Familie Fuhrmann

De naam Fuhrmann is, in zijn structuur, opmerkelijk doorzichtig. Hij bestaat uit het middelhoogduits vuoren / vüeren, « leiden, vervoeren », en het zelfstandig naamwoord man, « man ». De referentiewerken voor naamkunde klassificeren het zonder enige twijfel onder de Germaanse en Asjkenazische Joodse beroepsnamen : het gaat om een occupational name from Middle High German vuorman, German Fuhrmann, « carter, driver » [Dictionary of American Family Names]. De voerman, de voiturier : degene wiens span de landstreken en steden doorkruist.

Deze etymologie komt, identiek, terug in alle varianten die rond de canonieke naam circuleren. In Duitssprekend gebied — Moselle, Beneden-Rijnland, Elzas, Rijnland, Oostenrijkse en Boheemse werelden — domineert de vorm Fuhrmann ; in Oost-Europa neemt dezelfde werkelijkheid de gedaanten aan van het Tsjechische forman, het Jiddisch Furman en het Duitse dialect, zodat de familienamen Forman, Formann en Furman bij de Asjkenazische Joden van Polen, Galicië en het Russische Rijk vaak precies dezelfde beroep bedekken : die van de voerman. Zoals de Franse naamkunde opmerkt, « veel Forman zijn Asjkenazische Joden uit Oost-Europa […] de term duidt een voerman aan » [Geneanet, bericht FURMAN/FUHRMANN].

Het bestaan van deze familienaam behoort tot een precies en gedocumenteerd historisch moment. De Asjkenazische Joden hebben erfelijke familienamen grotendeels laat aangenomen, onder invloed van de grote emancipatie- en volkstellingswetten van de Germaanse monarchieën en het Habsburgse Rijk aan de grens van de 18de en 19de eeuw. Dit is juist het onderwerp van de werken van Alexander Beider en Lars Menk, die met geduld, aan de hand van catalogi, de vorming van deze namen in het Koninkrijk Polen, Galicië, het Russische Rijk en de Joods-Duitse wereld hebben gereconstrueerd [Beider ; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu]. Het feit dat de familie de naam van haar beroep — of kreeg — in plaats van een abstract siernaame zegt iets over haar toestand : deze Fuhrmann waren in hun gemeenschap en door de administratie geïdentificeerd door wat zij overdag deden.

In de Joodse traditie worden handarbeid en ambacht nooit als verachtelijk beschouwd. De meesters van de Talmud zelf oefenden beroepen uit — smid, loyer, houthakker, houtskoolbrander — en onderwijzden dat degene die van handarbeid leeft, in waardigheid superieur is aan degene die in luiheid leeft. Door de naam van hun arbeid te dragen, schrijft de geslacht Fuhrmann zijn geschiedenis onmiddellijk in onder het teken van deze waarde : de heiligmaking van eerlijk werk, derekh eretz, de weg van de wereld, als basis waarop studie en gemeenschapsleven rusten.

Om te begrijpen wat een Fuhrmann was, moet men de plaats van transport in de joodse economie van Europa herstellen. De historicus Michael Toch heeft aangetoond hoe joodse activiteiten, reeds sinds de late Oudheid en de vroege Middeleeuwen, zich artikuleerden rond handel, krediet en de circulatie van goederen meer dan rond grondvastgoed, dat vaak verboden of belemmerd was. In deze inrichting vervult de voerman een cruciale functie: hij is degene die goederen vervoert tussen de handelaar en de markt, tussen de stad en het dorp, tussen verspreide gemeenschappen.

Het beroep van joodse wagenmenner was niet anekdotisch in de shtetlech van Oost-Europa noch in de Duitse steden. Het vereiste het bezit van een paard en een wagen — een bescheiden maar reeel kapitaal —, kennis van de wegen, het vermogen om tollen en herbergen te onderhandelen, en een aanzienlijke fysieke uithoudingsvermogen. De balegole (uit het Hebreeuws ba'al agala, „meester van de wagen") is een vertrouwde figuur uit de jiddische literatuur, tegelijkertijd een ruw en vroom man, wiens wereld beschreven is in studies over de cultuur en taal van het Askenazisch judaïsme.

