Familie Freundlich

De naam Freundlich is van transparante Germaanse oorsprong. Het Duitse woord freundlich is afgeleid van het zelfstandig naamwoord Freund (« vriend »), zelf afkomstig uit het Oudhoopduitse friunt, zelfstandig gemaakte tegenwoordige deelwoord van het Germaanse werkwoord dat « beminnen, bevoordelen » betekent. Het adjectief duidt op het karakter van vriendelijkheid, beleefdheid, welwillendheid. In de Asjkenazische Joodse context, waar het Duits en het Jiddisch — een Judeo-Germaanse taal — het dagelijkse taalsubstraat vormden, was deze woordenschat onmiddellijk begrijpelijk en droeg het een positieve connotatie [Geneanet, artikel Familienname Freundlich].

Onomastici onderscheiden verschillende mechanismen voor de toewijzing van Joodse namen onder administratieve druk. Sommige namen weerspiegelden een beroep (Schneider, kleermaker; Goldschmidt, goudsmid), andere een toponiëm (Berliner, Posner), weer andere een matronymische of patronymische afstamming (Perlman, Mendelsohn). De « sieraad »-namen — een categorie waartoe Freundlich behoort — vormden een aparte groep, vooral sterk ontwikkeld in de Habsburgse en Pruisische gebieden: zij combineerden elementen uit de natuur (Blum, bloem; Stern, ster; Rosen, rozen) of morele en esthetische kwaliteiten (Schön, mooi; Lieb, lief; Freundlich, vriendelijk) [Encyclopaedia Judaica, « Names (Personal) »].

De keuze voor een naam met de betekenis « vriendelijk » laat zich op verschillende plausibele manieren verklaren. Het kon gaan om een vleierige zelfaanduiding, een naam toegewezen door een ambtenaar volgens een voorgedefinieerd repertoire, of zelfs een geverduitse vertaling van een voorbestaande Jiddische naam of bijnaam. De Hebreeuwse of Jiddische bijnaam Chaver (« metgezel, vriend ») of voornamen met een welwillende connotatie hebben in bepaalde gevallen de keuze voor Freundlich bij de officiële vaststelling kunnen inspireren. Bij gebrek aan precieze naamgeving archief voor elk gezin blijven deze verbanden binnen het domein van gegronde filologische veronderstelling [naar de werken van Asjkenazische Joodse onomastiek].

De geografische verspreiding van de naam bevestigt zijn verankering in Duitstalige gebieden: Freundlich wordt voornamelijk aangetroffen in de grondgebieden van het voormalige Oostenrijks-Hongaarse Rijk — Galicië, Bohemen, Moravië, Hongarije — en in de Duitse en Pruisische landen, in het bijzonder Silezië en Posnanie. Opvallende concentraties verschijnen ook in Polen, Slowakije en, door latere migratie, in de Verenigde Staten en Israël [Forebears, artikel Freundlich].

De historische geografie van de naamdragers Freundlich volgt die van het Asjkenazische jodendom in Midden- en Oost-Europa. Galicië in Oostenrijk-Hongarije — een uitgestrekte provincie liggend tussen het huidige zuidoostelijk Polen en westelijk Oekraïne — vormde een van de dichtst bevolkte joodse nederzettingsgebieden van Europa. De Galicische shtetlekh, van Lemberg (Lviv) tot Krakau, herbergden gemeenschappen waar Duitse siernamen zich hadden verspreid naar aanleiding van de josephijnse regelgeving. In deze wereld namen veel Freundlich-lignages wortel, levend van handel, ambacht, colportage, tavernen- en herbergbeheer, en deelnemend aan het intense religieuze leven van chassidische en mitnagdische gemeenschappen [Encyclopaedia Judaica, « Galicia »].

Verder naar het westen, in Silezië en Bohemen-Moravië, behoorden de Freundlich tot een meer verstedelijkt jodendom en waren, gedurende de negentiende eeuw, betrokken bij het proces van emancipatie en aculturatie naar de Duitse cultuur. De joodse Aufklärung, de Haskala, en de geleidelijke toegang tot Duitse en Oostenrijkse universiteiten openden voor bepaalde families de wegen naar de cultuurgeoriënteerde burgerij, de vrije beroepen en de wetenschappen. Uit deze kringen zouden de intellectuele en artistieke figuren voortkomen die dit boek zal behandelen. Ook Hongarije, en in het bijzonder de regio's van het huidige Slowakije, telde Freundlich-families die waren geïntegreerd in gemeenschapsnetwerken van Duitse en Hongaarse taal [Encyclopaedia Judaica, « Hungary »].

Vanaf de laatste decennia van de negentiende eeuw dreven demografische druk, antisemitisme en ellende een aanzienlijk deel van de joodse bevolking van Oost-Europa naar emigratie. De Freundlich participeerden in deze uitgebreide beweging naar Noord-Amerika, in het bijzonder naar de grote industriële metropolen van de Verenigde Staten. Deze verspreiding verklaart de tegenwoordig aanzienlijke aanwezigheid van de naam overzee, waar deze vaak ongewijzigd werd behouden, omdat de Germaanse spelling zich gemakkelijk leende voor integratie in het Engelssprekende gebied [Ancestry, notice Freundlich Family History]. Een ander deel van de diaspora vestigde zich, voor en na 1948, in het mandaatpalestina en later de Staat Israël, waar de naam voortduurt, soms gelijkluidend gemaakt.

