Familie Fröhlich

De achternaam Fröhlich is afgeleid van het Duitse adjectief fröhlich, « vrolijk », « opgewekt », « blij ». Hij behoort tot de familie van Germaanse namen die een positieve eigenschap uitdrukken, en er zijn meerdere concurrerende spellingsvormen van bekend — Froehlich, Frohlich, Froelich — ontstaan uit variaties in transliteratie en het gebruik of niet-gebruik van het diaeresis-teken. Wikidata vermeldt het expliciet als achternaam, van Duitse herkomst, gedragen door onder meer joodse persoonlijkheden [Q1004172 — Wikidata].

Maar om te begrijpen wat deze naam bij Joden betekent, moet men zich tot de vakkundige naamkunde wenden. De werken van Alexander Beider en Lars Menk tonen aan dat de Asjkenazi-Joden in hun grote meerderheid slechts vanaf de keizerlijke en koninklijke decreten van de jaren 1780-1820 vaste erfelijke achternamen droegen — het beroemdste daarvan is het tolerantieedict van Jozef II (1787) voor de grondgebieden van de Habsburgers [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands]. Gedwongen om een naam te kiezen of opgelegd te krijgen, ontvingen sommigen spotternde of venale aanduidingen; anderen, meer gelukkig gesteld, konden namen van goed voorteken aannemen. Fröhlich behoorde tot deze laatste groep: een naam die men draagt als een zegen, een siman tov.

Deze keuze is niet zonder betekenis in de joodse cultuur, waar vreugde — simḥa — niet slechts een affectieve toestand is, maar een religieuze deugd. De Asjkenazi-traditie, erfgenaam van de grote meesters van de Rijn in de Middeleeuwen, had van de blijde vervulling van de geboden — simḥa shel mitzva — een ideaal van het vrome leven gemaakt [E. Baumgarten, Practicing Piety in Medieval Ashkenaz, 2014]. Een naam dragen of ontvangen die « Vrolijk » betekent, was, zelfs onbewust, zijn geslacht inschrijven in deze theologie van de vreugde die het jodendom doorkruist, van de psalmist die God « in blijdschap » dient tot de hassidische gemeenschappen van Oost-Europa die gelijktijdig waren met deze naamtoekenningen.

Voordat Fröhlich een achternaam was, was het eerst een toebehoren: die van de Asjkenazische wereld, geboren in de valleien van de Rijn en de Moezel aan het begin van het duizendste jaar, en daarna verspreid naar het oosten, naar Bohemen, Polen en Hongarije. Dit is de voedingsbodem waarvan alle Midden-Europese joodse lignees, inclusief de Fröhlich, afstammen.

Deze wereld was, boven alles, een beschaving van de Wet. De grote beslissers uit de Rijn en Frankrijk — Rabbenu Gershom « Licht van de Ballingschap », Rashi van Troyes, de Tossafisten — bouwden een cultuur van talmudische studie van ongekende intensiteit op, waar elk detail van het leven werd gewogen naar de maatstaf van de halakha [E. Kanarfogel, The Intellectual History and Rabbinic Culture of Medieval Ashkenaz, 2013]. Haym Soloveitchik heeft aangetoond hoezeer dit middeleeuwse Ashkenazi leefde in een ingewortelde trouw aan de voorouderlijke gewoonte, de minhag, overgedragen zowel door het gebaar van de vaders als door de tekst [H. Soloveitchik, Collected Essays, Volume II, 2014].

Het was ook een beschaving van de heilige gemeenschap, de kehilla, waar wederzijdse hulp niet vrijwillig maar constitutief was [J. R. Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz, 2015]. Liefdadigheid — tzedaka, letterlijk « gerechtigheid » — was daar een wettelijke en morele verplichting: elke gemeenschap onderhield haar fondsen voor de armen, haar middelen om gevangenen vrij te kopen, haar broederschappen om de doden te begraven en de zieken te verzorgen. De dagelijkse vroomheid was, verre van een aangelegenheid van alleen geleerden, mannen en vrouwen betrokken in een strak geweven patroon van gemeenschappelijke observanties [E. Baumgarten, 2014]. Het is in deze matrix — zorg voor de ander opgeheven tot heilige plicht, studie als collectieve ademhaling — dat de toekomstige lignees met namen als Fröhlich hun diepe identiteit putten, lang voordat de naam zelf zou worden vastgesteld.

Op economisch vlak namen Asjkenazische Joden, vanwege gebrek aan toegang tot land en gilden, nauwkeurig bepaalde niches in: krediet, handel, rondreizende handel. Michael Toch herinnerde eraan dat deze specialisatie niet voortvloeide uit een vermeende aangeboren aanleg maar uit een van buitenaf opgelegde juridische en sociale beperking [M. Toch, The Economic History of European Jews, 2013]. Van deze beperking maakten de gemeenschappen een deskundigheid: de verspreiding van informatie, de betrouwbaarheid van het gegeven woord, de discretie in zaken werden kardinale deugden van het joodse handelsverkeer [D. Jütte, The Age of Secrecy, 2015].