Deze mobiliteit had een betekenis die het zuivere goederenvervoer oversteeg. De wagenmenner verbond fysiek gemeenschappen met elkaar: hij droeg brieven, nieuws, soms boeken en rabbijnse responsa van de ene stad naar de andere, hij bracht bruidegommen naar hun huwelijk en gelovigen naar de grote feestbijeenkomsten. Op schaal van de Askenazische wereld, waarvan Jeffrey Woolf en Ephraim Kanarfogel hebben aangetoond dat deze een netwerk van heilige gemeenschappen vormt verbonden door de circulatie van personen en teksten, was de voerman een onzichtbare maar onmisbare schakel van deze eenheid. Daarin neemt de familie Fuhrmann deel aan een kardinale deugd van het joodse diasporajudaïsme: het onderhouden van de band, de circulatie die verhindert dat verspreiding ontbinding wordt.

Men moet zich echter hoeden voor elke idealisering. De weg was gevaarlijk; de joodse wagenmenner was blootgesteld aan rovers, vernederingen, beschuldigingen. Zijn economische toestand bleef precair, aan de rand van het gewone volk van de gemeenschappen. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt aan te erkennen dat de naam Fuhrmann ook deze sociale bescheidenheid zegt, deze werk zonder roem waarvan de grote rabbijnse kronieken zelden spoor hebben bewaard.

De cartografie van de achternaam Fuhrmann volgt die van de Ashkenazische wereld. In zijn volledige Duitse vorm concentreert de naam zich in het Duitstalige gebied: Rijnprovincie, Zwaben, Beieren, de Oostenrijkse en Boheems-Moravische wereld. In Frankrijk verschijnt hij vooral in Moselle, in Bas-Rhin en in de Elzas, deze grensgebieden waar oude landelijke Joodse gemeenschappen van Jiddisch-Elzassische taal zich hebben gehandhaafd, en waar de voerman een erkende economische figuur was [Geneanet, artikel FUHRMANN].

Naarmate men naar het oosten vordert, verandert de naam zonder van betekenis te veranderen. In Bohemen en Moravië bevordert de nabijheid van het Tsjechische forman de vormen Forman en Furman; in Polen, Galicië en in de westelijke provinciën van het Russische Keizerrijk, stelt Furman zich in als de meest verbreide Jiddische variant. Deze linguïstische continuïteit — van dezelfde ambacht genoemd in het Duits, Jiddisch en Tsjechisch — schetst de historische koers van de Ashkenaziciteit zelf, van haar middeleeuwse bronnen aan de Rijn naar haar enorme oostelijke ontwikkelingen.

Deze verschuiving van het zwaartepunt naar het Oosten is niet uniek voor de naam Fuhrmann: het is die van het gehele Ashkenazische jodendom, waarvan Alan Levenson de lange migratie en demografische opkomst in Polen-Litouwen heeft nagegaan. De intellectuele en halakhische wereld die zich dan ontplooide — van Praag tot Pressburg, zoals Maoz Kahana het heeft bestudeerd — vormt de horizon waarin de families Fuhrmann, transportambachtslieden, hebben geleefd en hun naam hebben doorgegeven. Het is waarschijnlijk, hoewel wij dit voor een bepaalde tak niet kunnen documenteren, dat dragers van de naam deze bevolkingsbewegingen hebben vergezeld, hun ambacht meebrengende naar plaatsen waar nieuwe gemeenschappen zich vestigden.

De erfelijke overdracht van de achternaam, eenmaal vastgesteld door de wetten van het einde van de 18de eeuw, bevoor in het administratieve marmer wat aanvankelijk slechts een beroepsaanduiding was. Zo droeg de zoon van de voerman die koopman, arts of geleerde was geworden, de naam van het oude ambacht voort — fossiele spoor van een voorbijgegane toestand, stille herinnering aan een arbeidsaam oorsprong.

Wat was het religieuze en gemeenschappelijke leven van de families die deze naam droegen? Zonder geverifieerde individuele biografie kunnen we alleen antwoord geven door wat we weten over het sociale milieu van ambachtslieden en Asjkenazische voerman met de onderzoeksresultaten over dagelijkse vroomheid te combineren. De werken van Elisheva Baumgarten hebben deze geschiedenis precies vernieuwd door aan te tonen dat het religieuze leven niet beperkt was tot de elite van de geletterden: mannen en vrouwen uit het volk, ambachtslieden en handelaars, beoefenden een dichte vroomheid, samengesteld uit gebaren, gebeden en observanties die elke dag structureerden.