De meest opvallende figuur met deze naam is ongetwijfeld de schilder en beeldhouwer Otto Freundlich. Geboren in Stolp, in Pruisisch Pomerania (nu Słupsk in Polen), in 1878, in een Joodse familie, werd hij een van de pioniers van de Europese abstracte kunst. Sinds 1908 gevestigd in Parijs, bezocht hij het beroemde Bateau-Lavoir in Montmartre, het centrum van de kubistische avant-garde waar Picasso, Braque en hun kringen werkten. Freundlich ontwikkelde daar een origineel werk, bestaande uit abstracte composities waarin kleur en geometrische vorm een echte sociale en spirituele utopie uitdrukten [Otto Freundlich, referentie biografische notities].

Zijn kunst kwam voort uit een kosmische en broederlijke visie: hij beschouwde abstractie niet als een puur formeel spel, maar als de uitdrukking van een verzoende mensheid, van een universele gemeenschap — een ideaal dat ironisch aansluit bij de betekenis van zijn eigen naam. Zijn monumentale sculptuur Der neue Mensch (« De nieuwe mens »), rond 1912 vervaardigd, werd een symbool van deze aspiratie. Het lot van dit werk illustreert de barbaarsheid van de tijd: het nationaalsocialistische regime confisqueerde het en reproduceerde het op de omslag van de propagandatentoonstelling Entartete Kunst (« Ontaarde kunst ») van 1937, waardoor Otto Freundlich tegen zijn zin het gehate embleem van de kunst werd die de nazi's ter vernietiging wensten [Jüdisches Museum Berlin, Otto Freundlich dossier].

Gevlucht naar Frankrijk, werd Freundlich daar najaagd na de Duitse bezetting. Gearresteerd in 1943, werd hij naar het Oosten gedeporteerd en vermoord, vermoedelijk in het kamp Sobibor of Lublin-Majdanek, in maart 1943. Zijn dood bezegelde het lot van een kunstenaar wiens werk menselijke vriendschap en broederschap vierde, vernietigd door de ideologie die zelfs het principe daarvan ontkende [referentie encyclopedieën en musea]. Zijn oorspronkelijke sculptuur Der neue Mensch is verdwenen, maar zijn artistieke project leeft voort door de Weg van de Vredessculptuur, een route van stèles die hij zich voorstelde om de volkeren van Europa symbolisch met elkaar te verbinden.

De naam Freundlich is ook ingeschreven in de geschiedenis van de moderne wetenschap, gedragen door twee vooraanstaande geleerden. Herbert Freundlich (1880-1941), scheikundige geboren in Charlottenburg bij Berlijn, was een van de oprichters van de colloïdchemie. Zijn naam blijft verbonden met het « Freundlich-isotherm », een empirische vergelijking die het verschijnsel van adsorptie van een stof op het oppervlak van een vaste stof beschrijft, die vandaag de dag nog steeds wordt onderwezen en gebruikt in fysische chemie en materiaalkunde [fysische chemiebronnen, Freundlich-isotherm]. Als onderzoeksdirecteur aan het prestigieuze Kaiser-Wilhelm-Institut in Berlijn werd hij gedwongen tot ballingschap door de antisemitische vervolgingen van het naziregime en vervolgde hij zijn carrière in het Verenigd Koninkrijk en vervolgens in de Verenigde Staten.

De astronoom Erwin Finlay-Freundlich (1885-1964) vormt de andere grote wetenschappelijke figuur met deze naam. Medewerker van Albert Einstein speelde hij een pionierlijke rol in de poging tot experimentele verificatie van de theorie van algemene relativiteit, met name door waarneming van de afbuiging van het licht van sterren in de buurt van de Zon tijdens verduisteringen, en de voorspelde zwaartekrachtafbuiging. De zonnentoren van Einstein (Einsteinturm) in Potsdam, een observatorium ontworpen voor dit onderzoek, is nauw verbonden met zijn werkzaamheden. Ook hij werd uit Duitsland verdreven door het nazisme en leidde een internationale carrière in Turkije, Nederland en vervolgens in Schotland aan de universiteit van St Andrews [geschiedenis van de astrofysica, biografie van Erwin Finlay-Freundlich].

Deze twee trajectories getuigen van een breder fenomeen: de buitengewone bijdrage van de geëmancipeerde Duitse Joodse bourgeoisie aan de wetenschappen aan het begin van de twintigste eeuw, en de brutale breuk die de machtsovername door Hitler in 1933 betekende, die deze intellectuele elite over de hele wereld verspreidde. De Freundlich's van de wetenschap belichamen zowel het hoogtepunt van Joodse integratie in de Duitse cultuur als zijn vernietiging.

