Familie Frommer

Om de naam te begrijpen, moet men eerst het woord begrijpen. De term fromm behoort tot de oude Germaanse woordenschat. In zijn middeleeuwse betekenis kwalificeerde hij de man die « dapper », « bekwaam », « uitstekend in zijn functie » was — een frommer Ritter was een dappere ridder, en niet in de eerste plaats een devoot. De zuiver religieuze betekenis, « vroom, gehoorzaam », is een latere, latere ontwikkeling, die de lexicografie situeert in de moderne tijd. Referentiewoordenboeken leggen dit dubbele perspectief precies vast: in het Duits betekent fromm « devoot, vroom » [fromm — Wiktionary (Engels)], maar deze betekenis is, etymologisch gezien, het eindresultaat van een lange verschuiving vanaf een betekenis van waarde en geschiktheid.

Deze ambivalentie werpt licht op een essentieel punt van de Asjkenazische Joodse naamkunde. Toen de bijnamen op basis van fromm werden vastgesteld als erfelijke Joodse namen, was het bijna uitsluitend de religieuze betekenis die zich opdrong: Asjkenazische Joodse bijnaam die een vrome man aanduidt, van de latere betekenis van hetzelfde Duitse woord fromm, « devoot, vroom » [Dictionary of American Family Names, via Ancestry]. Vroomheid — toewijding aan gebed, nauwkeurig respect voor de geboden, reputatie van rechtschapenheid — was in de Joodse samenleving een groot symbolisch kapitaal, en het is niet verwonderlijk dat het aanleiding gaf tot erenamen.

Het stamen bracht een veelvoud van vormen voort. Naast Fromm zelf treft men Frommer, Froman/Frohman, Frum aan, en in het Judeo-Duitse en Jiddisch taalgebied, vocalische varianten. De bronnen vermelden dat Fromer in het Duits een bijnaam is die voortkomt uit het Middel-Laag-Duits vromer, « held, opmerkelijk man », en in Asjkenazische Joodse context een bijnaam die een vrome man aanduidt, afgeleid zelfstandig naamwoord of verbuigde vorm van Fromm [Last name FROMM — Geneanet]. De vorm Frommer met name — met zijn achtervoegsel -er — kan gelezen worden als een nominalisering (« de vrome ») of als een comparatief, en het is deze achtervoegde vorm die men het dichtstbevolkt aantreft in de Joodse gemeenschappen van Midden-Europa.

Het onderzoek van de grote onomastische catalogi van Joodse namen — de Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est van Alexander Beider en het Dictionnaire des patronymes judéo-allemands van Lars Menk — bevestigt de verankering van de naam in dit gebied en haar verbinding met bijnamen van morele kwaliteit [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Avotaynu]. Deze werken onderscheiden op methodische wijze Joodse namen van gelijknamige christelijke homoniem, en herinneren eraan dat formele overeenkomst nooit gelijkstelling van oorsprong betekent.

Een naam die « de vrome » zegt, kan alleen worden begrepen in relatie tot de cultuur die van vroomheid een vitale horizon maakte. Het middeleeuwse Ashkenaz — de Rijnlandse gemeenschappen, vervolgens hun uitbreidingen naar het oosten — verhief de Frömmigkeit tot institutie. Recent onderzoek heeft ons beeld van deze devotie diep vernieuwd. Elisheva Baumgarten heeft aangetoond dat middeleeuwse Ashkenazische vroomheid minder van de geleerde elite afkomstig was dan van een dagelijks waarneming gedeeld door gewone mannen en vrouwen [Baumgarten, 2014]. Vroomheid was geen staat voorbehouden aan heiligen: zij was geweven in het dagelijks gebaar, het gebed, de aalmoeze, de rituele zuiverheid, het vasten, de zorg voor de doden.

Deze beleefde religiositeit was ingebed in een dicht gemeenschappelijk kader. De werken van Jeffrey Woolf beschrijven hoe de gemeenschappen van middeleeuwse Ashkenaz zich vormden tot « heilige gemeenschappen », waar het religieus leven de sociale en juridische ruimte structureerde [Woolf, 2015]. Vroomheid had daar normatieve kracht: fromm zijn betekende zich conformeren aan een collectieve orde waarin de reputatie van rechtschapenheid het individu en zijn lignée engageerde. Evenzo heeft Ephraim Kanarfogel de rabbijnse en intellectuele cultuur van dit Ashkenaz verlicht, waar het ideaal van devotie zich verbond met studie [Kanarfogel, 2013], en Haym Soloveitchik heeft in zijn essays geanalyseerd hoe de Ashkenazische halachische traditie de praktijk in lokale gewoonte en religieus bewustzijn inwortel de [Soloveitchik, 2014].