De voerman, wiens beroep afwezigheid, wegen en nachten weg van huis inhield, belichaamt een grensgevallen van deze vroomheid in beweging. Hoe de sjabbat heiligen wanneer men onderweg is? Hoe de gebeden op vaste uren nakomen wanneer men een span leidt? Deze zeer praktische vragen waren onderwerp van halakische beraadslagingen waarvan de literatuur van de responsa de herinnering bewaart. De Joodse voerman moest voor het aanbreken van de sjabbat stoppen, toevlucht zoeken in een gemeenschap, de toegestane grenzen niet overschrijden: zijn vroomheid was een vroomheid van beperking en geslepen geestvaardigheid, een manier om de Wet in het ongemak van de weg te eerbiedigen.

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. De halakha, zoals Haym Soloveitchik deze heeft geanalyseerd in de Asjkenazische wereld, was geen abstract wetboek maar een levend weefsel dat de echte beroepen, inclusief de meest bescheiden, moest aannemen. De voerman stelde door zijn blote bestaan aan de Wet vragen die de rechtsgeleerden moesten beslissen: in dezen hebben zelfs de anonieme Fuhrmann, onbewust, bijgedragen aan de voortdurende ontwikkeling van het religieuze leven van Israël. Hun beroep voedde de casuïstiek, en de casuïstiek heiligde hun beroep.

In deze ontmoeting leest men een deugd die de Joodse traditie in hoog aanzien houdt: trouw aan de Wet zelfs onder de meest tegenspoed bringende omstandigheden, het geloof dat geen werk, hoe bescheiden en mobiel ook, van de observantie ontslaat noch werkelijk belet. De voerman die zijn voertuig tot stilstand brengt in het schemerlicht van vrijdagavond volbrengt, in de stilte van een plattelandsherberg, dezelfde daad als de geleerde in zijn studeervertrek.

Er is een dimensie van het beroep van voerman die recent onderzoek op een onverwachte manier kan verlichten. Daniel Jutte toonde in zijn onderzoek naar de economie van geheimen tussen Joden en christenen van de 15de tot 18de eeuw aan hoeveel de circulatie van personen en goederen ook circulatie van kennis, informatie en discrete vertrouwen was, binnen netwerken waar Joden een bijzondere tussenspositie innahmen. De voerman hoort van nature tot deze wereld van het tussenin: hij kent de wegen, de herbergen, de huizen, hij ziet en hoort, hij vervoert het object maar ook, soms, het nieuws en de boodschap.

Wij betreden hier het domein van de aangenomen hypothese, want geen enkele bron documenteert zo'n functie voor een tak genaamd Fuhrmann in het bijzonder. Maar het is redelijk om aan te nemen dat de Joodse voerman, zoals elke wegverbinder, zijn levensonderhoud te danken had aan een nauwkeurig en veeleisende deugd: betrouwbaarheid. Men vertrouwt zijn handelswaar, zijn correspondentie of zijn huwbare dochter alleen toe aan een man van wie men weet dat hij zijn woord zal houden, de termijnen zal respecteren en trouw zal verantwoording afleggen. Vertrouwen, emunah — een woord dat in het Hebreeuws zowel geloof als trouw zegt — was het werkelijk kapitaal van de voerman, nog waardevoller dan zijn paard.

Deze ethiek van het gehouden woord sluit aan bij een van de meest constante imperatieve van de Joodse moraal: de eis van eerlijkheid in zaken, de heiligheid van het contract, het verbod op fraude en valse maat. De eerlijke voerman, die naar goede haven brengt wat hem werd toevertrouwd, belichaamt op zijn bescheiden schaal deze schuklösende gerechtigheid die de profeten hebben geëist en die de halakha heeft gecodificeerd. Wederom sluit het lot van een beroep aan bij een deugd die het collectieve geheugen van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen.