Het is in de landen van Habsburgs — Bohemië, Moravië, Neder-Oostenrijk, Hongarije — dat de achternaam Fröhlich zijn waarschijnlijkste verankering vindt, zozeer was het Duitstalige gebied zijn natuurlijke voedingsbodem. Deze uitgestrekte ruimte onderging tussen de XVIIde en XIXde eeuw een beslissende transformatie van het joodse leven, waarvan Maoz Kahana meesterlijk het beweging « van Praag naar Preßburg » heeft nagetekend : de verschuiving van het zwaartepunt van de rabbijnse autoriteit en het halakische schrijven, van de oude Boehmische metropool naar Hongarije [M. Kahana, Mi-Prag li-Presburg, 2015].

Praag, een van de oudste en meest prestigieuze gemeenten van Europa, had het jodendom de Maharal en een ononderbroken geslacht van meesters gegeven. Preßburg (tegenwoordig Bratislava), onder de impuls van de Ḥatam Sofer aan het begin van de XIXde eeuw, werd de bolwerk van de orthodoxie tegen de winden van de moderniteit en de Reformatie. Tussen deze twee polen circuleerden mensen, boeken en namen. Een achternaam als Fröhlich, Germaans en vogelvrij, paste perfect in deze geografie waar het Duits de cultaaltaal was van de vrijgestelde joodse elite, en waar de toekenning van vaste namen onder Jozef II de registers duurzaam markeerde [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse joodse achternamen].

Deze periode was ook die van spanningen. De figuur van de « Hovejood », financiële bemiddelaar van de vorsten, belichaamde de beloften en risico's van integratie. Het tragische lot van Joseph Süss Oppenheimer, veroordeeld en geëxecuteerd in Stuttgart in 1738, toonde de fragilititeit van deze opstijgingen : de gunst van de vorst kon van de ene dag op de andere in een zondebok veranderen [Y. Mintzker, The Many Deaths of Jew Suss, 2017]. De Fröhlich die zich in de handel, financiën of administratie verhieven, kenden naar hun maatstaf deze ambivalente toestand : nuttig en kwetsbaar, begeerd voor hun vakmanschap en veracht om hun geloof. Hun economisch succes — een deugd die de traditie niet versmaadt, voor zover het de gemeenschap voedt — ging altijd gepaard met zorg om de collectieve solidariteit te behouden tegen de onzekerheid.

De 19de eeuw schokte de toestand van de Fröhlich op, evenals die van het gehele Midden-Europese jodendom. De geleidelijke emancipatie — volledig en geheel in Oostenrijk-Hongarije van 1867 — opende voor Joden de deuren van universiteiten, vrije beroepen, pers en kunsten. Het was het tijdperk van een wonderbaarlijke creativiteit, maar ook van een identitaire verscheuring.

Deze verscheuring was eerst en vooral taalkundig. Het Jiddisch, de duizendjarige volkstaal van de Ashkenazi, deze « zwervende taal » waarvan Jean Baumgarten de literaire en populaire diepte heeft getraceerd [J. Baumgarten, Le Yiddish, 2002], week voor de Duitse cultuur. Veel families met Germaanse namen als Fröhlich omarmden de Duitse Bildung met ijver, stellende dat de Germaanse cultuur de weg naar universaliteit was. Toch, op hetzelfde moment, in Midden- en Oost-Europa, heruitvond een joodse culturele renaissance het Jiddisch en het Hebreeuws als talen van moderniteit en nationaal bewustzijn [D. Bechtel, La Renaissance culturelle juive, 2002]. De Fröhlich verdeelden zich over beide zijden van deze breukijn: de enen verduist en burgerlijk, de anderen trouw aan de traditie of betrokken bij de nieuwe bewegingen — zionisme, socialisme, Jiddische literatuur.

In Wenen, hoofdstad van een multinationaal imperium, werden Joden belangrijke actoren in het intellectuele, medische, musicale en wetenschappelijke leven. Lisa Silverman heeft aangetoond hoezeer deze Weense joodse identiteit, in het interbellum, een voortdurend onderhandelbare, beweeglijke werkelijkheid bleef tussen toebehoren en onzichtbaarheid [L. Silverman, Becoming Austrians, 2012]. In deze smeltkroes onderscheidden dragers van de naam Fröhlich zich — in de wetenschappen, de letteren, de muziek, de geneeskunde — en voegden hun steentje toe aan dit buitengewone bouwwerk dat Alan Levenson in het hart van de moderne jodengeschiedenis plaatst [A. T. Levenson, The Wiley-Blackwell History of Jews and Judaism, 2012]. De wetenschappelijke, filosofische en literaire kennis werd dus, voor deze generatie, de moderne vorm van een oude deugd: de liefde voor studie, getransponeerd van de beth midrash naar de universiteit.

