Familie Galligo

Het onbetwistbare documentaire uitgangspunt blijft het repertorium van Samuel Schaerf. Dit werk, gepubliceerd in Florence in 1925, past in een breder beweging van inventarisatie en wetenschappelijke studie van Italiaanse joodse familienamen, een beweging die in het interbellum bijzondere urgentie kreeg. Schaerfs boek wordt verlengd door een hoofdstuk gewijd aan de oorsprong en etymologie van namen, alsmede door een bijlage betreffende edele joodse families in Italië [Schaerf, 1925].

De geschiedenis van de Italiaanse joodse onomastiek is complex en beladen. De historicus Michele Luzzati benadrukt in zijn essay over de geschiedenis van joodse namen in Italië van Italiaanse vorming de bijzondere ernst van het feit dat de verwijzing naar religie werd omgezet in een verwijzing naar een vermeende "ras" [Luzzati, aangehaald door Cognomix]. Deze opmerking herinnert eraan dat de studie van joodse familienamen niet neutraal kan zijn: lang geïnstrumentaliseerd, eist zij vandaag de dag een des te grotere methodologische nauwgezetheid.

Wat betreft de morfologie van de naam Galligo, kunnen verschillende etymologische hypothesen voorzichtig worden geformuleerd. De vorm roept een geïtalianiseerde plaatsnaam of etnoniem op; de wortel zou kunnen verwijzen naar een geografische oorsprong — een plaats van oude vestiging of afkomst — volgens het gangbare mechanisme van naamvorming bij Italiaanse joodse families, waar vele familienamen afgeleid zijn van stads- of regionamen. Echter, bij afwezigheid van expliciete attestatie in de geraadpleegde bronnen, blijft deze lezing conjecturaal en moet zij als zodanig worden gepresenteerd, "volgens de algemene onomastische mechanismen" en niet als een vastgesteld feit.

Wat echter zeker is, is dat de fixatie van Italiaanse joodse familienamen een langdurig proces was, voorafgaand aan de emancipatie, en dat de Toscaanse gemeenschappen — Florence en Livorno in de eerste plaats — grote centra van deze stabilisering vormden. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het joodse leven van de Italiaanse Renaissance zich structureerde rond familiale netwerken waarvan de namen als markers van toebehoren, prestige en herinnering dienden [Bonfil, 1994]. De inschrijving van de naam Galligo in Schaerfs repertorium plaatst de familie dus in deze meereeuwse geschiedenis.

Een Italiaanse joodse familie begrijpen vereist het weergeven van het institutionele en sociale kader waarin zij leefde. Toscane bood in dat opzicht twee contrasterende modellen. Florence, hoofdstad van het groothertogdom der Medici, kende een oude joodse aanwezigheid, onderworpen aan de schommelingen van het hertogelijk beleid: perioden van relatieve tolerantie afgewisseld met opsluiting in het ghetto dat aan het einde van de 16de eeuw werd ingesteld. Robert Bonfil heeft geanalyseerd hoe de joden van de Italiaanse Renaissance voortdurend hun status onderhandeelden, tussen culturele integratie en juridische marginalisering, en een eigen, rijke en geletrde cultuur uitwerkten [Bonfil, 1994].

Livorno neemt een bijzondere en beslissende plaats in. Deze havenstad werd door de Medici gesticht en ontwikkeld, en profiteerde, vanaf de beroemde Livornine die aan de wending van de 16de naar de 17de eeuw werden uitgevaardigd, van een uitzonderlijk gunstig regime voor joodse kooplieden, met name van Iberische oorsprong. De livornese gemeenschap, die nooit een ghetto kende, werd een van de meest welvarende en invloedrijkste van de Middellandse Zee. Lionel Lévy heeft essentieel werk gewijd aan deze « Portugese joodse natie » van Livorno en haar uitstraling, van Italië tot Amsterdam en Tunis, over bijna vier eeuwen [Lévy, 1999]. Hij heeft ook de langzame achteruitgang ervan geschetst in zijn onderzoek naar « de laatste der Livornezen » [Lévy, 1996].