Hier is methodologische eerlijkheid vereist: geen enkel document maakt het mogelijk de historische familie Frommer aan een bepaalde stroming van deze middeleeuwse vroomheid, noch aan de beweging van de Hassidei Ashkenaz (de « vromen van Duitsland ») van de XIIᵉ-XIIIᵉ eeuwen te verbinden. De erfelijke naam Frommer is verschillende eeuwen later dan deze wereld. Maar het woord dat het draagt wortelt in dit universum van waarden: wanneer een gemeenschap of administratie een man aanwees als « Frommer », mobiliseerde zij een ideaal dat Ashkenaz tot zijn hart had gemaakt. De naam is de gefossiliseerde lexicale echo van een civilisatie van devotie.

Deze civilisatie leefde niet in hermitische afzondering. Daniel Jutte herinnert eraan hoeveel Joden in Europa, tussen 1400 en 1800, deel uitmaakten van een economie van kennis en uitwisselingen, soms clandestien, met christenen [Jutte, 2015]; en Michael Toch heeft de diepte van de economische grondslag van Europese Joden sinds de vroege Oudheid aangetoond [Toch, 2013]. De vrome was geen kluizenaar: hij handelde, reisde, onderhandelde — terwijl hij van waarneming het criterium van zijn eer maakte.

Het beslissende moment voor het lot van de naam Frommer als erfelijke familienaam was niet religieus, maar bureaucratisch. Tot de achttiende eeuw zochten de meeste Ashkenazische Joden zich aan via een voornaam gevolgd door de voornaam van hun vader (ben), eventueel aangevuld met een veranderlijke bijnaam: plaats van herkomst, beroep, karaktertrek. De bijnaam « de vrome » (der Fromme, Frommer) behoorde tot deze categorie van beschrijvende aanduidingen, nog niet van generatie op generatie vastgesteld.

Het was de moderne staat, op zoek naar fiscale en administratieve duidelijkheid, die deze bijnamen in verplichte en overdraagbare familienamen omzette. In de monarchie van de Habsburgen zorgde het edict van Jozef II van 1787 ervoor dat Joden vaste familienamen van Germaanse vorm moesten aannemen. Galicië — een provincie die door Oostenrijk in 1772 werd geannexeerd — was een van de belangrijkste tonelen van deze administratieve naamgeving, en het is precies in dit gebied, evenals in Bohemen, Moravië en Hongarije, dat de naam Frommer de hoogste dichtheid vertoont. De Dictionaries of East European Jewish Surnames van Beider, gewijd onder meer aan Galicië, het Koninkrijk Polen en het Russische Rijk, zijn de referentiemiddelen om deze verspreiding in kaart te brengen [A. Beider ; L. Menk, Dictionaries of East European and Judeo-German Jewish Surnames, Avotaynu].

In deze context verklaren verschillende niet-wederzijds uitsluitende hypothesen de toewijzing van de naam Frommer aan een bepaalde familie. Eerste hypothese: de consacratie van een reeds bestaande bijnaam, omdat een voorouder bekend stond om zijn vroomheid. Tweede hypothese: de bewuste keuze van een waardige naam bij de registratie, omdat families pogen de soms opgelegde pejoratieve namen te vermijden. Derde hypothese: de aanname van een naam verwant aan een traditionele voornaam, het Jiddisch Frum/Fruma zijnde ook een vrouwelijke voornaam die « de vrome » betekent. Geen van deze hypothesen kan worden gegeneraliseerd: voorzichtigheid gebiedt te erkennen dat meerdere families Frommer zonder familieband gelijktijdig uit hetzelfde woord kunnen zijn ontstaan.

De lokale genealogie bevestigt deze verankering. Communautaire databanken vermelden families Frommer onder de Joden van Krakau [Frommer family — Krakow genealogy, ics.uci.edu], in het hart van dit westelijk Galicië waar de Ashkenazische Jodendom bijzonder levendig was. De naam staat daar naast alle patronymen van bijnamen die in dezelfde periode werden vastgesteld.