De geschiedenis van de naam Freundlich in de twintigste eeuw kan niet losgekoppeld worden van de ramp die het Europese jodendom tussen 1933 en 1945 trof. De huishoudens waar de naam was uitgebloed — Galicië, Polen, Bohemen, Duitsland, Hongarije, Slowakije — waren het toneel van de systematische vernietiging van de Joden van Europa. De gemeenschappen van de Galielse shtetlekh en de steden van Midden-Europa werden bijna volledig uitgewist in de getto's, massamoorden en vernietigingskampen [Encyclopaedia Judaica, « Holocaust »].

Gedenkwaardige databanken, in het bijzonder de Centrale Namenlijst der slachtoffers van de Shoah van Yad Vashem, bewaren de herinnering aan talrijke slachtoffers met de familienaam Freundlich, afkomstig uit deze regio's. Het geval van Otto Freundlich, in 1943 vermoord, is het meest beroemde voorbeeld, maar past in een veelheid van anonieme lotgevallen. De confrontatie tussen de overgedragen familiale herinnering — de verhalen van verdwenen ouders, de genoemde dorpen, de vluchten en overlevingen — en het historische archief (deportatieregisters, transportlijsten, arrestatiedossiers) maakt het vandaag mogelijk, fragment na fragment, het lot van deze lignages te reconstrueren [Yad Vashem, Centrale Namenlijst der slachtoffers].

Dit snijvlak tussen herinnering en geschiedenis staat centraal in het hedendaags genealogisch werk. Waar de mondelinge traditie een naam, voornaam, stad bewaart, komt het archief bevestigen, nuanceren of soms de herinnering corrigeren. Voor de families Freundlich, zoals voor zoveel andere Askenazische lignages, wordt de genealogische reconstructie bemoeilijkt door de vernietiging van communautaire archieven, maar steunt op de burgerlijke staat van het Austro-Hongaarse Keizerrijk en Pruisen, emigratielijsten, en databanken van overlevenden en slachtoffers.

In de nasleep van de Shoah heeft de naam Freundlich overleefd dankzij de overlevenden en de takken die vóór de oorlog in de diaspora waren gevestigd. In de Verenigde Staten, waar de emigratie van vóór 1914 en later de vluchtelingen uit de jaren dertig de naam hadden gevestigd, hebben de Freundlich zich geïntegreerd in de grote stedelijke Joodse gemeenschappen, waarbij ze de oorspronkelijke Germaanse spelling hebben behouden [Ancestry, notice Freundlich]. In Israël blijft de naam bestaan onder de nakomelingen van immigranten uit Midden- en Oost-Europa, soms aangepast of onveranderd gehandhaafd.

De huidige wereldwijde verspreiding van de naam, zoals gedocumenteerd door onomastische databases, blijft gemerkt door deze geschiedenis: de hoogste concentraties worden aangetroffen in de gastlanden van de Ashkenazische diaspora en in de regio's van herkomst in Midden-Europa, waar echter slechts weinig naamdragers resteren na de verwoestingen van de twintigste eeuw [Forebears, notice Freundlich]. De naam figurandeert voorts in de kunstzinnige, wetenschappelijke en intellectuele domeinen, als voortzetting van het erfgoed van de grote figuren van het begin van de eeuw.

Vandaag de dag draagt de familienaam Freundlich in zichzelf, puur door zijn etymologie — « vriendelijk, aangenaam » — een bijzondere symbolische lading in het licht van de tragische geschiedenis van zijn dragers. Dit contrast tussen de zachtheid van de naam en de hardheid van het collectieve lot geeft deze onomastische geslachtsrij een bijna emblematische dimensie van de Joodse toestand in Europa: het streven naar broederschap en gezelligheid enerzijds, de beproeving van vervolging anderzijds.

Het Groot Boek gewijd aan de stamboom Freundlich is niet de geschiedenis van één enkele familie, maar die van een naam en de veelheid van lotgevallen die hij samenbrengt. Ontstaan uit de administratieve dwang die aan Joden in Midden-Europa werd opgelegd aan de wending van de 18de naar de 19de eeuw, heeft deze « ornamentale » achternaam, betekenend « vriendelijk », wortel geschoten in de ashkenazische landen van Galicië, Silezië, Bohemen, Polen en Hongarije. Hij droeg schitterende figuren — de schilder Otto Freundlich, pionier van de abstractie en martelaar van de Shoah ; de scheikundige Herbert Freundlich, grondlegger van de colloïdchemie ; de astronoom Erwin Finlay-Freundlich, metgezel van Einstein —, getuigen van de buitengewone bijdrage van Joden aan de Europese cultuur en wetenschappen.

De geschiedenis van deze naam is ook die van een breuk: de gedwongen ballingschap van de elites in de jaren 1930, de vernietiging van gemeenschappen in de jaren 1940, en het voortbestaan verspreid in de Amerikaanse en Israëlische diaspora. Tussen de doorgegeven herinnering en het teruggevonden archief, tussen de legende en het document, bestaat het werk van de historicus en genealoog erin aan elke drager van de naam zijn aandeel in de waarheid terug te geven. Moge dit boek bescheiden steensteen zijn voor het bouwwerk van deze herinnering, trouw aan de belofte vervat in de naam zelf: die van vriendschap en menselijke broederschap.