Het is in dit Toscaanse kader, en in het bijzonder het livornese, dat men waarschijnlijk de trajecte van de Galligo moet plaatsen. De porositeit tussen Florence en Livorno — waar families, kapitaal, boeken en kennis circuleerden — verklaart waarom veel van de door Schaerf getelde achternamen tegelijkertijd aan verschillende steden zijn verbonden. Het versierde Hebreeuwse handschrift, het verluchte huwelijkscontract, het gedrukte boek waren allemaal dragers van deze gemeenschappelijke cultuur, waarvan Giulia Tamani de materiële verschijningsvormen in de Italiaans-joodse handschriftproductie heeft bestudeerd [Tamani, 2010]. De familie Galligo nam, zoals zovele andere, naar alle waarschijnlijkheid deel aan deze wereld van letteren en uitwisselingen.

Één van de meest opvallende kenmerken van de Livornese judaïciteit was het vermogen tot verspreiding. De kooplieden van de Portugese natie van Livorno vestigden handelsposten en dochter-gemeenschappen rond de hele Middellandse Zee, met name in Noord-Afrika. Tunis was één van de belangrijkste centra van deze expansie. De aankomst in Tunis, al in de 17de eeuw, van Joden van Iberische afkomst uit Italië, ook bekend als "Livornezen", inleidt een blijvende Portugees-Sefardische aanwezigheid in; tot in de 18de eeuw vormden deze Joden, overwegend Portugees, een afzonderlijke groep [Cairn, Une famille juive livournaise à Tunis].

Deze "Grana" — naam gegeven in Tunesië aan Livornese Joden, in tegenstelling tot de inheemse "Twansa" — behielden lange tijd hun taal, hun gebruiken en hun banden met de Toscaanse metropool. Lionel Lévy heeft dit continuum dat Livorno, Amsterdam en Tunis verbond nauwkeurig beschreven, dat het ruggengraat vormde van de Portugees-Middellandse-Zeeëse Joodse natie [Lévy, 1999]. Via deze route kon een Italiaanse familienaam als Galligo naar de Maghreb worden verspreid, volgend de handels- en huwelijksroutes die de kusten verbonden.

De familietraditie, daar waar zij wordt overgedragen, plaatst vaak een tak in deze Noord-Afrikaanse ruimten — Tunesië, maar ook Algerije, waar gemeenschappen zoals die van Tlemcen of Sidi Bel Abbès families van Livornese of Italiaanse afkomst ontvingen. De werken van Eliahou-Éric Botbol over de gemeenschap van Tlemcen [Botbol, 2000] en de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès documenteren deze Joods-Maghrébijnse wereld waar inheemse, Sefardische en Livornese afkomstig elkaar kruisten. Echter, in afwezigheid van expliciete naamakten die hier raadpleegbaar zijn, blijft de precieze toewijzing van een Galligo-tak aan deze gemeenschap in het waarschijnlijke en overgedragen, en niet in het vastgestelde. Het is hier dat Mémoire en Archive elkaar beantwoorden zonder elkaar nog volledig te bevestigen.

Voorbij geografische trajecten wordt een Italiaanse joodse lignée bepaald door haar deelname aan een cultuur van het boek en studie. De Italiaanse judaïciteit was van de Middeleeuwen tot de moderne tijd een belangrijk intellectueel centrum, waar filosofie, exegese, kabbala en wereldlijke wetenschappen naast elkaar bestonden. Colette Sirat heeft de buitengewone dichtheid van middeleeuwse joodse filosofische productie aangetoond, zoals blijkt uit de manuscripten [Sirat, 1983], terwijl Georges Vajda de grote doctraire richtlijnen ervan heeft uitgezet [Vajda, 1947].

Italië speelde een rol als kruispunt: het ontving, vertaalde en verspreidde de judeo-Arabische en judeo-Spaanse filosofische erfenis, zoals Maurice-Ruben Hayoun heeft samengevat in zijn werken over joodse filosofie [Hayoun, 2023]. De Italiaanse geletterdefamilies waren de doorgevers van deze traditie, het kopiëren en bestellen van manuscripten waarvan Giulia Tamani de rijke decoratieve waardes heeft onderzocht [Tamani, 2010]. Een familie als de Galligo, ingebed in de Toscaanse wereld, was naar alle waarschijnlijkheid deelnemer aan dit universum van overdracht, hetzij als studenten, kopiisten, opdrachtgevers of eenvoudig geletterden leden van de gemeenschappen.

