Familie Geddes

De eerste documentaire zekerheid met betrekking tot Geddes is hun inschrijving in het repertorium van Samuel Schaerf. Gepubliceerd te Florence in 1925 onder de titel I cognomi degli ebrei d'Italia, onderneemt dit werk een inventarisatie en, waar mogelijk, een verklaring van de oorsprong van de achternamen die door Joodse families in de schiereiland werden gedragen. Het verdienste van Schaerf is tweeërlei: hij legt door geschrift een geheugen vast dat de enkel mondelinge overdracht bedreigde op te lossen, en hij doet recht aan de verscheidenheid van provenantie — inheems Italiaans, Asjkenazisch, Sefardisch, Levantijns — die het Italiaanse jodendom samenstelden.

Dat de naam Geddes in deze catalogus werd ingeschreven situeert haar dus zonder dubbelzinnigheid in de Italiaanse ruimte. Deze inventarisatiedaad is niet neutraal: zij behoort tot wat Yosef Hayim Yerushalmi heeft omschreven als de gedenk­plicht die constitutief is voor het volk der Joden, waarin herinnering niet louter nostalgie is maar gebod. De verplichting zich te herinneren, zakhor, loopt door heel de Joodse geschiedenis als een religieus en collectief imperatief [Yerushalmi, 1984]. Door een naam voor vergetelheid te behoeden, vervulde Schaerf, naar zijn mate als laïeke geleerde, een gebaar waarvan de traditie een kardinale deugd had gemaakt. De familie Geddes neemt dus, nog vóór enige biografie, aan dit geheugen van Israël deel door eenvoudigweg genoemd en bewaard te worden.

Het is echter passend de maat te bewaren: voorbij deze attestatie worden de vaste sporen zeldzaam, en eerlijkheid gebiedt de stiltes niet door uitvinding in te vullen.

De vorm Geddes is verontrustend. Ze heeft niet de klank van klassieke Italiaanse toponiemen (Modena, Pisa, Recanati) noch die van Hebreeuwse namen of Sefardisch-Iberische patroniemen (Toledano, Cordoba). Haar fysiononomie doet eerder denken aan een schrift van buitenlandse, misschien noordelijke of Angelsaksisch-Schotse oorsprong, of aan de geLatiijnde transcriptie van een Levantijnse naam, aangepast aan de Italiaanse spelling in de loop van de registers.

Deze vreemdheid is niets uitzonderlijks in het Italiaanse jodendom, precies omdat het een kruispunt was. De grote havens — Venetië, Ancona en vooral Livorno — verwelkoomden families van overal rond de Middellandse Zee en soms uit Noord-Europa, waarvan de namen door communautaire schrijvers werden geïtalianiseerd. Lionel Lévy heeft aangetoond hoe de 'Portugese joodse natie' van Livorno kosmopolitisch was, een mengelmoes van Iberische, Noord-Afrikaanse en Levantijnse oorsprongen onder dezelfde handelsvlag. De Portugese joodse natie van Livorno vormde een transmiddellandsezeeërs netwerk dat Amsterdam, Tunis en het Levant over meerdere eeuwen verbond [Lévy, 1999].

Bij gebrek aan zekerheid over de etymologie houden wij ons aan de hypothese: Geddes zou de naam zijn van een familie die laat aan het Italiaanse jodendom werd toegevoegd, misschien via de Livornese weg, waarbij haar spelling een niet-Italiaanse afkomst verraadt. Deze onomastische gastvrijheid — een naam van elders die wordt ontvangen en behouden zonder te worden uitgewist — zegt iets over de verhouding tot de vreemdeling die de joodse traditie als een verplichting beschouwt: de ger, de vreemdeling die zich vestigt, mag niet worden onderdrukt of uitgewist, maar moet in zijn eigenheid worden geïntegreerd. De hypothese blijft gissing en moet als zodanig worden ontvangen.

Indien de Livornese hypothese waardig is om verder uit te werken, dan is het omdat Livorno van de 16de tot de 20ste eeuw het laboratorium bij uitstek van het Italiaanse jodendom was, opengesteld voor de wereld. De Livornine, chartebewijzen van vrijdom verleend door de Medicis aan het einde van de 16de eeuw, garandeerden joodse kooplieden — met name de « nieuwe christenen » die tot het jodendom waren teruggekeerd — veiligheid, vrijheid van godsdienst en bescherming tegen de Inquisitie. Dit resulteerde in een welvarende, geleerdeen trotse gemeenschap, die Lionel Lévy tot haar schemering heeft gevolgd. De Livornese gemeenschap ontwikkelde een autonome, welvarende en geleerdSefardische cultuur, waarvan Lévy de langzame achteruitgang tot de laatste van haar vertegenwoordigers natrekt [Lévy, 1996].

Livorno was ook een centrum van Hebreeuwse drukkunst, koraalhandel en bemiddeling tussen Europa en de Maghreb. De families beoefenden gelijktijdig economische bedrijvigheid en studie, zonder handel en Torah tegenover elkaar te stellen. Deze samenvoeging van handel en kennis — het geld in dienst gesteld van de gemeenschap, van de vrijkoping van gevangenen, van het onderhoud van scholen — illustreert een waarde die de joodse traditie steeds heeft gekweekt: de tsedaqa, waarin liefdadigheid niet vrijwillige aalmoes is maar verschuldigde rechtvaardigheid. Robert Bonfil heeft onderstreept hoezeer reeds vanaf de Renaissance de Italiaanse joodse elites studies, synagogen en ondersteuningswerken financierden. De joodse gemeenschappen van Renaissance-Italië onderhielden instellingen voor onderlinge hulp, studie en liefdadigheid, gefinancierd door hun meest welgestelde leden [Bonfil, 1994].

