Salonika gedurende vijf eeuwen in staat stelde de herinnering aan het verloren Sefarad te bewaren — twee tweeling-trouwen aan een plaats van herkomst die naam en lot is geworden.

Uit het kleine Rijnlandse stadje Gernsheim, verlaten door middeleeuwse voorouders wier naam het spoor ervan bewaarde, tot de concertzalen van Berlijn en de fotografische archieven van Texas: de lineage Gernsheim beschrijft een coherente trajectorie. Zij diende de geneeskunde in Worms, de muziek in heel Europa met Friedrich Gernsheim, en het behoud van de geheugen van de mensheid met Helmut Gernsheim. Zij onderging ook antisemitisme: het muziekwerk onder verbod, ballingschap en internering, dat schaduwdeel zonder welke het verhaal onwaar zou zijn.

Van alle deugden, als er één is die deze lineage het best heeft uitgedrukt, dan is het de bewaring van de geheugen — de zakhor. Een naam geboren uit een verloren plaats en doorgegeven door de eeuwen; een componist die uit biblische thema's putte en wiens werk zelf uit de vergetelheid gered moest worden; een historicus die het eerste beeld van de wereld voor verdwijning behoedde en een collectie tegen de barbarij opbouwde, die op datzelfde moment zijn volk probeerde uit te wissen. Hierin neemt de familie Gernsheim volledig deel aan de oudste roeping van Israël: getuigenis dragen, niets verloren laten gaan, trouw aan het verleden tot voorwaarde van de toekomst maken. « Gedenk en vergeet niet »: de lineage zal het als een ambacht hebben geleefd, bijna als een tweede natuur.