Deze cultuur beperkte zich niet tot geleerde eruditie. Ze doordrong het dagelijks leven, de liturgie, de opvoeding van kinderen, het ritme van feesten. Het joodse denken, zoals gemediteert door gelijktijdse meesters als Léon Askénazi [Askénazi, 1999] en Armand Abécassis [Abécassis, 1987], wordt precies begrepen als een levend verbinding tussen het overgedragen woord en de bestudeerde geschriften — een dialectiek die het bestaan van Italiaanse joodse families en hun diaspora-nakomelingen structureerde. De trouw aan deze overdracht vormt, meer dan elk afzonderlijk document, de werkelijke rode draad van een lignée.

Elke familiale genealogie wordt opgebouwd op het kruispunt van twee vereisten: het eren van de ontvangen herinnering en het onderwerpen daarvan aan de kritische toets der bronnen. Yerushalmi heeft deze spanning op ongeëvenaarde wijze geformuleerd: de collectieve joodse herinnering begunstigt zin en continuïteit, terwijl de moderne geschiedschrijving contingentie, breuk en onzekerheid opnieuw introduceert [Yerushalmi, 1984]. Voor de Galligo, zoals voor de meeste families waarvan de naam voorkomt in repertoria zonder volledig prosopografisch dossier, is deze spanning bijzonder levendig.

Wat kunnen we stellen? Dat de naam in de Italiaanse joodse onomastiek wordt geattesteerd door een referentiebron [Schaerf, 1925]. Dat het Toscaanse en Livornese kader de meest waarschijnlijke achtergrond vormt. Dat de wegen van de Livornese diaspora de naam naar de Maghreb hebben kunnen dragen. Daarbuiten behoren de verhalen van nauwkeurige afstamming, de stichtingsanekdotes, de aansluiting bij deze of gene gevierde rabbijn of handelaar tot de overgedragen herinnering, die men met respect dient in te zamelen terwijl men deze als zodanig aanduidt, « volgens de familietraditie », totdat een acte deze bevestigt.

Deze epistemische eerlijkheid verarmt het verhaal niet; zij verheft het. Erkennen wat men weet, wat men veronderstelt en wat men hoopt vast te stellen, dat is het geslacht Galligo in de lange keten der generaties inschrijven zonder het door valse zekerheden te verraden. De toekomstige werkzaamheden — ontginning van de Livornese registers, van de Toscaanse notariële akten, van de Noord-Afrikaanse rabbijnse archieven — kunnen alleen het waarschijnlijke in het vastgestelde veranderen. In die zin is dit hoofdstuk minder een conclusie dan een programma: het aanvaardt het vermoede karakter van veel reconstructies en nodigt uit tot geduldig documentair onderzoek.

Aan het einde van dit onderzoek verschijnt de lineage Galligo als een karakteristiek fragment van de grote Italiaanse en mediterrane joodse geschiedenis. Zijn naam, vastgesteld in de onomastiek van het schiereiland en geregistreerd door Samuel Schaerf [Schaerf, 1925], verwijst naar een Toscaanse wereld waar Florence en Livorno belangrijke centra van het joodse leven waren — het ene gekenmerkt door de beproeving van het getto, het ander door de uitzonderlijke vrijheid van de Portugese natie [Lévy, 1999]. Van dit Livornese centrum straalde een diaspora uit die namen, kapitaal en kennis naar de kusten van Noord-Afrika droeg, waar het geheugen waarschijnlijk bepaalde familiale takken localiseert [Cairn, Une famille livournaise à Tunis].

Wat de geschiedenis met zekerheid vaststelt is bescheiden maar solide: de verankering van de naam in de Italiaanse jodendom. Wat zij veronderstelt is rijk: een deelname aan de cultuur van het boek en de transmissie die de grootheid van de Italiaanse gemeenschappen bepaalde [Bonfil, 1994] [Tamani, 2010]. Wat zij aan toekomstig onderzoek overlaat is immens: de naamkundige reconstitutie, generatie na generatie, van een lineage waarvan het « Groot Boek » hier slechts geschetst is. Trouw aan de geest van Yerushalmi heeft dit werk onderscheid willen maken tussen Geheugen en Historie, niet om ze tegen elkaar in te stellen, maar om elk op zijn juiste plaats te eren [Yerushalmi, 1984]. Het is in deze vruchtbare spanning dat de naam Galligo blijft leven.