Met de geleidelijke emancipatie van de Joden van de Habsburgse monarchie in de negentiende eeuw, en vooral na de hervormingen van 1867, werd Wenen de magneet voor Joodse families uit Galicië, Bohemen, Moravië en Hongarije. Families met de naam Frommer namen deel aan deze enorme migratiebeweging naar de keizerlijke hoofdstad, waar zij zich integreerden in het weefsel van een Joods bourgeoisie in volle culturele en economische opkomst.

De geschiedenis van deze Weense Joodse cultuur is fijn geanalyseerd door Lisa Silverman, die aantoonde hoe de Joden van Oostenrijk, tussen de twee wereldoorlogen, hun identiteit onderhandelden in een samenleving waarin « Joodse identiteit » functioneerde als een structurerende culturele categorie, tegelijk bron en stigma [Silverman, 2012]. De Frommer's van Wenen passen in deze configuratie: noch helemaal buiten, noch volledig toegelaten, zij belichamen de ambivalente toestand van de moderne Weense Jood.

De burgerlijke archieven en genealogische databases getuigen van de aanwezigheid van deze gemeenschap. Men vindt daar bijvoorbeeld het spoor van een Margherite Frommer, waarvan de registers aangeven dat zij in Wenen werd geboren op 21 mei 1900, dochter van Max Emanuel Frommer en Dora Dresel Ehrenpreis [Margherite Frommer 1900-1942 — Ancestry]. Deze eenvoudige geboorteakte bevat een hele sociale geschiedenis: germaniseerde voornamen (Max Emanuel), een huwelijk met een ander Joods gezin van Galicische of Hongaarse afkomst (Ehrenpreis), een leven geworteld in de Donaumetropool aan het begin van de twintigste eeuw.

Deze Weense integratie, zoals die van andere grote steden van Midden-Europa, was het resultaat van een lang proces dat Alan Levenson in de algemene geschiedenis van het moderne jodendom heeft geplaatst: overgang van traditionele gemeenschapsstructuren naar vormen van burgerschap en aculturatie [Levenson, 2012]. De naam Frommer, erfgenaam van een ideaal van vroomheid, duidt voortaan vaak op geseculariseerde, handelsfamilies, liberaal — bewijs dat de patroniem overleeft de betekenissen die hem hebben doen ontstaan.

Naast de gedocumenteerde geschiedenis bestaat er een familiale mémoire van de naam Frommer, van generatie op generatie doorgegeven, gemaakt van verhalen, trots en interpretaties. Deze mémoire laat zich van nature niet volledig verifiëren door het archief; zij behoort tot een ander waarheidsregime, dat van de transmissie.

De meest verspreide traditie onder de dragers van de naam is de eervolle interpretatie: Frommer zijn betekent afstammen van een man van vroomheid, van een voorvader bekend om zijn religieuze rechtschapenheid. Deze lezing, in overeenstemming met de betekenis van het woord, wordt regelmatig ontvangen als een onderscheidend kenmerk van de lignée. Zij stemt overeen met het Ashkenazische ideaal dat hierboven werd beschreven — dat van een samenleving waar dagelijkse vroomheid, door iedereen gedeeld, het meest kostbare goed vormde [Baumgarten, 2014]. Of deze mémoire historisch exact is voor elke tak is minder belangrijk dan haar functie: zij verbindt de naamdrager met een morele genealogie.

Andere familietraditie verbinden de naam aan een voornaam: de Jiddische Fruma of Fromet, vrouwelijke voornaam van vroomheid, waarvan bepaalde takken via matroniem zouden zijn afgeleid — een veelgezien verschijnsel in de Joodse onomastiek, waar vrouwennamen (vaak van invloedrijke voorouders of weduwen die het gezin leidden) tot patroniemen hebben geleid. Deze matronimische weg, bevestigd voor veel Joodse namen, blijft voor Frommer een via traditie overgedragen eerder dan vastgestelde hypothese, maar zij is aannemelijk gezien de algemene mechanismen beschreven door Beider [A. Beider; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands, Avotaynu].