De eeuw die integratie had beloofd, bracht de catastrofe tot uitvoering. De Shoah trof met bijzondere geweld juist die werelden waar de Fröhlich waren wortelen geslagen : Hongarije, Bohemen-Moravië, Oostenrijk, Galicië, Polen. De gemeenschappen van Praag en Presbourg, die centra die Kahana beschreef als de twee polen van de moderne halakha, werden vernietigd of gedecimeerd. De registers waarin de namen sinds het edict van Jozef II zorgvuldig waren ingeschreven, werden voor velen de enige resterende sporen van uitgewiste levens.

Uit deze verwoesting ontstond een nieuwe verspreiding. De overlevende Fröhlich, zoals zovelen, bouwden hun leven elders op — in Eretz Israël, in Amerika, in Westelijk Europa. De naam reisde mee, soms aangepast in spelling (Froehlich, Frolich), soms onveranderd bewaard als een gelofte aan de herinnering. Elk gezin werd drager van een geschiedenisfragment : een dorp, een synagoge, een beroep, een voorvader wiens voornaam men herhaaldelijk noemde.

Hier wijkt de geschiedenis voor de Herinnering — die doorgegeven herinnering die de joodse traditie, meer dan enig ander volk, tot heilige plicht heeft verheven : zakhor, « gedenk ». In het voortbestaan van de naam zelf, in het zorgvuldige herconstrueren van genealogieën, het terugvinden van graven en lijsten, uit zich een van de diepste deugden van het jodendom : de weigering van het vergeten, de eerbetoon aan de gestorvenen, het geloof dat noemen betekent doen leven. De hedendaagse Fröhlich, door deze naam van vreugde te dragen na zo'n afgrond, vervullen een stille vorm van verzet : die welke bestaat uit voortgang en doorgave.

Indien men aan het einde van deze tocht het draad zou willen vinden die de geleerdheidsonomastiek met de beleefde herinnering verbindt, zou men het vinden in de betekenis van de naam zelf. Fröhlich zegt vreugde uit; en vreugde in de joodse traditie is niet zorgeloosheid maar trouw.

De woordenboeken van Beider en van Menk stellen het vast, droog en verifieerbaar: Fröhlich is een vogelwaar voorbodige naam, gekozen of ontvangen in de grote beweging van toewijzing van vaste patroniemen [Woordenboeken van joodse achternamen van Oost-Europa en Joods-Duitse]. Maar dit feit ontmoet een ouder inzicht. De middeleeuwse Ashkenazische vroomheid had van de simḥa shel mitzva, de vreugde van het vervullen van het gebod, het kloppend hart van het religieuze leven gemaakt [E. Baumgarten, 2014]. God dienen in blijdschap ondanks vervolgingen, shabbat en feestdagen vieren als eilanden van licht temidden van ballingschap: zulks was de paradoxale deugd van een volk dat volgens de formule van de meesters rouw wist om te zetten in dans.

Dat joodse families deze naam van 'Vrolijk' door de donkerste eeuwen van hun geschiedenis hebben gedragen is geen ironie, maar een getuigenis. De traditie en het archief antwoorden elkaar hier: de filoloog bevestigt wat de theologie proclameerde. De naam Fröhlich wordt dan het embleem van een joodse visie op het bestaan waarin vreugde een daad van geloof is, een manier om tegen alle schijn in te zeggen dat het leven gezegend verdient te worden. Daarin neemt de Fröhlich-lignée volledig deel aan de collectieve herinnering van Israël — dit volk dat, van Babylon tot Wenen, van Praag tot Jeruzalem, van vreugde niet het tegendeel van lijden gemaakt heeft, maar zijn hoogste antwoord.

De Fröhlich-lignee laat zich niet opsluiten in één enkele stamboom: zij is een constellatie, ontstaan uit de vastlegging van joodse achternamen in de Duitstalige en Midden-Europese ruimte, verspreid door de eeuwen en door de catastrofe, door het geheugen gereconstitueerd. Van haar middeleeuwse Ashkenazische wortels — deze beschaving van de Wet, bestudeerd met hartstocht, van liefdadigheid verheven tot rechtvaardigheid, van zorg voor de ander gemaakt tot heilige plicht — tot haar Weense, Hongaarse en diasporische vertakkingen, heeft zij de grote bewegingen van de joodse geschiedenis doorleefd: de emancipatie, de culturele renaissance, de Shoah, de wederopbouw.

Van al de deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het de trouwe vreugde — simḥa — die deze lignee, boven alles, het best heeft uitgedrukt, niet alleen door de daden van die of die van haar leden, maar door haar naam zelf, gekozen als een zegen en bewaard als een eed. Fröhlich: een naam die, door vreugde uit te spreken, vooral spreekt van trouw aan het leven, deze zuiver joodse manier om, in het hart van de ballingschap en ondanks haar, te bevestigen dat het bestaan waardig blijft om te worden gevierd. Daarin heeft deze familie van «Blijdschap» niet opgehouden eraan te herinneren wat het jodendom aan de wereld heeft gegeven: de overtuiging dat dienen, studeren, helpen en zich herinneren kunnen, en moeten, in vrolijkheid geschieden.