Niets bewijst dat de Geddes Livornese waren; maar zou dit het geval zijn geweest, dan zouden zij zich hebben ingevoegd in dit weefsel waar handelssucces zich door morele verplichting transformeerde in zorg voor de ander.

Het Livornese netwerk stopte niet aan de Toscaanse kusten: het doordrenkte heel Noord-Afrika. De Grana — naam gegeven aan in Tunis gevestigde Livornese joden — vormden een handelselite en geleerde aristocratie die gedurende generaties haar taal, riten en banden met Italië bewaarde. Lionel Lévy heeft precies deze boog getraceerd die Livorno, Amsterdam en Tunis verbindt [Lévy, 1999]. Het is dus niet onredelijk om aan te nemen dat een naam die in Italië geregistreerd staat, vertakkingen of neef- en nichtrelaties aan de zuidelijke oever van de Middellandse Zee had.

De Maghrebijnse joodse wereld was immers nooit gescheiden van het Italiaanse: de uitwisseling van rabbijnen, boeken en halachische correspondentie weefde een denkgemeenschap over de zeeën heen. De studies over Tlemcen van Eliahou-Éric Botbol tonen de spirituele dichtheid van deze Algerijnse gemeenschappen, hun gehechtheid aan de Wet en aan vroomheid. De joodse gemeenschap van Tlemcen onderscheidde zich door zijn intense religieuze leven en trouw aan de rabbijnse tradities [Botbol, 2000]. Evenzo getuigen de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès van de juridische en communautaire vitaliteit van deze centra [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Wat deze gemeenschappen consequent belichaamden, was trouw aan de halakha als structuur van het dagelijks leven — de verhouding tot de Wet niet als dwang maar als verbond. Als de Geddes Maghrebijnse aanhechting hadden gehad — wat wij als waarschijnlijk stellen zonder het als gegeven aan te nemen — zouden zij deze gewortelde vroomheid hebben gedeeld, deze wijze van het maken van naleving de plaats zelf van waardigheid.

Verder dan havens en lignées, behoren tot het Italiaanse en mediterrane jodendom betekent erven van een beschaving van studie. Italië was, samen met Spanje en Provence, een van de grote werkplaatsen van de Joodse filosofie en geleerde kopiëring. Colette Sirat heeft aangetoond hoe zeer het middeleeuwse Joodse denken zich via manuscripten voortplantte, geduldig opnieuw afgeschreven, geannoteerd, verlicht. Het middeleeuwse Joodse filosofie is ons in wezen bereikt via manuscriptoverdracht, waarvan de studie de circulatie van ideeën tussen gemeenschappen onthult [Sirat, 1983]. Giulia Tamani heeft op zijn beurt de pracht van de versierde Hebreeuwse manuscripten van Italië gecatalogiseerd, getuigen van een kunst waarin schoonheid de heiligheid van de tekst diende [Tamani, 2010].

Deze cultuur van schrijven en interpretatie voedt een levende filosofische traditie, die Maurice-Ruben Hayoun en Léon Askénazi elk op hun manier tot op heden hebben voortgezet. Léon Askénazi zag in de Joodse traditie een denken dat voortdurend voor het heden moet worden bijgewerkt [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis herinnerde eveneens aan dat het Joodse denken voortkomt uit een verlangen, een spanning naar het oneindige in plaats van uit een gesloten systeem [Abécassis, 1987]; en Hayoun heeft deze filosofie in de lange duur van haar geschiedenis ingeschreven [Hayoun, 2023].

We kennen geen ondertekend werk van een Geddes. Maar het behoren tot deze wereld veronderstelt minstens het bezoeken van het studiehuisje, de waarde die aan Talmoedische kennis en aan de bescheidenheid van de lerende wordt toegekend. Dit is een deugd die de lignée, als elke Joodse familie in Italië, in bezit zal hebben gekregen: studie als vorm van vroomheid, begrip van teksten als dienst aan de gemeenschap.

De familie Geddes bereikt ons eerst als een naam gered uit de vergetelheid: een inscriptie in de catalogus van Samuel Schaerf, het enige vaste zekerheid van een geschiedenis waarvan de andere pagina's nog geschreven moeten worden. Rond deze getuigenis hebben we de mogelijke werelden uitgebreid die aan de naam zijn diepte geven — Italië van de gewortelde gemeenschappen, de vrijhaven van Livorno, de « Portugese natie » en haar verlengstukken in Noord-Afrika, de civilisatie van studie en manuscript.

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heeft gedragen, is degene die de geschiedenis van de Geddes het best uitdrukt — omdat zij de enige is waarvan hun naam de rechtstreekse getuige is — de plicht van herinnering, de zakhor. Bestaan in een catalogus betekent dat je waardig bent bevonden om doorgegeven te worden; het betekent deelnemen, al is het zwijgend, aan deze verplichting om te herinneren die, volgens Yerushalmi, het Joodse volk meer dan wat ook definieert [Yerushalmi, 1984]. En mochten de Livornese en Noord-Afrikaanse hypothesen zich ooit bewijzen, dan zouden zich daarbij voegen de tsedaqa van de koopman trouw aan zijn gemeenschap en de vroomheid van dagelijks observantie.

Het Grote Boek van de Geddes is dus een boek in afwachting: dat van een lignage waarvan het spoor, tenger maar reëel, minder uitnodigt om af te sluiten dan voort te gaan zoeken — want een naam zoeken, voor Israël, is haar al recht doen.