De transmissie van de naam was ook die van een religieuze wereld in transformatie. Maoz Kahana beschreef de passage van het Midden-Europese jodendom « van Praag naar Pressburg », dat wil zeggen de hersamenstelling van het halakhische schrijven en de rabbijnse autoriteit in een veranderende wereld [Kahana, 2015]; en Edward Fram, door middel van de dagboeken van een rabbijn uit Frankfurt aan het einde van de achttiende eeuw, opende een venster op het dagelijks leven van Ashkenazische gemeenschappen op de drempel van de moderniteit [Fram, 2012]. Het is in deze wereld — die van de rabbijnse tribunalen, de plaatselijke gebruiken, de doorgegeven loyaliteiten — dat de mémoire van de Frommer-families wortels schiet, zelfs wanneer het archief zwijgt.

Het lot van de families Frommer uit Midden-Europa sluit zich aan bij de XXe-eeuwse gemeenschappelijke tragedie van het Europese jodendom. Familiale Mémoire en archief ontmoeten elkaar hier in een pijnlijke convergentie: de doorgegeven verhalen van ballingschap, deportatie en verdwijning worden bevestigd, naam voor naam, door de administratieve registers van de vervolging.

Het reeds genoemde geval van Margherite Frommer, geboren in Wenen, biedt hiervan een ijzingwekkend getuigenis. De registers geven aan dat zij op 17 augustus 1942 in Maly Trostinec stierf [Margherite Frommer 1900-1942 — Ancestry]. Maly Trostinec, dicht bij Minsk, was een van de voornaamste uitroeiingsplaatsen van de Joden die uit Wenen waren gedeporteerd. Achter de nuchterheid van datum en plaats schuilt het lot van een hele Weense tak van de naam, gegrepen door de Shoah. Dit lot is niet geïsoleerd: de families Frommer in Galicië, Polen, Hongarije en Oostenrijk werden, zoals het geheel van de Asjkenazische jodenheid, vol treffer getroffen.

De « intersectie » is hier in sterke zin: de Mémoire van overlevenden en hun nakomelingen — verhalen van vlucht, scheiding, verloren namen — vindt in de databanken van slachtoffers en deportatieverslagen een onbarmhartige bevestiging. Waar de traditie zei « zij zijn verdwenen », preciseert het archief « gedeporteerd op ... naar ... ». De twee registers, verre van elkaar tegen te spreken, verzegelen elkaar.

De overlevenden en hun nakomelingen droegen de naam naar nieuwe landen: Verenigde Staten, Israël, West-Europa, Latijns-Amerika. Hedendaagse genealogische databanken getuigen van deze verspreiding na de oorlog, die de Asjkenazische diaspora naar nieuwe continenten verlengde [Frommer family — Krakow genealogy, ics.uci.edu]. De naam Frommer, ontstaan uit een woord van vroomheid in Germaans grondgebied, werd aldus een naam van Mémoire — drager voor wie hem doorgeeft van de herinnering aan een verwoeste wereld en de trouw deze voort te zetten.

De naam Frommer is een palimpsest. Onder zijn moderne vorm, vastgesteld door de Habsburgse bureaus aan het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw, duikt een oud woord op — fromm — dat de devote houding uitdrukt, en achter dit woord een hele beschaving: die van de Ashkenaz, waar de dagelijkse vroomheid, zoals beleefd door gewone mannen en vrouwen, het weefsel van het bestaan zelf vormde [Baumgarten, 2014] [Woolf, 2015]. De familienaam is in dit opzicht niet één enkele familie maar een bundel van lignées die door hetzelfde erezuchtige ideaal bijeengebracht worden: « de vrome ».

De historicus moet hier twee vereisten tegelijk hanteren. Enerzijds de nauwgezetheid: er bestaat geen continue en bewezen Frommer-genealogie vanaf de Middeleeuwen; de erfelijke naam is van recente datum, en verscheidene naamgenoot-families hebben onafhankelijk van elkaar uit hetzelfde woord kunnen ontstaan, zoals de grote onomastische woordenboeken eraan herinneren [A. Beider; L. Menk, Avotaynu]. Anderzijds de trouw aan de herinnering: voor degenen die deze naam dragen, spreekt hij van morele afstamming, van verbondenheid, en — na de beproeving van de Shoah — van de plicht tot overdracht.

Tussen het archief dat vaststelt en de herinnering die verbindt, vindt de naam Frommer zijn volledige waarheid. Ontstaan uit een lofzang op de vroomheid, gemerkt door migratie en catastrofe, blijft hij wat hij van oorsprong was: een naam die eert, en die verbindt.