De 19de eeuw transformeert het wereld dat de naam Fuhrmann had voortgebracht radicaal. De emancipatie, het onderwijs, de landelijke exodus, de intrede van Joden in stedelijke beroepen: al deze krachten verwijderen de naamdrager geleidelijk van zijn oorspronkelijke betekenis. Het is de gedocumenteerde overgang "van Duitse Joden naar Franse Joden", van plattelandse Joden naar stadsburgers, die studies over culturele transfers hebben nagetekend [Cairn, Archives Juives, 2013].

Dezelfde eeuw ziet in Midden- en Oost-Europa een buitengewone culturele Joodse renaissance ontstaan, die Delphine Bechtel in haar linguïstische en literaire dimensies heeft bestudeerd. Het Jiddisch, taal van ambachtslieden en voerlieden, wordt taal van literatuur en natie; de zonen en kleinzonen van voerlieden hebben toegang tot de druk, tot de pers, tot het intellectuele leven. De ambachtsnaam, die vroeger een sociale positie uitdrukte, wordt een eenvoudige familienaam, aanwijzing van een origine die haar dragers voortaan zonder haar te verloochenen konden overstijgen.

De intrede in de moderniteit was ook die van instellingen en archieven. De wereld van goed gedocumenteerde gemeenschappen — waarvan Edward Fram een treffend voorbeeld heeft gegeven door de dagboeken van een rabbijnse rechtbank in Frankfurt uit het einde van de 18de eeuw te publiceren — is die waarin de erfelijke naam zich in de burgerlijke registers, volkstellingen, belastinglijsten verankert. Van deze bronnen zal nu de reconstructie van elke bepaalde Fuhrmann-tak afhangen: niet meer de herinnering aan het beroep, maar de notariële akte, het geboorteregister, de grafsteen.

Tenslotte moet de schaduw worden genoemd die deze naam zoals zovele andere Joodse namen in Europa bedekt. De Shoah heeft de asjkenazische gemeenschappen vol getroffen, en onder de ontelbare slachtoffers bevonden zich noodzakelijkerwijze dragers van de naam Fuhrmann, Furman en hun varianten. De eerlijkheid van dit Grote Boek vereist dat deze breuk niet wordt gezwegen: de draad van vele takken werd daar bruusk doorgesneden, en een deel van de familieherinnering van de stam berust thans in de stilte van de doden zonder graf.

Aan het einde van deze onderzoeksreis laat de lignée Fuhrmann zich verstaan niet als een dynastie van geleerden of notabelen — het corpus levert ons die niet —, maar als de belichaming van een maatschappelijk en moreel figuur: die van de joodse voerman, ambachtsman van de circulatie in het land van de verstrooiing. Zijn naam, doorzichtig, spreekt van een vak; en dit vak, goed gehoord, spreekt van een deugd.

Wat deze lignée boven alles het best heeft uitgedrukt, is de trouw aan dienst en heiligmaking van de band. Trouw, vooreerst, in het houden van het woord en de waar op goede bestemming — die eerlijkheid die van de voerman een man van vertrouwen maakte en aansloot bij de profetische eis van gerechtigheid. Heiligmaking van de band, voorts, want door fysiek de verspreide gemeenten te verbinden, door van het ene dorp naar het andere goederen, nieuws en soms boeken te brengen, was de voerman een van de talrijke obscure schakels die voorkwamen dat de diaspora zich zou ontbinden. Hij lichaamde ook deze vroomheid van de dwang uit, deze trouw aan de Wet zelfs in het ongemak van de weg, die God eert juist waar alles hem ervan lijkt af te wijken.

De grootheid van deze lignée is dus een grootheid van de nederigheid: die van handwerk gehouden voor waardig, die van dienst verleend zonder glans, die van de deugd die geen naam in de kronieken heeft achtergelaten maar die in stilte het gehele bouwwerk van het gemeenschapsleven heeft gedragen. Daarin behoren de Fuhrmann tot die anonieme menigte zonder welke Israël, in ballingschap, niet had kunnen overleven — en hun herinnering, door een eenvoudige beroepsnaam, sluit aan bij de collectieve herinnering van een volk dat van de weg, van de uitwisseling en van de trouw de instrumenten van zijn blijvend bestaan maakte.